BOOKLET CASES | STRIPE GENUINE LEA THER F ABRIC INNER LINING WITH CREDIT C ARD SL O TS MA GNET CL OSING V ARIOUS SIZES

POCKET CASES | STRIPE GENUINE LEA THER SOFT INNER LINING EA SY OUT S TRAP V ARIOUS SIZES

TABLET CASES | CLASSIC UNIVERSAL GENUINE LEA THER ZIPPER CL OSING S T ANDING POSITION UNIVERSAL T W O SIZES

Annual Report 2014

OUR MISSION The Hiscock Legal Aid Society promotes the fundamental right of every person to equal justice under the law by providing high quality legal assistance to individuals and families in need in Onondaga County and the surrounding region. CONTENTS LETTERS FROM THE BOARD 2014 BOARD OF DIRECTORS FINANCIALS CONTRIBUTORS CLIENT STORY – EARNESTINE YEAR IN REVIEW CLIENT STORY – JEANINE HLAS + THE COMMUNITY CLIENT STORY – ANTHONY 04 06 07 08 10 12 15 16 18

LETTERS SUSAN R. HORN President and C.E.O. 2014 marked Hiscock Legal Aid Society’s 65th year serving people in Onondaga County and across Central New York. We began as most organizations do – humble, and as little more than an idea about what an organization like ours could offer the community. Frank H. Hiscock, Chief Judge of the New York State Court of Appeals from 1916 -1926 left initial funding in a bequest to start Hiscock Legal Aid. What began as a small organization with just a few staff has grown and adapted considerably over the past six-and-a-half decades. Today, we have nearly 60 full-time staff members who represent clients facing a multitude of challenges. 2014, in particular, has been a year of tremendous change. With support from the local Community, Gifford and Allyn foundations, we’ve undergone an ambitious, agency-wide technology upgrade. The project has put new computers, cutting edge tablet technology and integrated, cloud-based data/ document/case management software system directly into the hands of everyone who works here. We’ve already begun leveraging this technology to streamline our processes and foster collaboration to better serve our clients. We’ve introduced “Justice For All” a new community engagement and fundraising initiative that has brought our mission to people in our community through presentations in our office and at local law firms, CPA firms, and the United Way to name just a few. Our end of year Justice For All fundraising breakfast raised more than $60,000. We have a brand new, completely redesigned home on the web. If you haven’t visited hiscocklegalaid. org, please do. Of course, some things never change. In 1949, when we first began, we had talented, passionate people to do this work every day. We had donors to believe in our mission. We had the community to believe in the transformative power of leveling the playing field and promoting justice for all. We still do. With 1 in 5 of the legal needs of low income people unmet today, we still need your support. Thank you. 4 SUZANNE O. GALBATO Chair, Board of Directors Each year, thousands of cases are handled by the dedicated staff of the Hiscock Legal Aid Society. With each new case opened, and closed, people across our community are provided with an opportunity to be heard; to have potentially explosive conflicts settled peacefully; to have an opportunity to move on from a difficult time in life. As you page through this report, you will see many facts, figures and statistics from 2014. While we know numbers are important, we also place tremendous value on those people who make up those numbers. Earnestine, profiled later in this report, is one such person. A full-time employee at a local healthcare organization, Earnestine’s life was turned upside down with a cancer diagnosis; that same month her mother had a stroke. A short time later, her daughter died leaving her in a custody battle with her grandson’s father. Hiscock Legal Aid Society was able to help Earnestine through what she describes as one of the most difficult periods in her entire life. Cases like this, people like Earnestine, make me beam with pride to serve as Chair of the Board of Directors for this organization. Thank you for joining us in promoting justice for all. 5

2014 BOARD OF DIRECTORS OFFICERS CHAIR Suzanne O. Galbato CHAIR-ELECT Virginia A. Hoveman VICE-CHAIR Mark Field SECRETARY-TREASURER Joseph A. Hardick ASSISTANT SECRETARY-TREASURER Joanne P. Sawmiller PRESIDENT & CEO Susan R. Horn CASES OPENED 2014: Family Court Criminal and Family Court Appeals Extradition Defense Parole Revocation Defense Civil Program International Victims Project Parent Success Initiative Cancer Legal Advocacy Services Project Domestic Violence Project DIRECTORS Kathy Barany Nadine C. Bell Thomas A. Carnrike Margaret M. Cassady Anita Cottrell Wynetta Devore Sam A. Elbadawi Richard C. Engel Jillian L. McGuire John M. Maestri Anthony J. Malavenda Matthew L. Parry Carl Pesko John G. Powers Janice T. Rosbrook Stephen Rosenholm Claire Rudolph JoAnn C. Wallace Samuel C. Young Bertha A. Adams HONORARY LIFETIME MEMBER 1,876 76 41 543 1,755 Emergency Solutions Grant (Landlord/Tenant) 379 Foreclosure Prevention 207 150 31 59 111 CASES CLOSED 2014: Family Court Criminal and Family Court Appeals Extradition Defense Parole Revocation Defense Civil Program ESG FPP IVP PSI CLASP DV 1,739 81 33 513 1,862 367 177 58 189 98 136 6 FINANCIALS 2014 EXPENSES Salaries Payroll Taxes & Benefits Occupancy Insurance, Office Supplies & Other Misc. Expenses Equipment Purchase, Lease & Maintenance Professional Fees & Contracted Services Publications & Dues Conferences/Seminars Public Relations & Fundraising $4,291,591 2,792,247.00 882,712.00 160,436.00 152,701.00 111,477.00 85,616.00 48,853.00 32,616.00 24,933.00 2014 REVENUES Onondaga County $4,565,596 New York State IOLA Fund of New York State Other Grants Fundraising City of Syracuse USDOJ – Office on Violence Against Women Foundations United Way of CNY Endowment Fund Grant 2,492,945.00 916,747.00 352,296.00 239,723.00 154,216.00 111,816.00 106,148.00 90,950.00 50,755.00 50,000.00 7

CONTRIBUTORS CHAMPION OF JUSTICE $1,000 or more Bond, Schoeneck & King, PLLC Margaret M. Cassady Costello-Cooney-Fearon, PLLC ENV Insurance Agency, LLC Riccardo T. Galbato Suzanne O. Galbato Hancock & Estabrook, LLP Brigitte Herzog Susan R. Horn Virginia A. Hoveman Ellen A. LaBerge Patricia A. Lynn-Ford Mackenzie Hughes, LLP Anthony J. Malavenda & Martine Burat Margaret M. O'Connell Barry M. Shulman Sugarman Law Firm, LLP Andrew Swatkovsky Hon. Karen M. Uplinger DEFENDER OF JUSTICE $500 or more Dennis R. Baldwin Blitman & King, LLP Richard C. Engel Benjamin J. & Marsha Ferrara Timothy A. Fortner Raymond W. Hackbarth Joseph A. Hardick Michael G. Kalet Barry R. Kogut Lynn Law Firm Kim D. O'Neil Carl Pesko J. Richard Pooler Anita U. Roberts, In Honor of Ruth Pass Hancock 8 Claire Rudolph Joanne P. Sawmiller Catherine Syhre Hon. Sandra L. Townes JoAnn C. Wallace Fredrick Zolna GUARDIAN OF JUSTICE $250 or more Anonymous Donor Ronald C. Berger Brown & Brown Empire State Thomas M. Carnrike Anita Cottrell W. Carroll Coyne Mary Lou Crowley James W. Cummingham Mary P. and Mark C. Davison Sam A. Elbadawi Susan N. Esce Jonathan B. Fellows Mark Field Marion H. Fish Philip I. Frankel Linda Gehron Cindy A. Granger Greene & Reid, LLP Joseph A. Greenman H. Baird Hansen Joseph J. Heath Cole Henderson Kevin E. Hulslander Eric G. Johnson Sheldon Kruth Martin A. Lynn Hon. Langston C. McKinney Francis E. Maloney John D. Marshall Frederick S. Marty Troy Moore Edward J. Moses Theodore & Mary Pat Northrup Frederick H. O'Rourke, In Memory of Mark Romano Gary L. Orenstein Alice Pfeiffer Nancy L. Pontius James Powell John G. Powers Robert E. Purcell Michael P. Ringwood Janice T. Rosbrook Elizabeth R. Ross Dene A. Sarason Robert S. Sarason & Jane Burkhead Edward J. Smith Gerald F. Stack Theodore W. Stenuf Debra C. Sullivan Gregory R. Thornton Wilcox Travel Leaders Samuel C. Young Douglas H. Zamelis ADVOCATE OF JUSTICE $100 or more Lisa Alexander Mark T. Arbon Susan Baldwin Nadine C. Bell Leslie Bender Kristen M. Benson William L. Bergan Richard J. Brickwedde Helen Buck Robert P. Cahalan Danielle Cima John A. Cirando Sally Curran Mary D. Czelusniak Raymond R. D'Agostino Michael P. Daly J. David Domico John J. Dee Wynetta Devore Ruth E. Dillingham Donald C. Doerr Dominique Elizabeth Linda R. Ervin Susan Finkelstein Gregory B. Flynn Martin L. Fried Lee Gatta Susan A. Gorton Susan K. Griffith Thomas J. Grooms Margaret M. Harding Mark T. Harrington Mary Louise Hartenstein David M. Hayes Monica R. Heath Maurie G. Heins Carol Kenner Edward S. Leone Janice & David B. Liddell James Magdziuk Nels & Deborah Magnuson M. Paul Mahalick Larry P. Malfitano Ann McGrath Suzette M. Melendez David S. Michel & Peggy Liuzzi Shirley S. Mills, In Honor of JoAnn C. Wallace Kevin C. Murphy Michael J. O'Brien Katharine O'Connell John E. & Kathleen E. O'Hara Louis Orbach & Anastasia L. Urtz Jane R. Orofino Dorianne B. Parker Carrie R. Penner Mary Beth Primo Michael H. and Rissa Ratner Mary Roberts-Bailey R. Stephen Rosenholm Alan R. Rosenthal Margaret R. Ryniker and Michael J. Hungerford Michael J. Sarofeen Thelma D. Selzer John P. Sindoni Bruce A. Smith Edward J. Spencer Anita Thibadeau Jason Torreano James A. Traver and Marguerite A. Conan Gregg A. Tripoli Marcy and Marc Waldauer Maureen K. Walsh Steven W. Williams Richard A. Wittenburg Howard J. Woronov Lawrence J. Young Joseph Zagraniczny Richard J. Zwirn Under $100 Frank H. Armani Craig M. Atlas Michael J. Balanoff Christine Berry Dennis Claus Betty J. DeFazio Nancy Durkin Gregory D. Eriksen Kelly A. Fairchild Nancy J. Farrell Freddie Felton, Jr. Jordan J. Fiske John M. Frantz Mary T. George Winifred E. Greenberg Ed Griffin-Nolan Annette A. Guisbond Ruth Pass Hancock, In Memory of Hon. Neal McCurn Imranul Haque Natalie P. Hempson David M. Higgins Barbara & Elayne Horn James E. Hughes W. Bradley Hunt James Jacobs Christina M. Jardine David B. Jones Marjorie T. Julian Deborah S. Kenn Stephen K. Koldin Elizabeth Kolodney Kraus & Barone Ellen A. LaBerge, In Memory of Dale L. VanEpps Carolyn J. Lawless James A. Leiter Edward G. Luban Philip & Rachelle Luckette John T. McCann Douglas M. McRae Andy Mager Sidney L. Manes Susan B. Marris Peggy A. Marshall Anthony L. Martin Joseph R. Mathews Donald M. Mawhinney Harriet Mead Ann R. Melvin, In Memory of Edward D. Brown, Jr. Suzanne M. Messer Theresa M. Morgan Anita Murphy Carl M. Oropallo Jeffrey Pack Matthew L. Parry John Phillips Dana Pierce Florence W. Ramsey Holly & Webster Reid Kate I. Reid Karen M. Richards Kerin J. Rigney Philip J. Rudolph Michaela Sarofeen C. Daniel Shulman Barbara A. Sutton Donald R. Swete, In Memory of William H. Karl Samuel M. Tamburo Jean C. Thompson, In Memory of Edward D. Brown, Jr. Sharon L. Tompkins Faye & Timothy Williams Shaquita Yancy HANCOCK MEMORIAL FUND Bequest of the Honorable Stewart F. Hancock, Jr. Sara B. Alden Caroline D. Bain George S. Bain Dennis R. Baldwin Marion Barbero H. Douglas & Dee Dee Barclay Robert C. Bassett Barbara N. Benedict Hon. Mathilde C. Bersani Catherine Bertini Louise Birkhead William P. Burrows John B. Carroll CNYCF, Small Grants & Initiatives Fund Robert Constable W. Carroll Coyne Christine A. Dascher Christian C. Day Rosemary L. DeHoog James F. & Mary Selden Evans Marion H. Fish J. Ronald Fox Martin L. Fried Meghan J. Gilligan David T. Goodhart Goris & O'Sullivan Jerry Groff Samuel L. Green Barbara S. Hancock H. Baird Hansen Elizabeth A. Hartnett Margaret Hastings David M. Hayes Susan R. Horn Michael J. Keoghan Anne P. King Ellen A. LaBerge T. Hume Laidman John P. Langan Eugene Lozner Robert McAllister Ann M. Marshall Frederick S. Marty George A. Mathewson Wendy Mikelsons Gail Mitchell Arthur J. Morrow Alice M. Nelligan Onondaga Historical Association Eric O. Pettit William W. Porter Susan Phillips Read Anita U. Roberts Janice T. Rosbrook Hon. Kate Rosenthal Robert B. Salisbury Joanne P. Sawmiller Gordon G. Schutzendorf Lucy R. Seitz John Ben Snow Foundation Stokes Youngs, PLLC Stone Quarry Hill Art Park, Inc. Carter H. Strickland Christine G. Thiaville Dick Tuttle Arthur J. Vinette Barbara Wanamaker Martha D. Wason Christopher Wiles Jere Williams Graham W. Wood James P. Youngs Yu Yung 9

CLIENT STORIES MEET EARNESTINE SYRACUSE, NY Earnestine Williams has called Central New York home for more than two decades. She’s worked at an insurance company based at the Syracuse Community Health Center for the past 18 years. In her role as a manager for their enrollment department, Earnestine helps people sign up for insurance. “I like helping people,” said Williams. “Most of the people I work with are on Medicaid and are low income people who don’t have health insurance. It gives me great joy to help them.” Earnestine, who has been providing for others facing challenges never thought she’d be in a position where she needed help. That changed in 2011 when she was diagnosed with cancer. That same month, her mother had a stroke. The year after that -- her daughter passed away leaving her in a potential custody battle with her grandson’s father. Deiondre, then 12, found his life turned upside down with the death of his mother and his grandmother’s illness. Earnestine, a woman who’d helped so many people in so many ways over the years, found herself in need of help. In addition to her cancer treatment, she had to sort out her grandson’s custody. 10 That’s when an attorney from Hiscock Legal Aid Society connected her to our collaborative Cancer Legal Advocacy and Services Project— CLASP for short. “Sharon, my attorney, set up an appointment and set up the whole scope of what was going on,” said Williams. Earnestine found the free legal help she received at Hiscock Legal Aid Society to be incredibly useful as she navigated through the complex legal system through one of the most difficult periods of her life. “We just clicked,” said Williams. “She prepared me for the judge’s questions when I went to court so I wasn’t caught off guard.” “After meeting with Sharon, I had peace of mind,” said Williams. “I felt more relaxed. It gave me hope. I was very happy with the service. I felt calm and the whole frustration thing was gone.” Earnestine’s grandson lives with her. She’s back at work. She says her grandson is doing well too. “He’s in school. He’s got good grades. His mom always wanted his grades to be up. He has stability.”

YEAR IN REVIEW FAMILY COURT Our Family Court Program litigated nearly 2,000 cases in Onondaga County Family Court this year and secured highly beneficial outcomes for hundreds of families. For example, one parent was reunited with children who had been wrongfully withheld by the other for years. Our team of attorneys and staff gathered and presented law enforcement, school, child protective and mental health information to the court that resulted in a decision awarding this parent full custody; requiring the offending parent to get treatment; and granting an order of protection. In another case, we were able to help keep a family together, rather than face a placement of their child in foster care due to the parents’ struggle with addiction. We helped to identify and locate a relative who was willing to offer housing and other support. The court was willing to allow the child and mother to stay together while living with the relative. We assisted another client with leaving the state to accept a job with much higher pay. We were able to show the court that the non-custodial parent had not been exercising court ordered parenting time; was an untreated drug addict; and had no stable residence for visitation. The visitation provisions were modified and our client was able to improve the quality of life for the children by accepting the new job out of state. CIVIL A single mother, targeted by her employer, was summarily dismissed from her teaching position while terms of her employment were being discussed. She was left without income or employment, and in desperate need of assistance. Our extensive representation in an Unemployment Insurance Benefit hearing resulted in a restoration of income, and a personal vindication for our client. Domestic violence and a brain tumor left our client shaken and frightened. She feared for her son and herself. Our attorney was able to secure a divorce, custody and ample support for our client, allowing her to face her struggles with security and confidence. A client who sustained unexpected financial hardship and a medical condition that left her with severe anxiety suddenly faced the loss of her home through foreclosure. Unable to navigate the court process alone, she came to the Hiscock Legal Aid Society Foreclosure Prevention Project. Our attorney engaged in extensive negotiations with the bank and other creditors. The resulting success included the client’s mortgage reinstatement and reduction of other debt, so that the client can remain at home and afford to keep it. 12 APPEALS This was another banner year for the Hiscock Legal Aid Appeals program, with a wide range of successes that benefited both individual clients and our overall clientele. We successfully argued to the NYS Court of Appeals that a client’s conviction for resisting arrest should be reversed because police had no valid reason to arrest him. The client was visiting his child at an apartment complex in Syracuse. Police knew the client had permission to be there, but nevertheless arrested him for “trespassing” at the complex. They also charged him with resisting arrest. The Court of Appeals found that the client was not a trespasser and the police could not lawfully arrest him. Since the arrest was illegal, the client could not be found guilty of resisting arrest. We also successfully argued to the Appellate Division that a client’s conviction should be reserved because the lower court improperly coerced him into pleading guilty. The trial court told our client that if he did not plead guilty, and instead went to trial and lost, the court would impose the highest possible sentence. The appellate court determined that the trial court’s threat of a heavier sentence undermined our client’s ability to make a voluntary choice about whether to plead guilty or take his case to trial. PAROLE In addition to acquiring countless favorable plea dispositions for hundreds of clients and a record number of dismissals via Habeas Corpus petitions alleging the clients’ Due Process rights were violated, the Parole Revocation Defense Unit acquired considerable individual noteworthy dispositions over the course of 2014. Client was violated on allegations they used a controlled substance. Client adamantly claims he did not use the illegal substance. At a Contested Final Hearing (i.e. trial), the PRDU presented evidence demonstrating that a prescription medication Client X was taking could trigger a “false positive” on a drug test. In light of this evidence, Client X was restored to parole supervision. Another client’s charges were dismissed at a Preliminary Hearing. The client was charged with allegedly stalking and assaulting his ex-girlfriend. During cross-examination, the complainant, who was herself charged with felony Arson for attempting to light the client’s home on fire only days prior to the alleged incident admitted that she made up the charges as part of the scheme to force the client to drop the felony charges against her in exchange of dropping the charges against him. 13

CLIENT STORY MEET JEANINE BALDWINSVILLE, NY “You helped me when I had nowhere to turn and I could not help myself,” said Jeanine Anderson, a Baldwinsville resident who turned to Hiscock Legal Aid Society during a particularly difficult period in her life. A divorced mom of four children, Jeanine’s ex-husband was awarded full custody of her daughter as a result of her addiction. After embracing a life of recovery for many years, Jeanine wanted desperately to again play a central role in her daughter’s life. “I had no idea what to do,” Jeanine said. “I was stuck.” At the time, she had just a few hours a week of supervised visitation with her daughter. She needed an advocate to fight for her best interests and she found that in Susan Griffith, Supervising Attorney and Bryn LovejoyGrinnell, Senior Attorney. “Susan was everything a woman wants in a lawyer,” said Jeanine. “She was confident. She was self-assured. She was very much on my side. When we went into the court room, she was the best representation I could have whether I was paying $10,000 or 10 cents.” Hiscock Legal Aid Society was able to get Jeanine far more time with her daughter: the month of August, some school breaks, every Wednesday and every other weekend. Jeanine reflects on that time, and expresses her gratitude: “I walked through hell in gasoline pants and you guys helped me.” “Like anyone with an addiction, I am in a whole new world now,” said Jeanine. “I have direction. I have my family and I never take them for granted any more.” She credits Hiscock Legal Aid with having played a pivotal role in helping move this process along. “I have played by the rules,” said Jeanine. “I have walked the walk; talked the talk. You guys have stood by me to make sure I am playing by the rules. You guys have stood by me…I have earned my way back to this little girl.” 15

HLAS + THE COMMUNITY JUSTICE FOR ALL EVENT This year Hiscock Legal Aid introduced a new community outreach/fundraising campaign called “Justice for All” (JFA). The events held throughout the year were free to attend and lasted no more than an hour. During that time, attendees have an opportunity to take a “virtual tour” of our mission and vision. Additionally, participants have the opportunity to meet clients and hear their stories. “We wanted JFA to serve as a compelling, fast-paced way to share the mission and vision of Hiscock Legal Aid Society,” said Jason Torreano, Director of Development at Hiscock Legal Aid. “In introducing this new system, our aim was to both friend, and fundraise, for the programs and services of HLAS.” JFA was held at law firms and businesses in Syracuse, and more than 170 people came through the program over the course of the year. Nicki Trice is a former client of HLAS and currently serves as a receptionist at the agency. “I feel JFA is important to show how Hiscock Legal Aid not only helps the individual, but how it also empowers families and as a whole, helps generations of community members,” said Trice. The culmination of this year long program took place on December 3 at Drumlins. More than 150 people attended and the agency raised more than $60,000. 2014 CUPCAKES/SU Hiscock Legal Aid Society has enjoyed collaborating with entities around Central New York in 2014. In spring 2014, the agency worked with a capstone course at Syracuse University’s Newhouse School to redesign agency brochures, social media banners and to create videos of clients HLAS has served. In March, the agency collaborated with 83 and Company – a locally owned bake shop in the Hawley Green Neighborhood – on a joint fundraising/buylocal event. HLAS worked with several local businesses to celebrate Law Day including Soup R Salad, Vinomania and LoFo, encouraging supporters of HLAS to patronize those businesses on May 1. In return, the agency received a percentage of sales from that day. 2014 VOICES On October 9, 2014, Hiscock Legal Aid Society and the Everson Museum of Art held its 4th annual VOICES fundraiser at the Museum. William Hider was the honorary chair for the event. VOICES, gives guests the opportunity to support two organizations that encourage and promote self-expression, whether through art or legal advocacy. The event raised more than $17,000 for each organization. Susan R. Horn, President/CEO, Hiscock Legal Aid Society, had words of praise for Hider, stating, “Bill Hider is a true Renaissance man: a musician, an artist, a teacher, a man engaged in his community generously sharing his time and talents. We’re so grateful that among his many charitable contributions he has chosen to support the work of the Hiscock Legal Aid Society and the Everson Museum of Art.” 16 Sarah Massett, Assistant Director of the Everson shared Susan’s sentiments: “The Annual 2014 VOICES event was a resounding success, honoring Bill Hider, who has done so much to make our community a better place, and raising awareness and important funds to two organizations that are essential to the well-being of our region,” said Massett. “It is truly an honor to join VOICES, and in doing so, support two organizations that are essential to the well-being of our community,” said Hider. “I feel this so strongly because I have been involved personally as a volunteer for both the Hiscock Legal Aid Society and Everson Museum of Art for many years. Communities are about people. The Hiscock Legal Aid Society and Everson Museum of Art strive to serve each individual in our community. By ensuring equal access to justice, and the opportunity for transformational experiences with art, these organizations raise us up.” LEGAL SERVER In 2014, HLAS undertook an ambitious information technology overhaul that dramatically changed the work flow of the agency. The IT overhaul is the result of a long process that included examining different software packages that could best suit the needs of HLAS. Older technology that could not cope with the demands and work flow processes of a 21st century firm was replaced with new computers and a new cloud/document/case management system called LegalServer. LegalServer was implemented at the end of 2014 and into 2015. LegalServer is made exclusively for legal aid organizations and streamlines internal processes, fosters inter-office collaboration and builds capacity for the organization. It also allows for improved grants management, supervision, data input, collection and reporting. With the new system, attorneys have secure access to the client database from outside the office and are very useful while in court. Attorneys also have access to all paperwork about the case and can scan documents directly to the network. Orders, letters, legal documents are all stored in LegalServer and can be accessed easily without having to find a hard copy. With the new system, program coordinators input client information for civil matters, family court, parole and extradition, appeals, etc. Everyone has access to this information, including the next court date and case notes. This IT upgrade was supported with generous grants from the Gifford Foundation, the CNY Community Foundation, the Allyn Foundation and the New York Bar Foundation. OTHER CONTRIBUTIONS We are grateful for the many collaborations we have around the community that allow us to provide holistic support for our clients. These collaborations include but are not limited to HomeHeadquarters (Foreclosure Prevention Project), Legal Services of Central New York (Cancer Legal Advocacy and Services Project), Forclosure Prevention Project, Vera House (International Victims Project), the Center for Community Alternatives , LASMNY, and other human services providers (Parent Success Initiative), Legal Aid Society of Rochester and Legal Aid Society of Northeastern New York and Albany (Upstate New York Immigration Law Project). 175

CLIENT STORY MEET ANTHONY SYRACUSE, NY Anthony Whitaker turned to Hiscock Legal Aid Society when he was at a very difficult point in his life. He had lost his job, his confidence – and his hope for a brighter future. Anthony describes the treatment he received at Hiscock Legal Aid Society as empowering. “My attorney was compassionate and supportive, and didn’t make me feel like a charity case,” said Whitaker. Never having been in a situation quite like this before, and not being one who often relied on others, Anthony felt uncomfortable asking for help. He quickly discovered, however, that his 18 attorney at Hiscock Legal Aid Society cared deeply about the case and representing him. “If it had not been for my attorney, I would have been further in debt,” says Whitaker. “She created an environment of professionalism and provided sound advice.” Today, Anthony works for a major employer in Central New York. He enjoys spending time with his family and contributing to the community. “Because of her top-notch performance, I have a good job. I’m paying my bills and have regained my life and my dignity.”

Non Profit Org. US POSTAGE PAID SYRACUSE, NY PERMIT NO. 4401 351 S. WARREN ST. SYRACUSE, NY 13202 315.422.8191 | 315.472.2819 | www.hiscocklegalaid.org

abcdefghijklmnopqrstuvw ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVW 1234567890 !@#$%^&*()_+}{\’”[] abcdefghijklmnopqrstuvw ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVW 1234567890 !@#$%^&*()_+}{\’”[] abcdefghijklmnopqrstuvw ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVW 1234567890 !@#$%^&*()_+}{\’”[] abcdefghijklmnopqrstuvw ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWs 1234567890 !@#$%^&*()_+}{\’”[]

jaargang 29 | 2020 | www.processcontrol.nl Troebelheidsmeting: Minder afkeur en minder VE Slimme sensoren in de chemische industrie blijven achter op verwachtingen Sensoren en instrumentatie FOCUS-1: een andere kijk op procesinstrumentatie

Betrouwbare niveaumeting onder extremen OPTIFLEX 7200 – Nieuwe generatie geleide radar (TDR) niveautransmitter voor geavanceerde applicaties • Continue niveau- en interfacemeting van vloeistoffen in proces- en opslagapplicaties in de chemische-, energie- en olie en gasindustrie, ook voor zeer lage dielectrische constante (r ≥1.1) • Ontworpen voor tanks, reactoren en drukvaten met bijv. oplosmiddelen, zuur en alkalische media, condensaten, koolwaterstoffen, olefinen, CO2 , schuimmiddelen, corrosieremmers, vloeibaar gas, koelwater • Keramische procesafdichting voor hoge veiligheidseisen voor gevaarlijke media • ATEX, IECEx, NEPSI, cOPSus, NAMUR compliant • Modulair ontwerp voor installatie in smalle ruimtes, procesomstandigheden tot 250°C en 100 bar www.krohne.nl products solutions services Inhoud Slimme sensoren in de chemische industrie 6 De chemische industrie in Nederland heeft hoge verwachtingen van slimme, draadloze en ATEX-gecertificeerde sensoren die realtime de prestaties van installaties kunnen monitoren. “De kwaliteit van de meeste sensoren blijft echter achter bij de verwachtingen. Ook zijn veel chemiebedrijven organisatorisch nog niet klaar voor grootschalige toepassing”, stelt Pieter Geelen, Manager Data & Technology van Sitech Asset Health Centrum in Geleen. Troebelheidsmeting zorgt voor minder afkeur en minder vervuilingseenheden 12 Troebelheidsmetingen worden in de Nederlandse procesindustrie relatief weinig gebruikt, terwijl er, vooral in de food, zeker interessante toepassingen voor zijn. Het meest gebruikte alternatief, geleidbaarheidsmeting, is vooral vanwege de afhankelijkheid van een constante temperatuur, niet realtime te gebruiken en dat kost in veel applicaties onnodig veel geld. Met de Klay Instruments KTS- en KTM-sensoren, geheel uit RVS vervaardigd, is een realtime inzicht in troebelheid binnen handbereik. Een heel andere kijk op procesinstrumentatie en procesautomatisering Wat als je een stuk of vier belangrijke procesparameters in één instrument kunt meten? En wat als je dankzij compacte en steeds goedkoper wordende computerkracht complete procesautomatiseringslagen kunt overslaan omdat je die decentraal in de instrumenten verwerkt? Dat instrument bestaat en heet de FOCUS-1. Volgens de bedenkers van het instrument biedt de gekozen richting mogelijkheden die nu nog onmogelijk zijn. Elektrische oplossingen grootste concurrenten van pneumatische cilinders 34 Lineaire bewegingen zijn op verschillende manieren te realiseren. Met pneumatische en hydraulische cilinders, elektrische actuatoren, riem- of spindel aangedreven units, spindelhefelementen, lineaire motoren en, last but not least, de ruimtebesparende duwketting. Waren tot zo’n tien à vijftien jaar terug pneumatische oplossingen dominant, inmiddels hebben elektromechanische varianten al zo’n 20 tot 30% van de ‘lineaire pneumatiekmarkt’ overgenomen. Elektrische actuatoren knagen zelfs al enthousiast aan de onderkant van de hydrauliekmarkt. Deze elektrificatie zal de komende jaren in versneld tempo doorzetten. Samen met experts van AXIS & Stuifmeel BV uit Waddinxveen namen we een kijkje in de wereld van lineaire aandrijvingen. 24 En verder: Column Henk Krols 10 Vortex flowmeting in sanitaire applicaties 17 IoT kan waterschappen helpen 20 Column Erik Stokman 22 Nieuws 29 Advertorial Bosch Rexroth Column Mark Beunk 32 40 Industrie 4.0 is relevanter dan ooit 44 Bedrijvenwijzer en agenda 46 3

TWO STEPS AHEAD Hoe bereiden we ons voor op de uitdagingen van de toekomst? Met visie en vooruitzicht. Loop altijd minstens twee stappen voorop met het open en schaalbare automatiseringsplatform ctrlX AUTOMATION. www.boschrexroth.nl/ctrlx Colofon Redactioneel Tel je zegeningen vakblad over procesbesturing en -optimalisatie Process Control verschijnt 7x per jaar (zowel print als digitaal) Hoofd- en eindredactie Drs. Joeri van der Kloet joeri.vanderkloet@processcontrol.nl www.processcontrol.nl Medewerkers aan dit nummer Adriaan van Hooijdonck Frank Senteur Rob Hommersen Henk Krols Mark Beunk Erik Stokman Uitgever AcquiMedia Amstelwijckweg 15, 3316 BB Dordrecht Henk van der Brugge 0184-481041 henk@acquimedia.nl Bladmanagement en advertentieverkoop AcquiMedia Henno Ploeg, MSc 0184-481045 henno.ploeg@processcontrol.nl Vormgeving Jessica Dales, Dock35 Media B.V. Druk Damen Drukkers B.V. Abonnement € 79,- excl. BTW (ontvangst print en digitaal) Buitenland € 109,- excl. BTW Jaargang van 7 achtereenvolgende uitgaven Disclaimer AcquiMedia heeft deze uitgave op de meest zorgvuldige wijze samengesteld. AcquiMedia, (hoofd)redactie en auteurs kunnen echter op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de gegevens. Uitgever, (hoofd)redactie en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op informatie in deze uitgave. Copyright Het is niet toegestaan om zonder uitdrukkelijke toestemming van de uitgever foto’s of (gedeelten van) teksten uit deze uitgave over te nemen. Ook met toestemming van bronvermelding is verplicht. De titel Process Control is eigendom van Adept BV en wordt in licentie uitgegeven door AcquiMedia. ISSN 1387 - 5825 Sensoren en instrumentatie FOCUS-1: een andere kijk op procesinstrumentatie Sommige mensen schijnen nog niet helemaal te beseff en dat corona een vrij ingrijpend economisch gebeuren is. Kijk, dat de koning er volgend jaar vijf procent op vooruit gaat is alleen maar een teken dat je geen corona hoeft te hebben om je smaak te verliezen, maar sommige gewone stervelingen met een loondienstbetrekking mogen zich af en toe ook even achter hun oren krabben voordat ze hun mond open doen. Bij Tata Steel krijgen ze dit jaar geen kerstpakket, net als vorig jaar overigens. Volgens Gerrit Idema van de centrale ondernemingsraad komt dat hard aan bij de medewerkers. Wél krijgen ze nog, conform CAO-afspraken, nog eenmalig 280 euro per persoon uitgekeerd, wat Idema een ‘vervroegd kerstcadeautje’ noemt. Maar goed, bij Tata wordt er hard gewerkt en echt niet voor enorme salarissen, dus die teleurstelling snap ik dan. Bovendien staan er daar veel banen op de tocht, dus dan mag je klagen. Wat ik niet snap is dat rijksambtenaren, die men doorgaans niet direct associeert met hard werken (toch?), een ‘coronabonus’ krijgen, te weten een loonsverhoging van 0,7%, een eenmalige gift van 225 euro en een ‘thuiswerkvergoeding’ van 363 euro. Als ZZP’er die al zeker tien jaar geen kerstpakket, loonsverhoging, dertiende maand, bonus, of thuiswerkvergoeding heeft gehad, maar wel blij is met prettige opdrachtgevers, weet ik uit ervaring juist dat thuiswerken veel goedkoper is dan op een kantoor zitten. Om te beginnen de reiskosten. Dat hoef ik niet uit te leggen toch? Auto’s en treinen kosten nu eenmaal geld. Meestal meer dan de reiskostenvergoeding zelf. Maar als je thuiswerkt hoef je ook geen pak aan. Een joggingbroek zit veel lekkerder. Op jaarbasis scheelt dat een ambtenaar netto 1 pak (als je een pak elke dag een heel jaar draagt, is het wel aardig versleten). Uitgaande van zo’n 500 euro voor een redelijk pak, hebben ze nu al meer geld bespaard dan die vergoeding. Heb ik het nog niet eens gehad over vijf euro kostende broodjes tijdens de lunch, versus een boterham met pindakaas, uren meer tijd om je huis op te knappen (versus de ZZP’er klusjesman), enzovoorts. Ik kan nog wel even doorgaan, maar de moraal van mijn verhaal is: tel je zegeningen. Wees anno 2020 blij dat je een baan hebt, dat je pensioen wordt geregeld, dat je met je eigen vliegtuig naar je eigen villa in Griekenland kunt vliegen. Voor veel mensen breekt er een onzekere tijd aan waarin ze een manier moeten vinden om überhaupt brood op de plank te krijgen. Joeri van der Kloet Hoofdredacteur redactie@processcontrol.nl jaargang 29 | 2020 | www.processcontrol.nl Bij de cover Troebelheidsmeting: Minder afkeur en minder VE Slimme sensoren in de chemische industrie blijven achter op verwachtingen Dit nummer gaat het vooral om procesinstrumentatie. Hoewel steeds meer sensoren ‘smart’ worden, is er volgens de makers van FOCUS-1 nog een lange weg te gaan. De FOCUS-1 mag je gerust een revolutionair instrument noemen, niet alleen door het combineren van diverse sensoren in één instrument, maar vooral omdat hij echt smart is. 5

Sensoren en instrumentatie Leveranciers maken beloftes nog niet waar Slimme sensoren in de chem D De chemische industrie in Nederland heeft hoge verwachtingen van slimme, draadloze en ATEXgecertificeerde sensoren die real-time de prestaties van installaties kunnen monitoren. “De kwaliteit van de meeste sensoren blijft echter achter bij de verwachtingen. Ook zijn veel chemiebedrijven organisatorisch nog niet klaar voor grootschalige toepassing”, stelt Pieter Geelen, Manager Data & Technology van Sitech Asset Health Centrum in Geleen. Adriaan van Hooijdonk e afgelopen jaren zijn er verschillende initiatieven opgezet die de grootschalige toepassing van slimme sensoren in de chemische industrie Medewerkers van het Sitech Asset Health Center op het Chemelot-terrein meten realtime de conditie van de assets van klanten. moeten stimuleren. Zo startte in het NoordBrabantse Rijen eind 2015 het fieldlab Campione. Hierin werken verschillende industriële bedrijven, zoals Dow, Fujifilm en SABIC, samen aan voorspellend onderhoud door middel van slimme sensoren. In 2016 spraken vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, overheid en wetenschap in het najaar af te gaan samenwerken om de mogelijkheden van sensoren te onderzoeken. Hiervoor stelden ze vijf roadmaps op met pilots en onderzoek. In een van deze roadmaps leggen de initiatiefnemers de nadruk op nieuwe technologieën, zoals de toepassing van slimme sensoren op assets in de chemische industrie. De sensoren houden de status van installaties en individuele onderdelen nauwlettend in de gaten. Als de metingen beginnen af te wijken van de norm, seint het systeem de onderhoudsteams in. Sitech Asset Health Center Eén van de belangrijkste partijen in Nederland die hierop inspeelt, is het in april 2016 geopende Sitech Asset Health Center (SAHC) op het Chemelot-terrein in Geleen. Pieter Geelen, manager Data & Technology, heeft onder meer een achtergrond in de Gezondheidswetenschappen en Business Intelligence en leidt sinds anderhalf jaar een klein team van datawetenschappers, technici en stagiaires. De specialisten monitoren real-time de gegevens van de installaties van klanten, om zo trends te verschaffen over de conditie ervan, genaamd: Condition Based Monitoring. Met de data die in het SAHC binnenkomen, kan Sitech Services (de onderhoudsorganisatie van de bedrijven op het Chemelot complex) een link leggen tussen faalgedrag van apparatuur en de gegevens die dit falen kunnen voorspellen. Hierbij gaat het om een combinatie van proces-, machine-, instrumenten- en omgevingsdata. De computers van het SAHC leggen relaties tussen de enorme hoeveelheid Het Sitech Asset Health Center bekijkt niet alleen data, maar geeft er ook betekenis aan... 6 | nummer 6 | 2020 ische industrie Enkele grote plants op het Chemelot-terrein maken gebruik van de diensten van het Center. Chemische industrie wil meer draadloze en ATEX-gecertificeerde sensoren De chemische industrie stelt hoge eisen aan slimme, draadloze en ATEX-gecertificeerde sensoren. In de praktijk zijn er nog maar weinig beschikbaar, stelt David Dieteren, sinds 2015 process control engineer bij Engineering Solutions van Sitech Services. De meeste sensoren zijn niet ATEX-gecertificeerd en nog steeds met kabels aan installaties verbonden. Om snel en eenvoudig grote hoeveelheden data te genereren, zijn draadloze sensoren essentieel. Toepassing van draadloze sensoren zorgt voor snelle opschaling en een daling van de kosten voor chemiebedrijven. Dat gaat in de gemiddelde chemieplant niet zo eenvoudig als het lijkt. Zo komt het draadloze signaal maar moeilijk door het gewapend beton heen. Bovendien staan er niet overal Wifi-gateways. Daarom gebruikt het SAHC LoRAWAN. Dit is een specificatie voor een telecomnetwerk en is volgens leveranciers geschikt voor lange afstandscommunicatie met weinig vermogen. Geelen is er geen fan van. “Het is het beste wat we op dit moment hebben, maar het maakt onderhoud op afstand, zoals Over The Air updates onmogelijk.” Daarnaast is er volgens Dieteren nog veel verbetering mogelijk om de levensduur van batterijen in draadloze sensoren te verlengen. Een levensduur van gemiddeld twee jaar (afhankelijk van gebruik en locatie) is essentieel om te voorkomen dat technici continu bezig zijn om batterijen te vervangen. Vooral sensoren die hoogfrequente signalen meten, hebben veel energie nodig. “Het klinkt eenvoudig, maar vooralsnog heb ik in de markt een draadloze sensor met een batterij met deze levensduur nog niet gezien”, stelt Dieteren. Tegelijkertijd stelt hij dat de markt volop in beweging is. Er komen steeds meer ATEX-gecertificeerde sensoren bij. Geelen begrijpt waarom de ontwikkeling niet snel gaat. “Leveranciers zijn veel tijd, geld en energie kwijt voor een ATEX-certificering.” 7

gegevens, die onder meer met sensoren in de fabrieken en daarbuiten worden verzameld. Op basis daarvan kunnen de experts van Sitech Services een voorspellend model ontwikkelen, dat aangeeft wanneer een installatie mogelijk een storing gaat vertonen. Het tijdig voorspellen van een mogelijke storing heeft een positief effect op de veiligheid, de betrouwbaarheid en de beschikbaarheid van de installatie. Daarnaast dalen door tijdig ingrijpen de vaste en variabele onderhoudskosten. Dit sluit aan bij de maintenancevisie van Sitech Services, die streeft naar 100 procent voorspelbaar onderhoud. Beperkt aantal assets Hoe staat het vier jaar later met de invoering van deze sensoren in de chemische industrie? “De sector is in ieder geval bezig om op verschillende assets in het proces, zoals drukvaten en compressoren, metingen met sensoren uit te voeren. Dat is in andere branches zeker niet altijd het geval”, stelt Geelen. In een persbericht uit 2016 sprak het Centrum de ambitie uit om binnen drie jaar zeker 5000 equipments te monitoren, al dan niet op de Chemelot-site. Inmiddels maken enkele grote plants op Chemelot gebruik van de diensten, maar de initiële doelstelling is nog niet behaald. Hoe komt dat? “We hebben zelf moeten leren dat er een groot verschil is tussen IT en datavraagstukken. Om te leren hoe zowel de best practices op het gebied van IT en datavraagstukken eruitzien en hoe een schaalbaar platform werkt, zijn we vaker op bezoek geweest bij andere industrieën. Hier hebben we heel veel van geleerd en met deze kennis zijn wij diverse malen terug naar de Dashboard koeltoren monitoring. Operators kunnen via een Realwareveiligheidsbril instructies krijgen om real- time een defecte asset te repareren... tekentafel gegaan om een bruikbaar en schaalbaar platform op te zetten voor de chemische industrie. Sinds juli 2020 is het nieuwe platform operationeel en zijn wij klaar voor een écht grootschalige uitrol van equipments.” Veel chemiebedrijven zijn volgens hem op organisatorisch gebied nog niet klaar voor grootschalige toepassing. Medewerkers moeten bijvoorbeeld wel genoeg kennis in huis hebben om de sensoren op de juiste plaatsen in de plant te plaatsen. “Bovendien zijn werknemers gewend aan een bepaalde manier van werken, en kan het moeilijk zijn om nieuwe processen te adopteren.” Pieter Geelen, Manager Data & Technology van Sitech Asset Health Centrum in Geleen. 8 | nummer 6 | 2020 Klanten begeleiden Daarom besteden Geelen en zijn team veel aandacht aan het begeleiden van klanten die met de technologie aan de slag gaan. De voorkeur gaat uit naar bedrijven die met Condition Based Monitoring hun processen willen verbeteren om meer rendement te halen. Zo ontwikkelde het team een methode om de return on investment van een bepaalde asset met Condition Based Monitoring te berekenen. Echter, zelfs met een positieve ROI valt er nog veel zendingswerk te verrichten, voordat de grootschalige toepassing van dit soort innovatieve technieken in zicht komt. Chemiebedrijven hebben immers mensen nodig die over de kennis beschikken om met deze vernieuwende technologie te werken. Het SAHC werkt vooral met open source software. De ontwikkelingen in de open source communities gaan volgens Geelen veel sneller dan de leveranciers die zich in dezelfde markt bewegen. De chemische industrie doet volgens hem zijn best om steeds meer gebruik te maken van open source software. Zo gebruiken steeds meer bedrijven OPC UA (Open Platform Communications – Unified Architecture). Dit is een open standaard voor horizontale communicatie van machine naar machine (M2M) en voor verticale communicatie van de machine naar de Cloud. Het is leverancieren platformonafhankelijk en ondersteunt uitgebreide beveiligingsmechanismen volgens de specificaties van de chemische industrie. De initiatiefnemers, waaronder Siemens en Shell, spreken van een mijlpaal voor automatisering in de digitale omgeving. Ambitieuze plannen Het SAHC heeft ambitieuze plannen voor de toekomst. Zeker nu in juli het nieuwe platform in gebruik is genomen. “Momenteel richten wij ons vooral op de plants op Chemelot, maar we willen graag uitbreiden naar de rest van Nederland”, zegt Geelen. Hierbij richt het SAHC in haar nieuwe propositie niet alleen op monitoringservices van losse assets, maar ook op complete productiestraten. Alleen zo is het mogelijk om een gedegen return on investment te berekenen. “Wanneer we met onze technologie een asset tijdig vervangen, maar de rest van de productiestraat levert geen rendement op, halen chemiebedrijven de return on investment niet. Daarom willen we ook complete fabrieken/ productiestraten gaan monitoren, met gemiddeld 150-200 van de meest kritische assets. Hiervoor zijn extra mensen nodig die wij zelf opleiden, zodat ze vervolgens bij SAHC aan de slag kunnen. Wij versturen ook meldingen als er iets mis dreigt te gaan met een asset. Vervolgens bellen we de klant en kijken over de schouder mee hoe we het probleem kunnen oplossen”, besluit Geelen. Emerson Automation Solutions voert succesvolle pilots met slimme sensoren uit “De chemische industrie in Nederland en België kun je vergelijken met een wielerploeg. Ook hier heb je koplopers, middenmoters en achterblijvers. Dat geldt ook voor de toepassing van slimme, draadloze en ATEX-gecertificeerde sensoren”, zegt Dieter Charle. Hij werkt sinds zeven jaar voor Emerson Automation Solutions en leidt het team dat verantwoordelijk is voor Digitalisation and Reliability Solutions. De laatste tien jaar is er volgens hem veel veranderd op sensorengebied. “Er zijn meer toepassingen in diverse sectoren. Ook zijn er nieuwe draadloze protocollen en slimme bedradingstechnieken gekomen die het eenvoudiger maken om grote hoeveelheden data te genereren en te beheren.” Charle ziet een toename van het aantal pilots en projecten, mede gestimuleerd door de coronapandemie. “Hierdoor werken veel chemiebedrijven met een lagere bezetting en zoeken ze manieren om gegevens over assets beter en sneller inzichtelijk te maken. Door slimme algoritmes op de data los te laten, zien bedrijven dat er bij sommige assets veel valt te verbeteren.” Een mooi voorbeeld is een project van Emerson bij een raffinaderij in Antwerpen. De daling van de olieprijs zorgt voor een enorme financiële druk en fluctuatie in de kwaliteit van het aanbod van ruwe olie. Daarom plaatste Emerson verschillende types corrosie metingen in de olieleidingen. Hiermee kan de raffinaderij de absolute afname door corrosie/erosie afleiden om zo het zwavelgehalte en het gehalte vaste deeltjes vast te stellen. “De menselijke interpretatie om op basis van deze gegevens de meest optimale procesparameters vast te stellen is hiervoor te beperkt”, stelt Charle. Door slimme metingen met sensoren en een analyse door algoritmes weet de raffinaderij binnen welke parameters de ruwe olie moet blijven om het meest optimale rendement te behalen. Daarnaast brengt Emerson ook verschillende types akoestische sensoren op de markt om onder meer wanddiktes van leidingen real-time in kaart te brengen. Chemiebedrijven kunnen hiermee vaststellen of een overdrukventiel slecht functioneert om zo emissies van gevaarlijke stoffen onmiddellijk te zien. Sensor met Rosemount X-well™ Technology om onder meer procestemperatuur te meten. Klanten willen geen eigenaar zijn van sensoren en technologie om data te duiden... Een ander voorbeeld zijn vibratiesensoren die de operationele conditie op roterende assets in kaart brengen, waarop voorspellend onderhoud kan worden ingericht. Charle ziet ook een zekere terughoudendheid in de chemische industrie om draadloze sensoren grootschalig toe te passen. “De kosten om extra sensoren te plaatsen, is vaak een reden om het niet te doen.” Toch verwacht hij binnen vijf tot tien jaar dat de chemische industrie ze vaker zal gebruiken. “De komende jaren verwacht ik een verschuiving van een centraal dataprocessysteem naar een distributed asset managementsysteem. Door steeds slimmere sensoren met embedded algoritmes te gaan gebruiken, bewerken we de data in het veld voor. Zo kunnen specialisten nog sneller data interpreteren en is er minder datatransport nodig. Bovendien komen er steeds snellere manieren om data te versturen, denk bijvoorbeeld aan breedband-wifi en 5G.” Daarnaast verwacht hij een toename van augmented reality. Operators kunnen via een tablet of Realware-veiligheidsbril instructies krijgen om real time een defecte asset te repareren.” Dat leidt in de toekomst ook tot een verandering van het businessmodel. “Klanten willen geen eigenaar zijn van sensoren en de technologie om de data te duiden. Dat besteden ze uit aan een bedrijf als Emerson. Onze specialisten kijken vervolgens mee in de plant en geven advies en ondersteuning.” 9

Column Bij uitbreidingen of aanschaf van een nieuw machinepark, is gezond wantrouwen op z’n plaats... Beter vooraf nadenken dan achteraf maatregelen treffen V eiligheid van het personeel is natuurlijk een groot goed. Gelukkig Henk Krols Henk Krols is partner en adviseur bij BMD Advies, de fullservice QHSE partner voor bedrijven. 10 | nummer 6 | 2020 houden steeds meer bedrijven zich aan de wettelijke eisen en toetsen met regelmaat of de arbeidsveiligheid nog op orde is. Dat toetsen van een bestaande situatie is mooi. Nog mooier is het wanneer bij het ontwerp van nieuwe machines of de inrichting van een nieuwe fabriek vanaf de tekentafel mee gedacht wordt en veiligheid de hoogste prioriteit krijgt. Door vanaf het begin een veiligheidsdeskundige te betrekken, worden de risico’s vooraf geïnventariseerd en tot een minimum teruggebracht. Helemaal mooi is dat werknemers op die manier hun werk niet alleen zo veilig mogelijk kunnen uitvoeren, maar ook zo comfortabel mogelijk. Veel bedrijven grijpen te gemakkelijk naar persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) en vergeten dat dat eigenlijk een laatste ‘redmiddel’ is. De Arbowet schrijft namelijk een arbeidshygiënische strategie voor, een hiërarchisch stelsel van beheersmaatregelen voor risico’s. De cyclus start bij het treffen van bronmaatregelen om de oorzaak van het probleem weg te nemen. Het gebruik van PBM is de allerlaatste stap in de totale cyclus om de medewerker te beschermen. Pas als alle andere maatregelen die blootstelling moeten voorkomen niet afdoende zijn, mag een werkgever PBM voorschrijven. Juist door veiligheid vanaf het eerste begin mee te nemen in de ontwerpen, zijn bronmaatregelen vaak eenvoudiger te treffen en kan het gebruik van PBM teruggedrongen worden. Een mooi voorbeeld hiervan is geluid. Door hiermee bij de bouw van de machines, maar ook bij de plaatsing en inrichting van de installatie rekening te houden en maatregelen te treffen die het lawaai reduceren, is persoonlijke gehoorbescherming vaak niet eens meer nodig. Dat werkt natuurlijk wel zo prettig. Ook voor andere risico’s - denk aan beknelling, struikelgevaar, risico op gas- of stofexplosies en blootstelling aan gevaarlijke stoffen of dampen - geldt dat het beter is om hierover vooraf na te denken, dan achteraf maatregelen te treffen. Dezelfde vlieger gaat op voor het inplannen van loop- en vluchtroutes. Kijken we naar de actualiteit, dan weten we bovendien hoe belangrijk het is dat het personeel voldoende afstand van elkaar kan houden. Bij uitbreidingen of aanschaf van een nieuw machinepark, is gezond wantrouwen op z’n plaats. Als u een nieuwe machine aanschaft, hoort de fabrikant een CE-markering af te geven. Vervelend genoeg is zo’n CE-markering niet altijd waterdicht. Aarzel dan ook niet om een deskundige in te schakelen die de kennis in huis heeft om de discussie aan te gaan met de machinebouwer. Natuurlijk moet een machine die u zelf bouwt ook CE-gemarkeerd worden. Daarbij moet voor elke machine een risicoinventarisatie in de nieuwe omgeving uitgevoerd worden. Bij aanpassingen vervalt de CE-markering en moet deze weer aangevraagd worden. Ook dan is een nieuwe risicoinventarisatie verplicht. In de vorige uitgave schreef ik over de nieuwe Omgevingswet die naar verwachting op 1 januari 2022 ingaat. Dit brengt ingrijpende veranderingen en onzekerheden met zich mee. Hoewel men extra tijd uittrekt voor de voorbereidingen, sluiten wij niet uit dat de doorlooptijd voor een vergunningaanvraag in de opstartfase langer dan gemiddeld zal zijn. Wilt u uitbreiden of zelfs een nieuwe fabriek inrichten en bent u vergunningplichtig? Dan adviseren wij vaart te zetten achter deze plannen en de aanvraag zo snel mogelijk in te dienen. De aanvraag valt dan nog onder het huidige regime, waarmee de kans op vertraging een stuk kleiner is. Hou juist in deze fase van het plannen maken rekening met de milieu- én de arbeidsrisico’s. Dan snijdt het mes aan twee kanten!

Sensoren en instrumentatie RVS KTS- en KTM-sensoren van Klay leveren realtime inzicht in troebelheid Troebelheidsmeting zorgt voor minder afkeur en minder vervuilingseenheden Troebelheidsmetingen worden in de Nederlandse procesindustrie relatief weinig gebruikt, terwijl er, vooral in de food, zeker interessante toepassingen voor zijn. Het meest gebruikte alternatief, geleidbaarheidsmeting, is vooral vanwege de afhankelijkheid van een constante temperatuur, niet realtime te gebruiken en dat kost in veel applicaties onnodig veel geld. Met de Klay Instruments KTS- en KTM-sensoren, geheel uit RVS vervaardigd, is een realtime inzicht in troebelheid binnen handbereik. Redactie Process Control E en troebelheidsmeting kan waardevolle informatie opleveren voor bedrijven in de procesindustrie. Zo kan een troebelheidsmeting in afvalwater iets zeggen over de mate van vervuiling. In de zuivel kan de troebelheid een rol spelen in het bepalen van de hoeveelheid water in de melk, of kan de fasescheiding sneller worden bepaald tijdens CIP-procedures. En zo zijn er meer dan genoeg toepassingen te bedenken. Gebruikelijk In Nederland wordt er gek genoeg relatief weinig gebruik gemaakt van troebelheidsmetingen. Bij onze Oosterburen is dat wel anders, weet Klaas Zandberg, sales engineer procesinstrumentatie bij Klay Instruments. “In de bierbrouwerijwereld is troebelheidsmeting een vrij gebruikelijke meetmethode en in Duitsland heb je bij wijze van spreken op elke straathoek wel een bierbrouwer zitten. Sterker nog, een van de gebruikte meeteenheden van troebelheid komt uit de bierwereld” (zie ook kader “Over troebelheid”. De nieuwe CIP- retourstrengen van de reinigingsset zijn van KTS-sensoren voorzien, waardoor minder product verspild wordt en het afvalwater minder belast wordt. 12 | nummer 6 | 2020 Temperatuurafhankelijk In Nederland is troebelheidsmeting nog relatief onbekend. En dat terwijl er veel meer toepassingen zijn dan de bierbrouwerij en zuivelindustrie alleen. “In elke fabriek waar er CIP/SIP plaatsvindt wil je weten wanneer het water in de retourleiding hergebruikt kan worden, of wanneer het naar het afval moet”, verduidelijkt Zandberg. “Dat wordt nu meestal op basis van een meting met geleidbaarheid gedaan. Dat doet men al jaren en het werkt op zich prima, maar het heeft een groot nadeel: geleidbaarheid is sterk afhankelijk van de temperatuur en die varieert Voor toepassingen als de bovenstaande, waarbij de troebelheidsmeting in een medium plaatsvindt dat invloed heeft op de werking van de sensor, heeft Klay een speciale verlengde sensor ontwikkeld die in een armatuur kan worden geplaatst. “De sensor kan, zonder het proces te onderbreken, handmatig worden verwijderd en worden schoongemaakt, maar we hebben ook een armatuur ontwikkeld, waarbij de sensor geheel automatisch wordt losgekoppeld, schoongemaakt en weer terug wordt geplaatst”, verduidelijkt Zandberg. In de melkontvangst kelder zorgt een KTS-sensor voor realtime inzicht in de geleverde melk (QT001). nog wel eens in het proces. Voor de schommelingen in temperatuur moet dus gecorrigeerd worden en dat kost tijd. Door een buis met een diameter van 200mm kan in een paar seconden extra al enorm veel product stromen en dat kost uiteraard geld. Niet alleen het verspilde product, maar ook aan energie. Die grote pompen kosten ook gewoon elektriciteit.” Bij troebelheidssensoren is er geen sprake van een vertraging in de meting. Zandberg: “De waarde is realtime en accuraat. Je spoelt daardoor veel minder product weg dan bij een geleidbaarheidsmeting. De terugverdientijd is daardoor zeer kort, ondanks dat een troebelheidsmeting meer geld kost dan een geleidbaarheidsmeting.” Filterbewaking Ook bij filterbewaking, hetgeen in de industrie zeer veelvuldig voorkomt, is troebelheidsmeting interessant. Zandberg: “Een filter wordt meestal toegepast om bepaalde stoffen uit een medium te filteren. Je kunt achter het filter een troebelheidssensor plaatsen om te kijken hoe effectief het filter werkt. Je zou er ook een voor én achter het filter kunnen plaatsen, zodat je beter inzicht krijgt in de vervuiling van je filter.” Over filtertoepassingen gesproken: in de verwerking van wei wordt in de zuivel ook filtertechnologie ingezet. “Een troebelheidsmeting kan daar veel zeggen over de uiteindelijke kwaliteit van de wei”, licht Zandberg toe. Afvalwater Hoewel troebelheidsmetingen vooral voor de foodindustrie zeer interessant zijn, is er buiten de foodindustrie ook zeker plaats voor de meetmethode. “Denk maar eens aan afvalwater”, verduidelijkt Zandberg. “Je ziet vaak dat er in bassins wordt gemeten met een sensor van bovenaf, waarbij de montage en het schoonmaken plus onderhouden van de sensor lastig is. Er zijn ook situaties waarin je realtime in leidingwerk moet kunnen bepalen hoeveel afvalstoffen er nog in het medium zitten. Dan is de verlengde troebelheidsmeting ideaal. Je moet er alleen wel rekening mee houden dat de lens in de sensor voldoende schoon moet zijn om betrouwbaar te kunnen meten, maar daar hebben we een oplossing voor.” Door een buis met een diameter van 200mm kan in een paar seconden extra al enorm veel product stromen en dat kost uiteraard geld... Meetprincipe Een troebelheidssensor werkt op basis van verstrooiing van licht. In de sensor bevindt zich een zender en een ontvanger. Zandberg: “De KTS/KTM-sensor werkt op basis van het absorptie meetprincipe met een 180 graden sensor.” Tussen de zender en de ontvanger is een opening gemaakt, waar de vloeistof doorheen stroomt, conform het EHEDG hygiënisch concept. Het procesdeel is volledig gepolijst (Ra 0,37 micrometer). Zandberg: “De zender is een lichtbron die gebruik maakt van infrarood licht (880 nm). De zender zit in het bovenste dikkere gedeelte. De ontvanger bevindt zich onderin het instrument. De ontvanger meet in hoeverre het licht verstrooid wordt door het medium. In een medium zonder deeltjes, puur water bijvoorbeeld, vindt er geen verstrooiing plaats en is de troebelheid dus nul. Naarmate er meer deeltjes in het medium zitten, vindt er meer verstrooiing plaats en neemt de troebelheid toe.” Profiel Elke vloeistof heeft dus z’n eigen ‘troebelheidsprofiel’, zou je kunnen zeggen. “En daar kan je heel slim gebruik van maken”, weet Zandberg. “Zo hebben we een keer een troebelheidssensor geleverd aan een zuivelbedrijf waarbij ze een systeem hadden bedacht dat moet voorkomen dat een leverancier van geitenmelk per ongeluk de slang aankoppelt op de koeienmelktank. Als je aan de voorkant een troebelheidssensor Voor toepassingen met een hogere mate van vervuiling is er de verlengde KTS en KTM sensor voor montage in een specifiek procesarmatuur.. 13

een meting wilt doen waarbij je melk wilt scheiden van water, heb je een KTM nodig, omdat melk in water een grote mate van verstrooing geeft”, verduidelijkt Zandberg. “In wei, een vloeistof waar minder stoffen in zijn opgelost, kan je prima uit de voeten met een KTSsensor.” Alle sensoren, zowel de KTS als de KTM zijn in een reguliere en verlengde variant verkrijgbaar. De KTS en KTM troebelheidssensoren van Klay Instruments. neerzet en daarachter een klep plaatst, kan je het systeem zo inregelen dat die klep pas opengaat, op het moment dat het troebelheidsprofiel klopt met wat er geleverd moet worden.” KTM en KTS Klay heeft twee soorten troebelheidssensoren in het productgamma: de KTS en de KTM. De meest prijsgunstige KTS-sensor bestaat in drie varianten, elk met een eigen meetbereik. Het uiterste meetbereik van de kortste sensor, de KTS-5, gaat tot 2000FTU. Voor alle toepassingen met een groter meetbereik, is er de KTM-sensor: die heeft een meetbereik van 0 tot 13000 FTU. “Als je Over troebelheid Troebelheid is een interessant fenomeen: het is geen duidelijk gedefinieerde grootheid en daarom is er ook geen strikte SI-eenheid voor. De meest gebruikte eenheden zijn de Nephelometric Turbidity Unit (NTU), Jackson Turbidity Unit (JTU) en Formazine Turbidity Unit (FTU). Binnen de bierbrouwerijen wordt gewerkt met de EBC (European Brewery Convention) eenheid. Alle eenheden zijn weer aan elkaar gerelateerd. Zo is 1 NTU gelijk aan 1 JTU/FTU en dat komt neer op 0,25EBC, uitgaande van de aanwezigheid van 2,05mg formazine (een referentiestof) per liter. Zandberg: “Het gaat uiteindelijk om de hoeveelheid deeltjes per liter medium, meestal water. Dat zegt an sich ook weer niet zoveel, want de waarde zegt alleen iets over het aantal deeltjes referentiestof, niets over andere stoffen. Andere stoffen kunnen uiteraard weer heel andere eigenschappen hebben.” Het aardige is dat de meeteenheid in de praktijk niet eens zo relevant is. “De troebelheidsmeting zegt iets over de verstrooiing in het medium en de gebruiker kan de mate van troebelheid vanuit de meetwaarde zelf vertalen naar een schaal van nul tot honderd procent.” 4-20 en PNP De troebelheidssensoren zijn allemaal uitgerust met 4-20mA uitgang, een digitale PNP uitgang, plus een display met druktoetsen voor de programmering. Zandberg: “Het is dus vrij eenvoudig om de sensor in bestaande procesautomatisering mee te nemen.” Om de KTS en KTM sensoren in vrijwel alle mogelijke processen te kunnen integreren, hebben de ontwerpers bij Klay een adaptersysteem ontwikkeld, waarmee er op de standaard aansluiting op de sensor elke procesaansluiting kan worden gekoppeld. “Via de adapter kan je dus elke mogelijke aansluiting koppelen, zonder dat je al die verschillende aansluitingen in je sensor zelf moet integreren. Dat heeft voor de klant weer gunstige gevolgen voor de kostprijs”, weet Zandberg uit ervaring. De praktijk Bij Rouveen Kaasspecialiteiten werden de afgelopen tijd meerdere KTM-sensoren en KTS-sensoren in gebruik genomen. Bij de coöperatie, die gespecialiseerd is in de productie van kleinere batches kaas met een groot aantal verschillende grondstoffen, is een snelle wisseling tussen productiebatches belangrijk. Edward Schepers is chef technische dienst bij het bedrijf en hij heeft de leiding over acht monteurs op de werkvloer. “We draaien geen bulkproductie, maar leveren aan kaasgroothandels voor private label partijen. Met twee productielijnen maken we de halfharde kazen voor onze klanten. Bij onze dochteronderneming worden zachte kazen geproduceerd.” Temperatuur De KTS-sensoren worden vooral gebruikt in melk-waterscheiding. Schepers: “Als we de applicatie gereinigd hebben na een batch, is het systeem gevuld met water. Vervolgens ga je dan melk intrekken en dan is het de kunst om dat water niet in je melktank te krijgen, maar ook niet de melk bij het afvalwater. Het gaat dus om de balans tussen teveel product weggooien, of teveel water in je tank krijgen. Dat werd voorheen met een capacitieve meting of een geleidbaarheidmeting gedaan. Het probleem is dat onze waardes zo onderin het meetgebied zitten, dat je daarmee geen ideale meting kunt doen. Bovendien zit je met de temperatuur: daar moet je voor corrigeren. De temperatuur van de melk is niet constant. Met de De KTM-sensor levert in de roomapplicatie, door een betere meting, een royale (30%) VE-reductie op. 14 | nummer 6 | 2020 Rouveen Kaasspecialiteiten is een coöperatie, gespecialiseerd in de productie van kleinere batches kaas met een groot aantal verschillende grondstoffen. troebelheidssensoren van Klay heb je daar geen last van. Je hebt realtime inzicht in de troebelheid van je product.” Roomverwerking Voor een andere applicatie, de roomverwerking, werd onlangs een KTM-sensor aangeschaft. Schepers: “Melk wordt in principe altijd als volle melk aangeleverd. Daar zit dus fors meer room in dan wat je in de supermarkt als volle melk koopt. Die melk moet eerst ontroomd worden voordat je er kaas van kunt maken. Van de room die je uit die melk haalt, wil je echt zo weinig mogelijk in je afvalwater laten komen, vooral vanwege het vet, dat nogal wat invloed heeft op de VE-balans. Bovendien is room te hergebruiken en als je dat wilt doen, mag er nauwelijks water in zitten. De balans is dus nog kritischer dan bij de water-melkscheiding. In de praktijk ging de procesoperator voorheen aan de veilige kant zitten om de room te kunnen hergebruiken, maar daarmee belast je dus het afvalwatersysteem. We gebruikten voorheen een geleidbaarheidsmeting met wisselende resultaten. Het kwam dus toch vaak neer op fingerspitzengefühl.” 30% reductie Sinds de KTM-sensor in de roomverwerking wordt gebruikt, is het aantal vervuilingseenheden (VE) gezakt met zo’n 30 procent. Een zeer significante reductie. Daarnaast is er minder afkeur van product. “Onze klanten zijn enthousiast over de room die we leveren”, vertelt Schepers. Goed in te bouwen De technische dienst van Rouveen Kaasspecialiteiten installeerde de sensoren zelfstandig. “Dat is vrij eenvoudig”, weet Schepers. “Ons leidingtechnische bedrijf prefabt een stukje leiding waar de sensor in geschroefd kan worden, de installateur verzorgt een kabeltje naar de PLC en wij doen de rest zelf. Het mooie van de troebelheidssensoren van Klay is dat ze niet alleen fraai zijn qua hygiënisch ontwerp, maar ook mooi compact zijn en daardoor goed in te bouwen in de bestaande applicatie.” Setpoint Omdat troebelheid geen exacte eenheid is, vereist de ingebruikname net even wat meer denkwerk dan de ingebruikname van een drukopnemer. Schepers: “Wij hebben het volledige meetbereik geschaald van nul tot honderd procent. Vervolgens schakel je om op een bepaalde waarde waarvan je denkt dat het de juiste is, neem je een monster, bepaal je de vetwaarde onder de lactoscoop en na een paar pogingen heb je een setpoint gemaakt. Dat moet je dan uiteraard wel bij elke productsoort doen.” We gebruikten voorheen een geleidbaarheidsmeting met wisselende resultaten. Het kwam dus toch vaak neer op fingerspitzengefühl... Door de implementatie van de KTS- en KTMsensoren is er een hogere automatiseringsgraad, meer overzicht, een betere balans tussen productverlies en afvalwaterbelasting en een betere tracking en tracing. “Het is voor ons nog relatief nieuw, maar we hebben nog geen problemen gehad. De terugverdientijd is daarnaast zeer kort. Die heb je in een aantal maanden terugverdiend”, besluit Schepers. Over Klay Bij Klay Instruments worden in Dwingeloo diverse vormen van procesinstrumentatie vervaardigd, zoals druk-, verschildruk,- niveau en temperatuur transmitters, alles met een robuuste RVS behuizing. Alle draaidelen en veel andere mechanische onderdelen worden in de machinefabriek in Dwingeloo vervaardigd. Voor bepaalde elektronische componenten werkt Klay samen met internationale partners. “En die internationale partners zijn betrouwbaar” verduidelijkt Zandberg. “Wij shoppen niet rond om een paar euro te besparen, maar werken alleen samen met partners die we vertrouwen. En dat blijkt ook echt te werken, want in de coronacrisis hebben we gewoon door kunnen produceren. Daar komt bij dat wij een royale voorraad aanhouden van alle onderdelen. Bedrijfszekerheid is gewoon belangrijk.” 15

Sensoren en instrumentatie Nieuwe Schneider Electric flowmeter beschikbaar in Nederland via Hitma Flowmeting volgens het vortex-principe in sanitaire toepassingen Schneider Electric (die eerder Foxboro hebben overgenomen) heeft een nieuwe lijn vortex flowsensoren uitgebracht. Een van de meest opvallende instrumenten in de nieuwe 84C-lijn, is de 84CS flowmeter, gebaseerd op het vortex principe. De 84CS is een flowmeter die geschikt is voor sanitaire toepassingen en dat is interessant, want Schneider Electric is daarmee de enige aanbieder van een dergelijk instrument. Waar in veel applicaties nu gebruik wordt gemaakt van duurdere en grotere coriolismeters en (clamp-on) ultrasoon meters, biedt de 84CS een betrouwbaar, compact, 3A-gecertificeerd en prijsgunstig alternatief. Redactie Process Control D e nieuwe 84-serie vortex flowmeter bestaat in een aantal uitvoeringen. Naast de 84CS (sanitair) zijn er ook geflensde, NPT-draad en wafervarianten, die tevens uitgerust kunnen worden met temperatuurcompensatie, waardoor in applicaties met verzadigde stoom ook de massaflow kan worden gemeten. De 84CS uitvoering heeft geen temperatuurcompensatie. “De sanitaire uitvoering is zo ontworpen dat er geen dode ruimtes zijn. Bij een uitvoering met een temperatuursensor heb je toch weer een extra sensor in de body die zou kunnen conflicteren met het hygiënisch ontwerp”, licht Sascha de Jong, productspecialist bij Hitma, toe. HART7 Interessant is dat de nieuwe serie vortexmeters uitgerust is met de nieuwste HARTcommunicatie: HART7. De Jong: “Daarmee heb je dus snellere en betrouwbare communicatie met de procesautomatisering. HART7 is een robuust protocol waar je weer jaren mee vooruit kunt. De 84CS wordt overigens ook met een Modbus uitgang aangeboden.” Goedkoper De 84CS-vortexmeter is, zoals gezegd, de enige sanitaire vortex flowmeter. Tot voor kort werden in sanitaire toepassingen waarin flow wordt gemeten van niet-geleidende vloeistoffen, gebruik gemaakt van ofwel 17 coriolismeters of ultrasoonmeters. De Jong: “Beide typen zijn bruikbaar in sanitaire toepassingen. Bij een coriolismeter zit het sensorgedeelte buiten de buis en vindt er geen obstructie plaats. Bij ultrasoon kan je het instrument op de leiding monteren: de clamp-on flowmeter.” Een vortexmeter is echter goedkoper dan zowel de coriolismeter als de ultrasoonmeter. “Dat zit hem niet alleen in de aanschaf, maar ook in het onderhoud”, voegt De Jong toe. “In een vortexmeter zitten geen bewegende delen, dus er kan weinig aan kapot.” De 84CS is beschikbaar in de diverse procesaansluitingen die in de food en farma gebruikelijk zijn.

Teller Dankzij de constante ‘K’-factor, een intrinsieke eigenschap van de vortex flowmeter, hoeven dergelijke instrumenten niet gekalibreerd te worden. En mocht controle of reparatie nodig zijn, is dat zeer eenvoudig. “Je kunt hem heel makkelijk uitbouwen en laten controleren”, weet De Jong. Dat laatste is mede te danken aan de zeer compacte omvang van de vortexmeter, wat het installeren in een applicatie overigens ook relatief eenvoudig maakt. Vergeleken met de (forsere) coriolismeters is de installatie van de 84CS een relatief eenvoudige klus. De Jong: “Ondanks dat fabrieken over het algemeen vrij groot zijn, is er toch altijd ruimtegebrek. Hoe compacter een meetinstrument is, hoe beter.” Over onderhoud gesproken: de 84CS heeft een teller aan boord, waarop direct kan worden afgelezen hoe lang het instrument in bedrijf is geweest. “Op basis van die teller kan je dus ook onderhoud inplannen”, verduidelijkt De Jong. Remote mounted De sensor (het werkende vortex gedeelte) en de transmitter (de module die de meetgegevens verwerkt en naar de procesautomatisering stuurt) hoeven niet persé op dezelfde plek te worden gemonteerd. De Jong: “In situaties waarin de sensor op een onhandige plek zit, kan je de transmitterbehuizing tot 4,5 meter van de sensor monteren, zodat monteurs en procesoperators er makkelijker bij kunnen komen. Remote mounted, noemen we dat. De ingebruikname kan je via de HART7 module ook op afstand realiseren.” Active tuning De 84CS is ook voorzien van ‘Active Tuning’. “Eigenlijk werkt een vortexmeter het beste bij turbulente flow”, begint De Jong. “Dat is volgens de definitie de flow boven de 20.000 Reynolds. Met active tuning kan het instrument corrigeren voor lagere flows dan Hitma en Schneider Electric Hitma is een geautoriseerde partner van Foxboro/Schneider Electrics. Het bedrijf verkoopt instrumenten en is bovendien geautoriseerd voor het verlenen van service aan de instrumenten. “Indien onze servicedienst niet in staat is om de nodige service te verlenen, sturen wij het instrument door naar Schneider”, verduidelijkt De Jong. die 20.000 Reynolds. Het applicatiebereik is dus breder dan bij een vortexmeter zonder die active tuning.” Daarnaast zorgt ‘DirectSense’ voor een directe overdracht van de flowwaardes. “Je ziet vaak dat er in vortex flowmeter indirect wordt gemeten, maar in de 84CS zit de sensor echt in het medium.” Een andere ingebouwde correctie van de 84CS heeft te maken met het ‘piping effect’. “Volgens de regels van de flowmeting moet je er voor zorgen dat je dertig maal de pijpdiameter aan rechte leiding voor je flowmeter hebt zitten”, weet De Jong. “Bochten, kleppen en andere mogelijke vormen van obstructie dichtbij de flowmeter kunnen de meting namelijk beïnvloeden.” In situaties waarin de sensor op een onhandige plek zit, kan je de transmitterbehuizing tot 4,5 meter van de sensor monteren... Bij de 84CS kan in het instrument de lengte van de rechte pijp, die zich voor de flowmeter bevindt, worden ingegeven, tot vijf maal de diameter van de buis. “De software in de meter corrigeert dan voor de mogelijke effecten van obstructie.” Low-power Naast een versie die van reguliere stroom wordt voorzien, bestaat er ook een lowpower versie van de 84CS. “Die variant kan je bijvoorbeeld op een zonnepaneel laten draaien, of op een accu. Bij een mobiele skid is zoiets zeer praktisch uiteraard”, legt De Jong uit. Proceswaardes Bij Hitma leveren ze niet zomaar een vortexmeter af. “Als er een aanvraag binnenkomt, ga ik eerst aan de hand van de procesgegevens en de specifieke toepassing rekenen met Flowexpert Pro”, vertelt De Jong. “Daar rolt dan een advies uit met betrekking tot de doorlaat. De procesgegevens van de toepassing worden bij een orderbevestiging mee gestuurd naar de fabriek, zodat hij daar al op basis van de bekende proceswaardes wordt gekalibreerd. Je hoeft hem ter plekke 18 | nummer 6 | 2020 De 84CS is de enige vortex flowmeter die geschikt is voor sanitaire toepassingen dus niet in te regelen. Maar uiteraard kan je via het display, of via de HART-module wel parameters wijzigen als dat nodig is.” WFI Hoewel je in eerste instantie bij een hygiënische vortexmeter aan de food (en vooral de zuivel) zou denken, is de grootste potentiële afzetmarkt in het water te vinden: bij de productie van demi-water en ultra-puur water. “Denk daarbij aan Water for Injection (WFI) toepassingen”, verduidelijkt De Jong. “Dat is water dat gebruikt wordt als drager voor medicijnen. In zulke toepassingen mag je uiteraard absoluut geen vervuiling hebben.” Maar ook bij de productie van microchips wordt ultra-puur water gebruikt. “Fabrikanten als Intel gebruiken ultra-puur water voor diverse spoelfases in hun productieproces.” Dichterbij huis, de procesindustrie, is ook de voedingsmiddelenindustrie interessant. “Ook daar wordt demi-water gebruikt”, licht De Jong toe. “Vaak bij CIP/CIS processen.” Procesaansluitingen De 84CS wordt geleverd in diverse procesaansluitingen. Die worden fabriek-af geleverd, dus zonder constructies met adapters. “De 84CS wordt geleverd in 3-A Tri-Clamp, 3-A I-Line fitting, DIN 11851 zuivelkoppeling en ISO 2853 koppeling, eigenlijk de meest toegepaste koppelingen in de food en farma”, verduidelijkt De Jong. De 84CS is leverbaar in EX-varianten en wordt voorzien van de nodige materiaalen kalibratie-certificaten. Specificaties van de Schneider Electric 84CS • De enige 3A gecertificeerde Vortex op de markt. • Een ontwerp vrij van dode ruimtes en bewegende delen. • Een sensor met M-20 goedgekeurde sensorvloeistof NEOBEE®. • DirectSense technologie voor een maximale puls sterkte en nauwkeurigheid. • Naast onder andere 4-20mA een puls uitgang als standaard aanwezig. • Door een uniek bluff body ontwerp een ongekend nauwkeurige meting. (±0.5% liquids, ±1.0% gas & stoom) • Beschikbaar met al de gebruikte sanitaire aansluitingen. • Geschikt voor Clean-In-Place (CIP) en Sterilize-In-Process (SIP) tot een temperatuur van 177°C. • Een gemakkelijke DTM Configuratie via HART 7 of Modbus communicatie. • Een low power optie voor gebruik van bijvoorbeeld zonne-energie. • Een tijd in service indicator helpt bij het plannen van service of onderhoud. 19

Sensoren en instrumentatie IoT kan waterschappen helpen tonen Croonwolter&dros en partners aan Wat kan een landelijk dekkend sensornetwerk betekenen voor de Nederlandse waterschappen? Dat onderzocht TAI, de automatiseringsafdeling van Croonwolter&dros, samen met TNO, KPN, Applied Risk, TMX en drie waterschappen. De uitkomst is veelbelovend. Zo werd vastgesteld dat LoRaWAN (Long Range Wide Area Network) voldoet aan de minimale, functionele eisen om te kunnen worden gebruikt in een nieuwe generatie van watertoepassingen. De metingen gaven vrijwel hetzelfde beeld als dat van de eigen metingen van de waterschappen zelf. S choon water en droge voeten. Dat is de missie van de Nederlandse waterschappen. Maar de uitdagingen in de bewaking van de waterkwaliteit en het beheer van grondwaterstanden zijn groot en worden groter. Doordat het klimaat verandert, wordt regenval heviger en moet neerslag sneller worden afgevoerd. Daarnaast wordt de regelgeving met betrekking tot milieueisen strenger en kampen de waterschappen met zaken als illegale lozingen, onder andere van chemicaliën die zijn gebruikt voor drugsproductie. De vraag die de waterschappen zich stelden was in hoeverre Internet of Things (IoT) een rol kan spelen bij het aangaan van deze uitdagingen. Contact op afstand, ook met het kleinste gemaal ‘De waterschappen werken al met talloze sensoren’, vertelt Peter Withagen, Manager Watermarkt van Croonwolter&dros. ‘Maar op de kleinere objecten, zoals gemeentelijke mini-gemalen, werken die alleen lokaal, de gegevens zijn dus niet op afstand beschik20 | nummer 6 | 2020 baar. Je moet je voorstellen dat er vele tienduizenden kleine rioolgemaaltjes door het land verspreid staan. Die met een internetkabel of mobielnetwerkaansluiting verbinden, is heel kostbaar. Internet of Things (IoT) en met name LoRa-technologie zou de oplossing kunnen zijn. KPN biedt een LoRaWAN-sensornetwerk met landelijke dekking dat bij beperkt gebruik veel goedkoper is en bovendien heel weinig stroom vraagt, waardoor een sensorbatterij jaren kan meegaan. Om die reden onderzochten we met een aantal partijen of LoRa nuttig en veilig inzetbaar zou kunnen zijn.’ Use-cases om het praktisch nut aan te tonen Voor dit onderzoek werden een aantal use-cases, ofwel wenselijke toepassingen in de praktijk, geformuleerd. Hierbij werd breed begonnen. Zo zou drukmeting in een leiding kunnen waarschuwen voor breukdetectie. In een dijk zou de vochtigheidsgraad kunnen worden gemonitord omwille van veiligheid. Een grondwaterpeilmeting zou kunnen worden gebruikt om het gemaal te activeren. Ook zou een waterpeilmeting, bij overschrijding van een bepaalde waarde, kunnen worden ingezet om te waarschuwen voor een storing. Uit deze mogelijkheden en meer kozen de waterschappen voor het meten van het waterpeil en het meten van een parameter van de kwaliteit van het water, zoals bijvoorbeeld ammonium, nitraat, fosfaat, zuurgraad, zuurstof of temperatuur. Waterniveaumeting en waterkwaliteitmeting ‘Deze twee use-cases hebben we in de praktijk getest. Voor een waterpeilmeting blijkt LoRa zeer geschikt, net als in het algemeen voor sensoring. Voor het aansturen van gemalen, zeker als je meerdere wilt laten samenwerken, concludeerden we dat gebruikelijke mobiele netwerken zoals 4G meer geschikt zijn. De andere use-case betrof het meten van de pH-waarde in een rioolbuis. Daaruit bleek dat een sensor succesvol een plotselinge verandering kan doorgeven en zo kan waarschuwen voor bijvoorbeeld een illegale lozing van afval. Vervolgens werd de beveiliging van deze systemen getest door er een breed scala aan aanvallen en hackpogingen op los te laten. Ook die werden goed doorstaan. Door de architectuur van het LoRaWAN is het niet mogelijk om via een sensor het netwerk van een waterschap binnen te dringen. Wel is het zo dat een knappe hacker kan doen alsof hij een specifieke sensor is en zo een vervangende waarde sturen. Voor veel situaties lijkt het onwaarschijnlijk dat dit de moeite loont. Zou men deze mogelijkheid toch willen uitsluiten, dan kan dit door een aanvullende encryptie op de sensor te gebruiken. Samenwerking van zeven partijen Croonwolter&dros zorgde er als systeem-integrator voor dat binnen dit samenwerkingsverband de producten (zoals de sensoren) fysiek en softwarematig inzetbaar werden voor het onderzoek. Er werden dashboards ontwikkeld en in de eigen vestiging in Eindhoven testopstellingen gebouwd. Nadat die hun werking hadden bewezen, werden de testopstellingen geïnstalleerd bij drie verschillende waterschappen: Hunze en Aa’s, Aa en Maas en Brabantse Delta. Elke waterzuiveringsinstallatie kreeg twee testopstellingen, één voor de waterniveaumeting en één voor het meten van de temperatuur of de pH-waarde. De Connection Box die de sensoren koppelt aan de LoRa-nodes werd door TMX ontwikkeld. KPN stelde het netwerk beschikbaar en werkte samen met Applied Risk mee aan de beveiliging die Applied Risk ook testte. TNO zorgde dat alle inspanningen leidden tot een betrouwbaar onderzoek waar de waterschappen hun voordeel mee kunnen doen. Voor meer informatie, neem contact op met Peter Withagen (peter.withagen@croonwolterendros.nl) 21

Column Als de data steeds belangrijker wordt, moet de basis hiervoor, de sensor ook optimaal geselecteerd worden... Is de procesmeting nog even belangrijk als het meetsignaal? I n de moderne procesindustrie lijkt de focus meer en meer te verschuiven van de actuele procesmeting naar verwerking van de data. De nieuwe generatie processensoren speelt daarbij een grote rol. Naast de primaire procesmeting, kunnen moderne sensoren een enorme hoeveelheid extra data genereren. De vraag is of er bij de keuze van deze kritische procesonderdelen nog voldoende kennis aanwezig is, voor optimale sensor selectie. Erik Stokman Sales Director KROHNE Nederland B.V 22 | nummer 6 | 2020 Big Data, Asset Management, Predictive Maintenance, Business Intelligence zijn woorden die je in de procesindustrie bijna dagelijks hoort. De combinatie van aanwezige informatie van sensoren in het veld, grotere rekencapaciteit van procescomputers, toegesneden software-oplossingen en zeker ook de honger naar data in de hogere lagen van het management, zorgen voor een sterke focus op deze onderwerpen in de procesindustrie. Maar voor het beschikbaar maken van de in een proces aanwezige relevante data, het herkennen van patronen in de verzamelde gegevens en het opstellen van correlaties, is veel tijd en kennis noodzakelijk. Het beschikken over veel data heeft geen waarde, als je niet weet wat deze data voorstelt. Bedrijven zien het belang van een goede verwerking hiervan in, en investeren in deze processen. Echter is dezelfde focus ook gericht op een bron van de big data, de meetsensoren? Wordt er voor de selectie van de juiste procesinstrumentatie ook extra geïnvesteerd in mankracht en kennis? Als de data steeds belangrijker wordt, moet de basis hiervoor, de sensor ook optimaal geselecteerd worden. Indien de toegepaste sensor namelijk niet de ter plaatse aanwezige procesvariabelen, zoals druk, temperatuur, debiet of pH waarde, binnen de gestelde nauwkeurigheid meet, is de data onbetrouwbaar. De ideale situatie is, dat een Instrumentatie Engineer, Procestechnoloog en een Proces Automatisering Engineer samen de selectie van de processensoren in een installatie maken. Twee decennia geleden was, zeker bij de kritische delen van een installatie, deze kennis bij de bedrijven zelf aanwezig. Nu zie je meer en meer dat deze kennis ingehuurd wordt bij externe bedrijven, echter veelal op projectbasis. Indien er geen projecten zijn, worden bovengenoemde disciplines vaak gecombineerd in 1 persoon, waarbij de vroegere instrumentatie of E&I engineer nu de functie van Reliability Engineer heeft gekregen. De verantwoordelijkheden van 22 deze functie zijn groot, de uit te voeren werkzaamheden zijn uitgebreid en de beschikbare tijd is beperkt. Indien deze trend doorzet, is de keuze voor de beste procesmeting dan nog steeds geborgd? Op de vraag of in de huidige procesindustrie de procesmeting nog even belangrijk is als het meetsignaal, kan een bevestigend antwoord worden gegeven. De trend om te investeren aan de zijde van procesdata is de laatste jaren sterk ingezet. Daarbij moet wel in het oog gehouden worden dat kennis en capaciteit om de juiste processensoren te selecteren geborgd blijft! Proces Instrumentatie SERIE 4000 DRUK, NIVEAU, VERSCHILDRUK EN TEMPERATUUR TRANSMITTERS Preventief onderhoud op basis van Artificial Intelligence (AI)  De basis – Big data-analyse in combinatie met machine learning (AI), gebaseerd op een model van uw fabriek  Toepassingen – Batch- & continue processen – Alle industrieën  Voordelen – Betere uptime van de plant –     procescondities –       betekenisvolle meldingen –   –                        TEL: 0521 - 591550 www.klay.nl DE ‘INTELLIGENTE’ NEDERLANDERS ENKELE KENMERKEN: Geheel RVS behuizing Nauwkeurigheid 0,075% Grafisch display met backlight Eenvoudige 1 knops bediening Optie: HART Protocol of Profibus PA 40 verschillende proces aansluitingen Ingebouwde Tanklinearisatie EHEDG gecertificeerd ATEX en IECEx II 1G Ex ia IIC T4 A01198NL

Sensoren en instrumentatie Instrumentatie leert van consumenten elektronica en software Een heel andere kijk op proc en procesautomatisering Wat als je een stuk of vier belangrijke procesparameters in één instrument kunt meten? En wat als je dankzij compacte en steeds goedkoper wordende computerkracht complete procesautomatiseringslagen kunt overslaan omdat je die decentraal in de instrumenten verwerkt? Dat instrument bestaat en heet de FOCUS-1. Volgens de bedenkers van het instrument biedt de gekozen richting mogelijkheden die nu nog onmogelijk zijn. Redactie Process Control D Design is belangrijk voor FOCUS-ON. De bekabeling is daarom geïntegreerd in de behuizing. e FOCUS-1 is geen onbekend instrument in de procesindustrie. Vorig jaar won het instrument de prestigieuze Red Dot Award in de subcategorie ‘control systems’. Inmiddels wordt de FOCUS-1 aan verschillende veldtesten onderworpen. FOCUS-1 is het resultaat van het nieuwe bedrijf FOCUS-ON (Flow Optimized Control Using Sensors), een dochteronderneming van SAMSON en KROHNE. Het principe van een industrieel instrument dat verschillende parameters in één apparaat combineert is niet geheel nieuw. De FOCUS-1 is wel de eerste geslaagde uitvoering van dat concept. “Dat zit hem er ook in dat de technologie nu pas rijp is voor dit soort toepassingen”, verduidelijkt Eelco Van Harten, innovatiemanager bij FOCUS-ON. Trends Eerder vervulde Van Harten de rol van productmanager bij hetzelfde bedrijf en de meeste requirements voor het apparaat komen dan ook van hem. De achterliggende filosofie van het instrument kwam uit de koker van de CEO’s van beide moederbedrijven. En die is gebaseerd op de manier waarop de wereld de komende tijd zal veranderen. Van Harten: “Ik zie daarbij drie belangrijke trends of veranderingen. Ten eerste het milieu. Dat moge duidelijk zijn. Olie is op korte termijn eindig. We moeten meer in balans met onze omgeving omgaan en de resources duurzaam te benutten.” Uren studeren “Ten tweede is er een demografische trend, vooral in de procesindustrie, namelijk vergrijzing”, vervolgt Van Harten. “Je kunt proberen om meer mensen vanuit 24 | nummer 6 | 2020 esinstrumentatie technische opleidingen in de procesindustrie aan het werk te krijgen, maar dat wordt lastig. Veel slimmer is het om de kennis die er inmiddels is, te borgen, bijvoorbeeld in instrumenten. Ook is er bij de nieuwe generatie minder de behoefte een apparaat volledig te doorgronden, in tegenstelling tot de oudere generatie, die dat, onder andere vanwege het ontbreken van de huidige technieken, wel altijd heeft moeten doen. De techneut van de toekomst werkt liever met intuitive apps waarmee ze vlot aan de slag kunnen, zonder dat ze eerst uren hoeven te studeren op de talloze onbereikbare submenu’s.” Voorbijgestreefd Tenslotte is er de derde technologische revolutie. “De veranderingen gaan nu zo snel, dat wij mensen niet meer in staat zijn die technologie te volgen”, licht Van Harten toe. “Grote techbedrijven als Apple, Google en Amazon hebben nog de funding en het personeel om de technologie voort te stuwen, maar veel bedrijven hollen daar verloren achteraan. Je ziet in de industrie dat men wel met goede initiatieven zoals Industrie 4.0 en IoT-achtige oplossingen probeert aan te haken, maar er is nog een lange weg te gaan. Wat je nu dus ziet gebeuren is dat de conservatieve procesindustrie keihard voorbij wordt gestreefd door de consumentenwereld. En dat wringt dus.” Requirements De product requirements voor FOCUS-1 werden gebaseerd op bovengenoemde ideeën. Van Harten: “Het moest dus een instrument worden waarin kennis is geborgd die op dit moment nog bij de gebruikers aanwezig is en wat in staat is om veel eenvoudiger te functioneren dan de huidige generatie instrumenten. Dat is namelijk waar we gewend aan zijn geraakt in de huidige smartphone en tablet wereld. De FOCUS-1 is zo ontworpen dat mijn dochter van veertien het instrument in bedrijf moet kunnen nemen met een smartphone. Sterker nog, er zit op het instrument zelfs geen display meer. Iedereen heeft namelijk een veel beter display in z’n broekzak zitten: de smartphone.” De benodigde computing power is geïntegreerd in het instrument. Het resultaat van deze benadering is een flexibele en modulaire plant. Bovendien moest het nieuwe instrument beter in staat zijn diagnostische feedback te geven op de status van het instrument zelf, vooral in vergelijking met hoe de huidige generatie instrumenten dat tot nu toe doet. Synergie Uniek is dat de FOCUS-1 meerdere parameters in één instrument combineert. De FOCUS-1 meet druk, temperatuur, flow en klepstand. “En dat allemaal geïntegreerd in een apparaat.” Volgens Van Harten levert het combineren van verschillende parameters in een enkel apparaat synergie op. “Een plus een wordt dan dus drie. Door het slim combineren van de data uit deze sensoren krijg je namelijk informatie die met losse sensoren niet kan worden verkregen. Bijvoorbeeld dat de klep versleten raakt, of dat er cavitatie optreedt.” Rigide systeem Het gaat nog een stap verder. FOCUS-1 zou niet alleen een grote impact kunnen hebben op de instrumentele kant van een fabriek, maar ook op de bovenliggende procesautomatisering. Van Harten: “Fabrieken zijn sterk gebaseerd op de ISA95 pyramide. Oftewel, Gebruiksvriendelijkheid en overzichtelijkheid staan centraal in de interface van de FOCUS-1. 25

Digital twin Het begrip ‘Smart sensor’ wordt vaak onterecht gebruikt. “Echt smart gaat over een ander niveau dan je instrument alleen draadloos maken. Waar veel huidige smart sensoren informatie leveren aan een remote draaiende digital twin, zit de digital twin bij ons in het instrument.” Die digital twin in het instrument levert een totaal nieuwe vorm van redundantie op. Op het moment dat een van de sensoren in de FOCUS-1 zou uitvallen, kan het instrument met behulp van het model waarin de andere waarden nog steeds worden gemeten, de missende variabele berekenen. “Dan heb je het wat mij betreft pas echt over een digital twin”, meent Van Harten. De interface kan uiteraard ook mobiel geraadpleegd worden op een (ATEX) tablet. alle veldinstrumentatie in de onderlaag communiceert met een PROFIbus, een ethernet IP-signaal, of een 4-20mA HART signaal naar een PLC, of een DCS. Vanuit daar gaat de informatie naar een SCADA systeem, een MES-systeem en tenslotte naar een ERP-systeem. Dat is een heel rigide systeem, eigenlijk in beton gegoten en die opbouw levert totaal geen flexibiliteit op. Als je er vanuit gaat dat een plant zo’n dertig jaar moet meekunnen, is het nog een aardige uitdaging als je halverwege wilt gaan optimaliseren.” Stoommachines Het kan ook anders, meent Van Harten. En daarvoor gebruikt hij graag een analogie die uit de eerste industriële revolutie stamt. “Toen stoommachines de kracht voor een fabriek leverden, stonden alle energievreters zo dicht mogelijk bij de krachtbron. Aan het einde van de lijn stonden dan de machines die nauwelijks nog vermogen nodig hadden. Nadat de elektromotor was uitgevonden, bleef men eerst dat principe handhaven, tot een slimmerik bedacht dat je net zo goed de losse machines, en dus ook de kleinere machines achterin de fabriek, van een eigen elektromotor kon voorzien. Daarmee kreeg je ineens een enorme hoeveelheid vrijheid in zo’n fabriek.” Volgens Van Harten is de analogie uitstekend toepasbaar op de huidige procesautomatisering. “DCS-systemen zijn ontzettend kostbaar, dus je hebt er maar eentje van en met I/O knoop je daar vervolgens de PLC’s aan die zijn gekoppeld aan de instrumentatie. Maar wat nu als de computer power zo goedkoop wordt dat je de nodige computerkracht in de instrumentatie zelf kunt ver26 | nummer 6 | 2020 werken? Net als bij de implementatie van de elektromotoren in de afzonderlijke apparaten in de analogie, zou je met computerkracht ín de instrumentatie een totaal andere lay-out van je fabriek kunnen realiseren. Je krijgt dan een flexibele plant die vrij in te richten is en modulair blijft in de toekomst. Zo’n nieuwe layout zou wel eens enorm kunnen bijdragen aan procesoptimalisatie en asset management.” Paar stuivers In een situatie waarin de instrumentatie voorzien is van voldoende computerkracht, kunnen bepaalde automatiseringslagen die nu nog niet weg te denken zijn, worden overgeslagen. Dat kan echter alleen als alle instrumentatie voorzien is van dergelijke computers. “We hebben nu dus een instrument dat die automatiseringslaag kan overslaan, maar ik zeg daarmee niet dat dit dé weg is van de toekomstige procesinstrumentatie”, verduidelijkt Van Harten. “Het kán echter wel en daar zou de discussie over moeten gaan.” Modulariteit Met de techniek en filosofie van de FOCUS-1 zouden nog meer principes, die nu rotsvast zijn verankerd in de procesautomatisering, op losse schroeven kunnen worden gezet. Van Harten: “We hebben het over het overslaan van bepaalde automatiseringslagen gehad, maar je zou zelfs de PLC-laag kunnen laten overnemen door het instrument. We hebben nu weliswaar sensoren die de Waar veel huidige smart sensoren informatie leveren aan een remote draaiende digital twin, zit de digital twin bij ons in het instrument... De dwarsdoorsnede van FOCUS-1 toont de complexe integratie van de diverse sensoren. De voordelen voor de eindgebruiker zitten hem dus niet alleen in ‘smart’ toepassingen. “Door verschillende parameters in één instrument te combineren heb je veel minder intrusions in je proces. Waar je normaal per meetinstrument een loop nodig hebt, combineer je hier meerdere meetloops in één. Met name in skids is de FOCUS-1 heel praktisch, omdat je daar al in een modulaire benadering werkt.” 3D printing Een van de uitdagingen bij het ontwerpen van de FOCUS-ON was het implementeren van de flowmeter in de compacte unit, die ook nog eens vlak op de regelklep zit. “Elke flowmeterleverancier zal je vertellen dat je minimaal 10d inlet nodig en er moet niet teveel verstoring aan de achterkant zitten” vertelt Van Harten. ”Wij hebben in de flenstot-flens afmeting van een regelklep ook nog eens flowmeting gebouwd. Dat vergde een heel specifieke opstelling van de transducers, om een zo goed mogelijk signaal te verkrijgen.” De FOCUS-1 won in 2019 de Red Dot Award in de subcategorie ‘control systems’. klepstand meten, maar technisch gezien kunnen we de control voor die regelklep, die nu door de PLC wordt uitgevoerd, prima overnemen. Je krijgt dan een 4-20mA signaal dat niet meer alleen de klepstand weergeeft, maar een flow-waarde representeert. Moet je je voorstellen hoeveel meer modulariteit en eenvoud je krijgt met die benadering.” Procesoptimalisatie Volgens Van Harten kan FOCUS-ON een belangrijke rol vervullen in procesoptimalisatie. “Plant owners willen kwaliteit verbeteren, minder afkeur hebben, minder energie verbruiken, enzovoorts. Wij hebben in een onderzoeksproject al aangetoond dat zelfs een tientallen jaren oude flowmeter veel meer informatie over wat er nu in die buis gebeurt kan opleveren, als je die data ontsluit en er machine learning op los laat. In die data vind je niet alleen interessante informatie die iets over de werking van het apparaat zegt, maar ook iets over de stromen in je proces. De FOCUS-1 is daarom nu al voorzien van een WiFi module en ik verwacht dat we over een aantal jaren een aantal concrete stappen in de richting van procesoptimalisatie kunnen maken.” Licht begint te schijnen FOCUS-1 is inmiddels in de fase beland van de veldtesten. “Je loopt daar vaak tegen de uitdaging aan dat je met een totaal nieuw concept komt, waar de eindgebruiker wellicht niet op zit te wachten”, vertelt Van Harten. “Diverse meetinstrumenten in één, automatiseringslagen overslaan, procesoptimalisatie vanuit een meetinstrument... dat is voor de conservatieve procesindustrie vaak science fiction. Maar als je dat vertaalt naar de concrete voordelen binnen de fabriek van de eindgebruiker, begint het licht vaak te schijnen. Men wil bijvoorbeeld zien wat de conditie van een regelklep is en men wil weten wanneer er cavitatie optreedt en men wil zo weinig mogelijk die regelklep er uit schroeven, maar ook niet te laat. Met de FOCUS-1 tackle je meteen een aantal van die uitdagingen. Je kunt realtime zien wat de conditie is van die klep.” Smart hoeft niet “Maar als je wilt, kan je de FOCUS-1 ook als een normale regelklep gebruiken, waar je een setpoint invoert en waar toevallig ook diagnostische informatie uitrolt”, vervolgt Van Harten. Een van de redenen dat de heren van FOCUS-ON in zo’n compacte unit flowmeting wisten te realiseren, heeft ook weer met nieuwe technologie te maken. “Met CFDmodellen bepaalden we het flowprofiel en vervolgens konden we dat in de werkelijkheid heel snel testen dankzij 3D printing. Met die laatste techniek konden we bijvoorbeeld in no-time een plastic klep printen waar we testen mee konden uitvoeren in onze testloop.” De FOCUS-ON is voor het overgrote deel recyclebaar. Het gebruik van kunststoffen is tot een minimum beperkt. Op dit moment wordt FOCUS-ON in vijf verschillende applicaties getest. Een van de applicaties betreft het monitoren van de mate van vervuiling in warmtewisselaars. “Er wordt bij de gebruikers enthousiast op gereageerd”, besluit Van Harten. FOCUS-1 specificaties • Pn16/PN40 en 150# / 300# • 4-20mA HART input • 4-20mA output • Wifi /Ethernet • Single button bedienbaar voor maximale IT-security en bruikbaarheid • Control op zowel kleppositie als flow (volgende versie heeft ook druk control) • Procesdata van 1 jaar kan op het device worden opgeslagen 27

Sensoren en instrumentatie Onderhoud en kalibratie van meetinstrumenten In vrijwel alle takken van industrie wordt gebruik gemaakt van meetinstrumenten. Niet alleen vaste instrumenten die deel uitmaken van een proces, maar ook draagbare instrumenten zoals druk- en temperatuurmeters, multimeters en gasmonitoren. Om zeker te zijn van betrouwbare meetwaarden dienen deze instrumenten regelmatig gekalibreerd te worden. Vaak is naast kalibratie ook periodiek onderhoud noodzakelijk om het instrument in goede conditie te houden, waarbij onderdelen die aan slijtage of vervuiling onderhevig zijn tijdig worden vervangen. Auteur: Marco van Raavens Geautoriseerd door de fabrikant Voor onderhoud, kalibratie en reparatie van meetinstrumenten kunt u zich het beste wenden tot een geautoriseerd service centrum. Dit is een partij die beschikt over technici die zijn opgeleid door de fabrikant van uw instrumenten en uitsluitend gebruik maakt van originele onderdelen, waarmee de garantie en certificering van de toestellen intact blijft. De technici beschikken over de juiste documentatie, software en gereedschappen om de behandeling op juiste wijze uit te voeren. Onderhoud en reparatie door niet geautoriseerde partijen heeft vaak tot gevolg dat de certificering en fabrieksgarantie van een instrument vervalt. Kwaliteit EURO-INDEX is geautoriseerd service centrum van alle merken die zij vertegenwoordigt. Zowel het laboratorium van EURO-INDEX Nederland als die in de Belgische vestiging in Zaventem zijn ISO 9001 gecertificeerd. Het laboratorium van de Nederlandse vestiging beschikt tevens over een RvA accreditatie. Testen meetinstrumenten die binnen de scope vallen van deze RvA accreditatie (K105) kunnen worden voorzien van een RvA kalibratiecertificaat. Dit certificaat voldoet aan de eisen uit de NEN-EN-ISO/ IEC 17025 en is internationaal geaccepteerd. Meer informatie over deze accreditatie en de complete bijlage K 105 vindt u op euro-index.nl/kwaliteit. Mobiele Service Naast de “vaste” laboratoria in de vestigingen heeft EURO-INDEX recentelijk ook een laboratorium op wielen geïntroduceerd met de naam Mobiele Service. Ook deze Mobiele Service is volledig ISO 9001 gecertificeerd zodat alle service- en kalibratiediensten nu ook, onder gelijkwaardige condities, naar u toe kunnen komen. De laboratoria zijn daarmee ‘verlengd’ tot bij u aan de deur, wat een forse besparing oplevert in logistiek. De Mobiele Service bus is voorzien van twee volledig ingerichte ESD-veilige werkplekken met alle benodigde apparatuur. Een uitgebreide klimaatinstallatie zorgt voor de juiste omgevingscondities. Alle informatie over de instrumenten en procedures, evenals de kalibratiehistorie van de meetinstrumenten staan direct tot de beschikking van onze technici, door een constante verbinding met de server in onze hoofdvestiging. Zo kunnen we op locatie de meeste meetinstrumenten voorzien van een complete KWS-behandeling, inclusief preventief onderhoud, reparatie (indien nodig), voorkalibratie, justage en nakalibratie. Kijk voor meer informatie op www.kalibraties.nl. 28 | nummer 6 | 2020 Koeltorenwaterbehandeling Bifipro® systeem voor legionella en biofilm preventie Continue monitoring met de bifipro.com software en Silco® Sensor Complete waarborging koelwaterproces Duurzame techniek van koper- en zilverionisatie Chemicaliën vrije waterbehandeling ROI < 5 jaar Conform Nederlandse en Europese wetgeving Sinds 2013 bewezen > 700 systemen o.a.: Schiphol Group Friesland Campina Nederlands Forensisch Insituut Legionella Preventie        info@hollandwater.com +31 (0) 343 475 090 www.hollandwater.com Holland Water - Safe Water De nieuwe generatie industrie-gasveren. Met een service die u volledig tevreden zal stellen.                                                          Alles. Altijd. Top.                              Meer informatie? T +31 (0)165 - 714 455 Vraag de gratis ACE catalogus aan via benelux@ace-int.eu www.ace-ace.nl Onze nieuwe serie gasveren NEWTONLINE staat voor een langere levensduur, betere loopeigenschappen en meer toepassingsmogelijkheden – omdat de uitschuifkracht meteen ter beschikking staat. Dit hebben wij bereikt door het toepassen van een nieuwe zuigertechnologie, een nieuwe ventieltechniek en – vooral – door het nieuwe rolgroef-design. Meer weten? www.newtonline.ace-ace.com

Nieuws Groningen Seaports loopt wellicht 3 miljard euro mis Door de stikstofproblematiek lijkt Groningen Seaports zo’n 3 miljard euro aan investeringen mis te gaan lopen. Er zijn namelijk diverse bedrijven die zich graag in het gebied willen vestigen, maar de knoop nog niet door durven te hakken vanwege het stikstofprobleem. Buitenland In een interview met het Dagblad van het Noorden blijkt de frustratie bij CEO Cas König groot te zijn. Volgens König zorgt de stroperigheid rondom het beleid er voor dat bedrijven die een groene impuls aan het gebied kunnen geven, hun investeringen nu juist uitstellen. Zo zijn er geïnteresseerde bedrijven die door diverse recyclingprocessen de netto CO2-uitstoot van de Nederlandse industrie kunnen reduceren, maar vanwege het ontbreken van een duidelijk traject met betrekking tot de vergunning, zouden die bedrijven naar het buitenland kunnen verkassen. 1300 banen Niet alleen lijkt Groningen Seaports bij elkaar voor zo’n 3 miljard aan investeringen door nieuwe bedrijven mis te lopen, ook zo’n 1300 potentiële banen dreigen zo alsnog te verdampen. Volgens König is het de hoogste tijd dat er in Nederland een ‘energiecommissaris’ wordt aangesteld die zich focust op de energietransitie voor de industrie. Die commissaris zou geadviseerd moeten worden door een team van deskundigen. Op dit moment ontbreekt het aan een duidelijke richting, terwijl de klimaatdoelen van Parijs onlangs nog werden aangescherpt. Britse chemische industrie maakt zich grote zorgen over extra kosten Brexit De chemische industrie in het Verenigd Koninkrijk maakt zich grote zorgen over de extra kosten die de Brexit met zich meebrengt. Sinds 2007 hebben de Europese chemiebedrijven met veel pijn en moeite een omvangrijke stoffendatabase bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) in Helsinki opgebouwd, waar alle in de EU gebruikte stoffen geregistreerd staan. De vrees bestaat dat sommige chemische stoffen die nu nog gewoon beschikbaar zijn, straks uit het VK verdwijnen. Dat schaadt de concurrentiekracht van de Britse economie. Door de Brexit op 1 januari 2021 wordt het VK uit het zogeheten REACH-programma gegooid, en gaan de Britten hun eigen bibliotheek aanleggen, meldt het FD. Maar daarvoor is het essentieel dat Londen en Brussel een akkoord sluiten over het delen van data, want anders zullen de Britse firma’s peperdure toegangsrechten moeten kopen voor de Europese database. Zulke rechten kosten voor sommige chemicaliën honderdduizenden euro’s. Kosten boven 1 miljard euro De Britse chemiesector vreest dat de kosten hiervoor tot boven de 1 miljard euro zullen oplopen. “De sector is enorm bezorgd over UK REACH”, zegt Neil Hollis van de Britse tak van BASF hierover. “Dit levert niets op, chemicaliën worden er niet veiliger van. De concurrentiekracht van de Britse industrie wordt verzwakt. We vrezen ook dat sommige stoffen die nu nog beschikbaar zijn, door de hoge kosten zullen verdwijnen van de Britse markt. Op den duur schaadt dat de productiviteit, de concurrentiekracht en de investeringen in het VK.” advertentie mechatronica 30 | nummer 6 | 2020 AkzoNobel herstelt snel Verf- en coatingproducent AkzoNobel liet begin dit jaar na het uitbreken van de coronacrisis de winstdoelstelling los. In het begin van de crisis daalde de omzet van het bedrijf, dat toen net de chemietak had afgestoten, met 19 procent. Tegelijkertijd vond er in het ‘deco segment’, verf voor consumenten, een verschuiving plaats. “In de meeste Europese landen gingen de verkoopkanalen dicht. In Nederland bleven de bouwmarkten open en sloeg ineens iedereen aan het klussen”, vertelt Thierry Vanlancker, topman bij AkzoNobel. “In sommige landen hadden we dus een overschot aan product en in andere landen een tekort. De logistieke uitdaging was dan ook aanzienlijk.” Poedercoatings De afgelopen tijd is de vraag naar poedercoatings sterk toegenomen en daar profi teert de fabrikant van. “Poedercoatings zijn sterk, duurzaam en tegenwoordig eigenlijk net zo mooi als vloeibare coatings”, licht Vanlancker toe. 15 by 20 Het bedrijf zet, ondanks de tijdelijke dip door de coronacrisis, het eerder ingezette 15 by 20 principe (een programma dat in 2017 werd gelanceerd om de concurrentiepositie van de fabrikant op het oude niveau te krijgen) door en zal aan het einde van het jaar, ondanks het loslaten van de winstdoelstellingen, zeer waarschijnlijk toch de geplande winst kunnen noteren. flow, niveau, druk en temperatuur   |   |         |  EX-TEC PM 580 gasmonitor De Sewerin EX-TEC PM 580 is een handzame en veelzijdige gasmonitor voor  Het lokaliseren van lekken in toeg gasleidingen (ppm)  Bewaking van de explosieveilighe ruimte (%LEL)  Gasmeting tot 100 Vol.%  Detectie van diverse (toxische) ga waaronder CO, H2 S, O2 en CO2 Het toestel is ATEX gecertificeerd, s (IP65) en voorzien van een krachtige Uiteraard kan de PM 580 worden vo handige accessoires en een kalibratie Meer informatie op euro-index.nl 31

Automatisering CtrlX AUTOMATION zet grote stap naar Fabriek van de Toekomst D Het gonsde al een tijdje door de markt. Bosch Rexroth zou met een doorbraak komen: een automatiseringsplatform dat de traditionele grenzen tussen machinebesturingssystemen, IT en IoT zou opheffen. Inmiddels heeft het Boxtelse bedrijf ctrlX AUTOMATION gelanceerd. Daarmee komt de Fabriek van de Toekomst opeens een stuk dichterbij. e productiewereld is in een hoog tempo aan het veranderen. Product life cycles worden korter en korter, terwijl de concurrentie toeneemt. En ondertussen volgen de technologische ontwikkelingen elkaar in zo’n rap tempo op, dat het steeds uitdagender wordt om met de markt mee te bewegen. Het is een situatie die Bosch Rexroth als geen ander kent. Het bedrijf is immers een van de wereldwijde marktleiders op het gebied van aandrijf- en besturingstechnologie en staat met zo’n 250 vestigingen in nauw contact met de markt. Nieuw tijdperk “Iedereen voelt wel aan dat we een nieuw tijdperk aan het betreden zijn”, vertelt Werner Knapen, specialist op dit gebied bij Bosch Rexroth. “Daarin maakt de traditionele fabriek met haar min of meer vaste indeling plaats voor wat wij de Fabriek van de Toekomst noemen. Dat is een fabriek waarin alleen de vloer, de wanden en het plafond altijd hetzelfde blijven; de rest is flexibel. Wil je als producent immers concurrerend blijven, dan moet je voortdurend mee kunnen bewegen.” Dat klinkt mooi, maar daar is heel wat voor nodig. Een eigentijds machinepark natuurlijk, maar bovenal een open automatiseringsplatform dat flexibel en schaalbaar is, en op alle niveaus en met alle interfaces kan werken. Dat is er nu, aldus Knapen: “Ik “ CtrlX AUTOMATION biedt ons de mogelijkheid om de komende 25 jaar op eigen tempo te vernieuwen” 32 | nummer 6 | 2020 durf wel te zeggen dat ctrlX AUTOMATION het meest open automatiseringsplatform op de markt is. Het is een complete oplossing met alle elementen en systeemfuncties waar moderne productieautomatisering om vraagt. Bovendien vervallen de scheidingen tussen machinebesturing, IT en IoT: dankzij een realtime Linux-besturingssysteem, het consequent hanteren van open standaarden, programmeringstechnologie voor apps, web-based engineering en een uitgebreide IoT-connectie kan ctrlX AUTOMATION de kosten van componenten en engineering reduceren met dertig tot vijftig procent. De voordelen zijn talrijk. Als Knapen het desgevraagd in harde cijfers uitdrukt, aarzelt hij niet. “Met ctrlX AUTOMATION kan het aantal componenten met vijftig procent naar beneden, kan de engineering dertig procent sneller en kan de productiviteit met tien procent omhoog. En wat veel producenten zal aanspreken: dankzij de compacte systemen bespaar je aanzienlijke ruimte op de werkvloer.” Meegroeien Design engineer Johs Heijmink komt bijna woorden tekort als hij de techniek achter ctrlX AUTOMATION omschrijft. “We combineren een Linux realtime besturingssysteem met de nieuwste engineeringsoftware-technologieën en alle PLC- en Motion tasks, beschikbaar als ctrlX Drive, crtlX Core en ctrlX IPC. De apps kunnen met C++ en scripttalen worden geschreven, maar ook met nieuwe talen als Python, Node-Red, Java en Blockly. Bestaande programmeertalen als IEC 61131-standaard, PLC-Open en G-code worden natuurlijk ook ondersteund. Door deze vrijheid ben je niet meer afhankelijk van gepatenteerde systemen, waardoor je de best beschikbare oplossing kan kiezen of ontwikkelen. Zie het als de smartphone van automatisering. Bovendien sluit dit alles aan bij de opleidingen van de nieuwe generatie softwareontwikkelaars, waardoor hun inwerkperiode ingekort kan worden.” De kracht van ctrlX AUTOMATION is bovendien dat het direct in te passen is in bestaande machines, te programmeren is met traditionele talen én naadloos kan worden ingezet voor compleet nieuwe machineconcepten. En het mooie is dat de instap helemaal niet groot hoeft te zijn, aldus Heijmink. “We zien dat de markt kiest voor geleidelijke implementatie. En dat kan ook, want je hoeft niet direct voor het hele portfolio te kiezen. Ook de hardware is schaalbaar en naar wens in te vullen: van economische servodrive tot een geavanceerde servodrive met eigen intelligentie en een volledig open LINUX-besturingsplatform. Zo is er voor elke situatie een oplossing.” “Dát we de weg naar de Fabriek van de Toekomst zouden inslaan, was al lange tijd duidelijk”, besluit Knapen. “Alleen wisten we - de markt - nog niet precies hoe en hoe snel. Het mooie van ctrlX AUTOMATION is dat je dat beide zelf bepaalt. Zo kun je optimaal blijven inspelen op wat de markt van je vraagt.” Ook Voortman kiest voor ctrlX AUTOMATION Een van de bedrijven die de stap naar ctrlX AUTOMATION al heeft gezet, is Voortman Steel Group uit Rijssen. De wereldspeler in de staalverwerkende industrie past het automationplatform toe in een van de innovatieve machines die het aan het bouwen is. Frank Demmer, lead engineer bij Voortman Steel Machinery, verwacht veel van ctrlX AUTOMATION: “Vooral het feit dat de drives veel compacter zijn spreekt ons aan. Daardoor hebben we een kleinere elektrakast nodig, wat uiteraard tot een kleinere machine leidt. Daar zijn onze klanten blij mee, want in hun productiehallen telt elke vierkante meter. Bovendien hebben we met ctrlX AUTOMATION een verbeterde vermogensrange, die de klant nauwkeuriger op zijn behoefte kan afstemmen.” Eigen tempo Van de open standaarden, de app-programmeertechnologie en de IoT-toepassingen maakt Voortman nog geen gebruik. “Dat is wat ons betreft het mooie van ctrlX AUTOMATION”, aldus senior electrical engineer Jeroen van den Poll: “We kunnen heel pragmatisch instappen, in de wetenschap dat ctrlX ons de komende jaren alle mogelijkheden biedt om verder te vernieuwen. Zo kun je in je eigen tempo inhaken op de ontwikkelingen in de markt.” Zorg en aandacht “En het oog wil ook wat”, besluit Demmer. “Wij maken kwalitatief hoogwaardige machines. Dan is het heel fijn als die kwaliteit wordt bevestigd wanneer je de deur van de elektrakast opent. Je ziet in één oogopslag dat ctrlX AUTOMATION veel zorg en aandacht heeft gekregen.” 33

Aandrijven en besturen Elektrische oplossingen grootste concurrenten van pneumatische cilinders Opmars van lineaire actuato Lineaire bewegingen zijn op verschillende manieren te realiseren. Met pneumatische en hydraulische cilinders, elektrische actuatoren, riem- of spindel aangedreven units, spindelhefelementen, lineaire motoren en, last but not least, de ruimtebesparende duwketting. Waren tot zo’n tien à vijftien jaar terug pneumatische oplossingen dominant, inmiddels hebben elektromechanische varianten al zo’n 20 tot 30% van de ‘lineaire pneumatiekmarkt’ overgenomen. Elektrische actuatoren knagen zelfs al enthousiast aan de onderkant van de hydrauliekmarkt. Deze elektrificatie zal de komende jaren in versneld tempo doorzetten. Samen met experts van AXIS & Stuifmeel BV uit Waddinxveen namen we een kijkje in de wereld van lineaire aandrijvingen. Frank Senteur W Voorbeeld van een spindelhefelement met loopmoer. Met dit soort lineaire aandrijvingen zijn hefkrachten te realiseren tot 2.000 kN. e grootste ‘strijd’ op de lineaire markt wordt zonder twijfel gevoerd tussen elektrische en pneumatische aandrijvingen. Hydrauliek is immers een verhaal apart, omdat daar veelal sprake is van zeer grote krachten, die in ieder geval niet met pneumatiek en (binnen bepaalde afmetingen) vaak ook niet met elektrische aandrijvingen te evenaren zijn. Alhoewel ook die grens, ten gunste van elektrisch, aan het verschuiven is. Tegenwoordig zijn er namelijk compacte spindelaangedreven actuatoren die krachten tot 60.000 N en snelheden tot 2.000 mm/s binnen bereik brengen, terwijl met spindelhefelementen zelfs hefkrachten tot 2.000 kN haalbaar zijn. Focussen we ons op de brede lineaire markt tot 3 kW, dan kunnen bewegingen qua kracht en snelheid vaak zowel pneumatisch als elektrisch worden gerealiseerd. Dat de keuze daarbij steeds vaker op elektrisch valt, lijkt om meerdere redenen niet onlogisch. Basiskeuzes Bij het selecteren van lineaire aandrijfcomponenten zijn kracht, snelheid en slaglengte de belangrijkste primaire keuzecriteria. Daarnaast zijn er, afhankelijk van de toepassing, andere meer of minder belangrijke factoren als overbelastbaarheid, aanschaf-, montageen onderhoudskosten, afmetingen, dynamische eigenschappen, etc. Vaak kunnen ook eigenschappen als explosieveiligheid (ATEX), vocht- en vuilafdichting (IP65 of hoger) en hygiëne (FDA, EHEDG) belangrijk zijn. Zowel pneumatische als elektromechanische Voorbeeld van de toepassing van elektrische lineaire actuatoren in een broodfabriek. De actuatoren bedienen hier respectievelijk de horizontale beweging van de onderplaat, de eindstop en een mes om het product (bijvoorbeeld deeg) in stukken te verdelen. AxiPro is het huismerk van AXIS & Stuifmeel. Naast elektrische actuatoren, elektromotoren, tril- en trommelmotoren en tandwielkasten bevat het lineaire programma ook deze pneumatische cilinders in roestvaststaal uitvoering, geschikt voor toepassingen in de voedingsmiddelen- en farma-industrie. 34 | nummer 6 | 2020 ren zet door aandrijvingen zijn leverbaar in explosieveilige en/of hygiënische uitvoeringen. Daarbij hebben elektrische aandrijvingen in het algemeen een hogere krachtdichtheid dan pneumatische aandrijvingen en zijn ze veelal compacter in verhouding tot de maximaal leverbare krachten. Maar om een echt goede vergelijking te kunnen maken moeten alle kosten en eigenschappen van de totale aandrijving, dus zowel die van mechanica, stuur- en regelmodules, geleidingen, sensoren, energiegebruik, als de montage- en onderhoudskosten bij elkaar worden opgeteld. Dure perslucht In veel machines en productielijnen is vaak sprake van lineaire bewegingen, waarvoor pneumatiek van oudsher zeer geschikt is. Het is een bekende techniek. Betrouwbaar ook. De bewegingen zijn relatief snel, maar er zijn ook beperkingen die vooral opduiken als er hogere eisen aan bijvoorbeeld de krachtdichtheid en de repeteerbare positioneernauwkeurigheid worden gesteld. Nadeel is immers dat pneumatiek met het medium lucht werkt en lucht is nu eenmaal samendrukbaar, wat nauwkeurig positioneren bemoeilijkt. Er zijn weliswaar pneumatische servosystemen met interne wegmeetsystemen, maar die zijn vrij duur en minder nauwkeurig dan elektrische actuatoren. Een ander aspect is energiegebruik. Perslucht is een populaire, maar ook dure energiedrager. Zo’n 75% van de opgenomen energie van persluchtcompressoren wordt immers omgezet in warmte. Daarnaast gebruiken drogers ook energie en dan zijn er vaak luchtlekkages, waardoor het totale energetische rendement van een persluchtinstallatie amper boven de 10% uitkomt. Vooral in situaties waarbij meerdere pneumatische cilinders worden toegepast, is het dan ook zinvol om het energiegebruik van pneumatische en elektrische oplossingen goed naast elkaar te zetten. Een ander punt Hier zorgen elektrische lineaire actuatoren in combinatie met lineaire units voor een XY beweging, maar ook voor een schuivende beweging en voor de nauwkeurige positionering van werkstukken op de aanvoerband. is dat om beter te kunnen concurreren met lagelonenlanden, in West-Europa toegepaste productiemachines steeds sneller, flexibeler en nauwkeuriger moeten worden. Dat betekent dat aan de lineaire bewegingen in die machines steeds hogere eisen worden gesteld qua snelheid en positioneermogelijkheden. Dat kan in bepaalde gevallen met (servo)pneumatiek of hydrauliek worden opgelost, maar door de opmars van nieuwe producten zijn elektromechanische lineaire actuatoren vaak een goedkopere en betere (o.a. qua nauwkeurig positioneren) oplossing. Accent op lagere TCO Producenten letten bij de aanschaf van nieuwe productiemiddelen steeds meer op de Total Cost of Ownership (TCO). Daarin spelen de investerings-, montage-, onderhouds- en energiekosten een belangrijke Perslucht is een populaire, maar ook dure energiedrager. Zo’n 75% van de opgenomen energie van persluchtcompressoren wordt immers omgezet in warmte... rol. Welke lineaire oplossing in het kader van de laagst mogelijke TCO het meest interessant is (pneumatisch, hydraulisch of elektrisch) hangt af van een aantal factoren. Is er reeds perslucht aanwezig, dan zal een pneumatische oplossing vaak initieel lagere investeringskosten met zich meebrengen. Daarentegen liggen de bedrijfskosten (energie, onderhoud, levensduur) van pneumatiek veelal hoger dan die van (digitaal) gestuurde elektrische aandrijfsystemen. Is er geen perslucht aanwezig, dan ligt de keuze voor een volledig elektrische oplossing voor de hand. Er kan uiteraard ook een persluchtcompressor bij de machine worden geleverd, maar dan zal de totale investering fors oplopen, wat om die reden ook zelden wordt gedaan. Bovendien vergt zo’n compressor, inclusief filters en eventuele conditioneringsinstallatie, extra onderhoud. Die kosten komen er dan nog bij. Datzelfde geldt voor hydraulische oplossingen, waarvoor een aggregaat, kleppenblokken, etcetera nodig zijn. Elektrische actuatoren zijn montageklaar en nagenoeg onderhoudsvrij. Aansluiten van een voedingskabel en een veldbuskabel voor het controleren van de bewegingen is voldoende om een operationele lineaire aandrijving te creëren. Bij pneumatische cilinders praat je, qua te 35

monteren componenten, over ventielen waar luchtslangen op aangesloten moeten worden, eindschakelaars die moeten worden bedraad en ingesteld, etcetera. Bij complexe/nauwkeurige bewegingen vergt een pneumatische servo-oplossing acht systeemcomponenten (los van de compressor) tegen drie systeemcomponenten bij een elektromechanische oplossing. Elektromechanische lineaire actuatoren hebben een energetisch rendement van meer dan 80% zodat bij toepassing van meerdere actuatoren en bij intensief gebruik, het verschil in energiekosten met het pneumatische alternatief hoog kan oplopen in het voordeel van elektrische actuatoren. Het is niet voor niets dat van oudsher bekende pneumatiekleveranciers sinds enkele jaren ook een in omvang groeiend programma elektrische lineaire aandrijvingen in hun assortiment hebben. Veel mogelijkheden Elektrische lineaire actuatoren zijn er in aanzienlijk meer varianten dan pneumatische cilinders. Zo zijn er de bekende elektrische uitvoeringen met spindelaandrijving, maar er zijn ook tandriem-aangedreven lineaire units en niet te vergeten de innovatieve duwketting, die opmerkelijke toepassingen binnen bereik brengt. Door deze royale keuze kan niet alleen de aard van de beweging (nauwkeurigheid, snelheid, slaglengte), maar ook de kracht en duurzaamheid van de actuator precies worden afgestemd op Duwkettingen zijn een aparte categorie binnen de markt van lineaire aandrijvingen. Ze nemen uiterst weinig plaats in, terwijl ze toch in staat zijn om zware voorwerpen zoals hefplateaus, liften en podia over afstanden tot 30 meter te verplaatsen. TYPE AANDRIJVING Aanschafkosten Elektriciteitskosten/jaar Levensduur PNEUMATISCHE CILINDER ELEKTRISCHE ACTUATOR € 90,- + ventielen/etc. = € 340,- € 1.250,- (actuator incl. aandrijfmotor) € 42,1 maand Jaarlijkse vervangingskosten € 1.080,- (alleen kosten cilinder, ex. Arbeid) TCO over 3 jaar € 3.616,€ 6,75 3 jaar € 0,00 € 1.270,25 Vergelijking van de TCO van een pneumatische cilinder versus een elektrische lineaire actuator. Het betreft hier de toepassing in een snijmachine binnen de voedingsmiddelenindustrie. Daarvoor gelden als aanvullende eisen dat de aandrijving uit roestvaststaal moet zijn vervaardigd en qua afdichting voldoet aan IP 69K. Vereiste kracht is 22,5 N, bij een slaglengte van 100 mm en een cyclustijd van 0,5 sec. (uit/in). Omdat sprake is van extreme omstandigheden wordt de pneumatische cilinder preventief elke maand vervangen. In deze toepassing is de elektromechanische oplossing, die niet preventief vervangen hoeft te worden, gerekend over 3 jaar bijna € 2.400,- goedkoper dan de pneumatische variant. de toepassing. Actuatoren met nauwkeurige kogelomloopspindels kunnen bijvoorbeeld aangedreven worden door draaistroom-, servo- of stappenmotoren. Daarbij is er keus uit AC/DC, 12V, 24V of 220V. In combinatie met encoders en sensoren kunnen met elektromechanische actuatoren, naast snelle slagen over specifieke lengtes, ook nauwkeurige proportionele bewegingen worden gerealiseerd. De motor kan immers op elke gewenste positie worden gestopt waarbij nauwkeurigheden tot ± 0,001 mm haalbaar zijn. In tegenstelling tot persluchtcompressoren en hydraulische aggregaten die continu in bedrijf zijn, gebruiken elektrische actuatoren bovendien alleen energie wanneer ze worden ingeschakeld en als ze werken doen ze dat ook nog eens met een hoog rendement. Omdat elektrische servooplossingen uit minder losse componenten zijn opgebouwd, kan de machinebouwer hiermee bovendien ruimte besparen, terwijl de machines minder complex worden. Busaansluiting Door een elektrische actuator via de interface-connector en een bussysteem aan te sluiten op een (centrale) PLC, kan het programma voor de bewegingscyclus eenvoudig op afstand worden gewijzigd. Met high speed precisie actuatoren zijn snelle bewegingen mogelijk in combinatie met positioneernauwkeurigheden tot ± 0,001 mm. Daarentegen liggen de bedrijfskosten (energie, onderhoud, levensduur) van pneumatiek veelal hoger dan die van (digitaal) gestuurde elektrische aandrijfsystemen... 36 | nummer 6 | 2020 Dit is enorm tijdbesparend en efficiencyverhogend in situaties waarbij een machine wordt gebruikt voor de productie van verschillende producten, waarbij elk product een andere instelling vereist. Uiteraard kan dat ook met servo-pneumatiek, maar dat vergt een complexere configuratie, terwijl de nauwkeurigheid lager is. Wat veldbuscommunicatie betreft is overigens de verwachting dat veldbussystemen zoals Profibus DP overschaduwd gaan worden door industrieel Ethernet. Dit is al in verVolledig elektrische oplossingen zijn vooral economischer in stand-alone situaties en rukken ook op ter vervanging van hydraulische lineaire actuatoren... Met deze compacte elektromechanische actuatoren met 12 of 24 V DC motor, zijn snelle en nauwkeurige bewegingen mogelijk. schillende, snel in populariteit toenemende, varianten beschikbaar, waaronder PROFINET en EtherNet/IP. Volledig elektrische oplossingen zijn vooral economischer in stand-alone situaties en rukken ook op ter vervanging van hydraulische lineaire actuatoren. Het risico van vloeistoflekkage en milieuschade is bij elektrische actuatoren immers nihil. Lineaire spindel-aangedreven actuatoren zijn er met hef-/duwkrachten vanaf een paar Newton tot 80.000 N bij snelheden tot 10.000 mm/sec en slaglengtes tot 12 meter. Met zogeheten spindelhefelementen zijn zelfs hefkrachten tot 2.000 kN mogelijk. Voor slaglengtes tot 2.000 mm zijn elektrische alternatieven inmiddels stevige concurrenten van hydraulische cilinders. De elektrische varianten zijn compact, worden gekenmerkt door beschermingsklasse IP65, zijn dankzij de gladde behuizing eenvoudig te reinigen en net als gladde pneumatische cilinders toepasbaar in de food- en farmasector. Daarbij zijn er elektromechanische oplossingen die net als bij hydrauliek en pneumatiek geschikt zijn voor 100% inschakelduur. Innovatieve duwketting Een compleet eigen categorie binnen de markt voor lineaire aandrijvingen vormt de duwketting. Het geheim daarvan is dat deze slechts naar één zijde kan buigen. Bij belasting in de andere richting, gedraagt de ketting zich als een zeer starre lineaire aandrijving. Doordat de ketting in een beschermende behuizing achter de aandrijfunit wordt opgerold, is slechts een beperkte inbouwruimte nodig. Dit in tegenstelling tot de gebruikelijke lineaire aandrijvingen, die in uitgeschoven toestand bijna twee keer zoveel ruimte innemen als in ingeschoven toestand. Zou men een laadplateau van een machine met vier synchrone spindelaandrijvingen op de hoeken bijvoorbeeld twee meter omhoog willen bewegen, dan zal men dus ook vier, meer dan twee meter diepe gaten in de grond moeten Lineaire units zijn geleidingen met een slede die wordt bewogen door bijvoorbeeld een tandriem of spindel. Voor de aandrijving kunnen zowel AC/DC, servo- als stappenmotoren worden toegepast. Dit afhankelijk van de gewenste snelheid, kracht en positioneernauwkeurigheid. 37

maken om de behuizing van de actuator te herbergen. De duwketting kent die restrictie niet, is zowel voor horizontale als verticale bewegingen toepasbaar en uitermate geschikt voor bijvoorbeeld industriële liften en schuiftafels. Ook binnen compleet andere sectoren zoals theaters wordt de duwketting vaak gebruikt voor zowel horizontale als verticale bewegingen. Duwkrachten tot 160 kN, snelheden tot 2 meter per seconde of meer zijn mogelijk bij verplaatsingsafstanden tot maar liefst 30 meter! Bovendien is de beweging trillingsvrij en geluidsarm. Duwkettingen zijn, afhankelijk van de toepassing en eigenschappen in verschillende materialen leverbaar waaronder staal, RVS en kunststof. Online ontwerptools Constructeurs wordt het tegenwoordig steeds gemakkelijker gemaakt. En nee, dan doelen we niet op het intoetsen van ‘lineaire actuator’ bij Google. Het lijkt misschien ideaal om de hele wereld aan leveranciers met een muisklik aan je voeten te hebben liggen, maar meer keuze betekent niet automatisch dat het makkelijker wordt om de juiste componentselectie te maken. Integendeel zelfs. Daarom is en blijft het belangrijk om een goed contact te onderhouden met experts van gerenommeerde leveranciers, waarbij het bovendien belangrijk is dat deze meerdere producten en merken in huis hebben om een objectief advies mogelijk te maken. Een duidelijke en persoonlijke technische ondersteuning kan daarnaast ook heel goed worden aangevuld met hedendaagse online ontwerp- en rekenprogramma’s. Zo is er via AXIS & Stuifmeel een online rekentool beschikbaar voor lineaire actuatoren. Dit begint met het invullen van basisparameters zoals de te verplaatsen Voor snelle lineaire bewegingen met een relatief kleine verplaatsing kunnen ook heel goed magneten worden toegepast. Dit voorbeeld vinden we in een sorteermachine. Onderlinge vergelijking van de typische kenmerken van elektrische en pneumatische lineaire aandrijvingen. Hieruit blijkt duidelijk dat elektrische aandrijvingen minder complex zijn en uit minder verschillende systeemcomponenten zijn opgebouwd. massa, slaglengte, gewenste snelheid en acceleratie, aantal slagen/minuut, uren/dag, dagen/jaar, etc. Op basis hiervan presenteert het programma een overzicht van mogelijke actuatoren, waarop vervolgens in overleg met de productspecialist het juiste motortype kan worden geselecteerd. Voor zeer nauwkeurige machinebewegingen kan bijvoorbeeld een stappenmotor of servomotor worden gebruikt. Ook kan online een vergelijking worden gemaakt met het pneumatische alternatief. Daarbij kijkt het programma eveneens naar de vereiste ruimte voor de aandrijving inclusief besturing, waarbij elektrische oplossingen in de regel compacter zijn dan pneumatische oplossingen. Qua snelheid kan pneumatiek in het voordeel zijn, maar of dat echt ten nadele van de elektrische oplossing is, hangt af van de maximaal toegestane acceleratie (reactiekrachten). En als we kijken naar de TCO, kan vaak veel winst worden behaald door het aanzienlijk lagere energiegebruik van elektromechanische actuatoren in vergelijking tot pneumatische oplossingen. Kortom, er komt vaak veel meer bij kijken om de juiste keuzes te maken dan snel ‘Googlen’ en dit geldt zeker voor het selecteren van de beste lineaire oplossing. Meer info: www.axis-stuifmeel.nl 38 | nummer 6 | 2020 Tel: 015 - 251 18 31 | info@tempcontrol.nl | tempcontrol.nl De specialist in temperatuur meet- en regeltechniek Temperatuur is een belangrijke parameter in veel processen, systemen, machines of onderdelen van machines. Temperatuurvariaties of drift , maar ook ongewenste temperatuurverschillen kunnen de prestaties van een machine of systeem behoorlijk beïnvloeden. Het goed kunnen meten en regelen van temperatuur in een proces heeft een positief eff ect op de levensduur van machines, zorgt voor minder uitval en betere prestaties. Klantspecifi eke temperatuursensoren Tempcontrol ontwikkelt en produceert temperatuursensoren op klantspecifi catie en in standaard uitvoering. Met ruim 40 jaar ervaring zijn wij in staat om steeds weer de juiste oplossing voor elke specifi eke toepassing te vinden. Er zijn veel uitvoeringsvormen mogelijk. Een snelle responsietijd, hoge nauwkeurigheid, een lange termijnstabiliteit, bestand tegen hoge of juist lage temperaturen, eigenlijk behoort bijna alles tot de mogelijkheden. Transmitters, regelaars, indicators en meer… Naast temperatuursensoren leveren wij ook een breed assortiment aan kwaliteitsinstrumentatie, zoals transmitters, regelaars, isolators, indicators en diverse precisie meetapparatuur. Wij vertegenwoordigen kwaliteitsmerken zoals AsconTecnologic, ASL/Wika, Dostmann, Inor, MBW, Giussani, Kambic en Weidmann. Wij beschikken over een productieafdeling en cleanroom. Tevens hebben wij een eigen kalibratie- en researchlab waar we o.a. kunnen meten, optimaliseren, kalibreren en stabiliseren. Maar ook (lange termijn) testen, responsietijdmeting en onderzoek van temperatuursensoren behoort tot de mogelijkheden. Graag adviseren wij u over de juiste temperatuursensor en apparatuur voor uw proces. Temperatuursensoren in diverse uitvoeringsvormen Instrumentatie voor meten en regelen van temperatuur Tempcontrol levert aan bijna alle industrieën waar temperatuur een kritische factor is: medische en voedingsmiddelenindustrie, lucht-, ruimte- en scheepvaart, halfgeleider-, kunststoff enindustrie en defensie, pharma- en petrochemie, machine- en apparatenbouw, installatiebedrijven en laboratoria etc. Bezoek www.tempcontrol.nl/proces voor ons volledige productportfolio.

Column Implementatie industriële cyberbeveiliging vaak onnodig vertraagd... Hoog tijd om bij te schakelen naar de volgende versnelling I ndustriële controlesystemen hebben jaarlijks te maken met een groot aantal cyberincidenten. Met de lockdown, als gevolg van COVID-19, kwamen daar nieuwe uitdagingen bovenop - zoals een enorme toename van phishing-aanvallen. Juist nu moeten organisaties ervoor zorgen dat hun bescherming up-to-date is. Toch blijkt het implementeren van cybersecurity-projecten voor industriële besturingssystemen niet altijd even eenvoudig. Kaspersky luidt de noodklok en zoomt in op de verbeterpunten. Vertraging door bureaucratisch geneuzel Onderzoek van Kaspersky onthulde recent de belangrijkste belemmeringen die de implementatie van industriële cyberbeveiligingsprojecten vertragen. Opvallend is dat de meest voorkomende obstakels bureaucratisch van aard zijn, in plaats van technisch. Naast lange goedkeuringstijden en talrijke besluitvormers, omvatten deze belemmeringen langdurige leveranciersselectie en aankoopprocessen, evenals interferentie van andere afdelingen. Mark Beunk Head of B2B Benelux and Nordics Kaspersky 40 | nummer 6 | 2020 Het proces versnellen Cyberaanvallen treffen bijna de helft van de organisaties in de industriële sector en worden steeds geavanceerder. Het is daarom belangrijk om het implementatieproces van cybersecurity-projecten niet langer te laten duren dan nodig is. Een optimalisatie van onderstaande proces- en managementactiviteiten kan daarbij helpen: Bepaal duidelijke verantwoordelijkheden tussen afdelingen De snelheid van projectrealisatie is sterk afhankelijk van projecteigendom en afstemming tussen de betrokkenen. Het is belangrijk om te bepalen welk team de projectaanjager is en welk team betrokken is bij goedkeuring en implementatie. Een duidelijke toewijzing van verantwoordelijkheden, een soepel besluitvormingsproces en criteria om het project te rechtvaardigen, kunnen een implementatie aanzienlijk versnellen. Optimaliseer goedkeuringsprocessen Een gestructureerd goedkeuringsproces vormt de basis van een snelle projectimplementatie. Concrete deadlines zijn hierbij essentieel, maar ook duidelijkheid over wat er moet worden afgesproken, met wie en in welk stadium. Daarnaast laten cyberbeveiligingsprojecten niet altijd een snelle en duidelijke ROI zien. Om het goedkeuringsproces beter te stroomlijnen, dienen de voordelen en de ROI vanaf het begin duidelijk te zijn voor besluitvormers. Betrek C-level en spreek hun taal Het is van belang om in dezelfde taal te communiceren, om zo besluitvorming te versnellen. OT-beoefenaars gebruiken vaak de verkeerde argumenten of te veel technische details bij het beschermen van een project, terwijl er te weinig wordt gezegd over de bedrijfsdoelen die het project zal oplossen, welke risico’s wegvallen en hoeveel geld het zou besparen. Dit kan ertoe leiden dat C-level (onterecht) geen nut of waarde ziet om te investeren. Verbeter de expertise van het team Tot slot, is het essentieel om de opleiding van medewerkers voortdurend te stimuleren, hen te voorzien van up-to-date informatie over bedreigingen en gespecialiseerde training aan te bieden. Dit helpt afdelingen om elkaars prioriteiten en verantwoordelijkheidsgebieden beter te begrijpen, effectiever te communiceren en vervolgens sneller te onderhandelen tijdens projecten. Wanneer bedrijven begrijpen wat hun obstakels zijn, staat niets hun meer in de weg om de versnelling in te zetten. THIS IS EFFICIENCY Slimmere oplossingen Veiliger, slimmer, sneller, lichter, kleiner en schoner Het is voor u van essentieel belang om te weten wat er in uw systemen en processen plaats vindt. Onder andere druk-, temperatuur- en fl ow metingen komen voortdurend en overal voor. Om dit te meten zijn diverse instrumenten in uw systeem aan het werk. Denk hierbij aan thermometers, manometers, fl owmeters, levelen niveau meters, analyzers etc. Parker Hannifi n denkt graag met u mee om de juiste selectie te maken. Laat u informeren over de “slimmere” oplossingen van Parker Hannifi n. parker.nl

Nieuws Historisch grote reorganisatie bij Shell Tussen nu en einde 2022 verdwijnen er 7000 tot 9000 banen bij Shell. Niet eerder stonden er zoveel banen op de tocht bij het concern. Teveel lagen Bij het concern werken wereldwijd 83.000 mensen. In Nederland zijn dat er 10.000. De reorganisatie moet zo’n 1,7 tot 2,1 miljard euro op jaarbasis gaan opleveren. Waar de banen precies zullen verdwijnen is nog niet duidelijk, hoewel CEO Ben van Beurden in een interview op de Shell website het volgende zegt: “We have looked closely at how we are organised and we feel that, in many places, we have too many layers in the company: too many levels between me, as the CEO, and the operators and technicians at our locations. We have also found that there are many people in the middle of our organisation who have a relatively small number of people reporting to them. In some cases there are good reasons for that, but as a principle we are looking to remove that complexity, and cost, so we can be the nimble, efficient and customer-focused company we need to be.” Tussen de CEO en de technici zitten dus teveel lagen. Die ‘complexiteit wil Shell graag verwijderen. Kennelijk zullen de meeste arbeidsplaatsen in die lagen worden geschrapt. Lagere vraag Hoewel het makkelijk is de oorzaak van de reorganisatie aan COVID te wijten, ligt dat iets genuanceerder. Shell haalt nog altijd het overgrote deel van de omzet uit de fossiele sector en is laat begonnen met het verduurzamingsproces. De olieprijs was al laag voor het uitbreken van de coronacrisis, maar door de crisis werd de vraag naar brandstof aanzienlijk lager. Voor Shell betekende dat simpelweg minder omzet. Zowel FNV als CNV maken zich zorgen om hun leden. Het is niet waarschijnlijk dat er op korte termijn duidelijk wordt welke banen precies zullen verdwijnen. En omdat de reorganisatie tot het einde van 2022 zal duren, is de onzekerheid voor de werknemers langdurig van aard. Ook is niet duidelijk bij welke locatie banen zullen verdwijnen. Zo zou er bij de raffinaderijen in Moerdijk en Rotterdam juist geïnvesteerd worden. Stap verder Het nieuwe, afgeslankte Shell, moet in 2022 beter in staat zijn om in te springen op nieuwe markten. Voor ‘low-carbon’ producten moeten nieuwe markten worden gecreëerd, of ontsloten. En soms moet het bedrijf een stap verder gaan: “Finally, we simply have to be better at making decarbonisation a reality in society and that means having a loud, clear voice. If we want to make hydrogen happen, for example, it is not going to be by just building the infrastructure and seeing what happens next. It is going to be by working with decision makers and policy makers so we can find ways forward: what legislation and standards need to be put in place, what bottlenecks need to be cleared.” Chemelot hoeft on-site corona teststraat vooralsnog niet op te schalen Op het Chemelot-terrein is sinds begin oktober een on-site corona teststraat ingericht, speciaal voor medewerkers in een operationeel-kritische functie bij de bedrijven op het chemisch industriepark. Dagelijks kunnen er tientallen mensen worden getest om ze de uitslag binnen 24 uur te laten weten. Doel is om eventueel verdere besmettingen zoveel mogelijk te voorkomen en de continuïteit van de bedrijfsvoering op Chemelot te kunnen waarborgen. Afhankelijk van de ontwikkelingen wordt de capaciteit mogelijk opgeschaald dan wel afgebouwd, laat de woordvoerster weten. Dat is vooralsnog niet aan de orde geweest. Hoeveel mensen er al dan niet besmet zijn, laat ze in het midden. Chemelot werkt samen met een commerciële partij, de arbodienst. Ook maakt Chemelot gebruik van laboratoria in het buitenland. De chemie, met een jaaromzet van €52 miljard goed voor 14% van de Nederlandse industriële productie, is een van de meest cruciale vitale sectoren in deze coronacrisis. Kunststoffen voor beschermingsmaskers en de doorzichtige platen bij de kassa in de supermarkt, ingrediënten voor schoonmaak- en desinfectiemiddelen en zuurstof voor intensive-careafdelingen Van Sabic tot DSM – er wordt een heel groot beroep gedaan op de chemische industrie in Nederland. 42 | nummer 6 | 2020 Groot coronaproof onderhoud Reforming-D Yara van start De Reforming-D plant bij Yara Sluiskil, een van ‘s werelds best draaiende kunstmestplants, gaat dicht voor groot onderhoud. De fabriek heeft zes jaar lang non-stop gedraaid. De grote onderhoudsstop wordt bemoeilijkt door de coronacrisis, maar het bedrijf heeft vergaande maatregelen genomen. Zo’n 1000 man zal de komende weken op de Reforming-D plant aan het werk zijn. En dat heeft in deze tijd nogal wat voeten in de aarde. Michele Koch is communicatie specialist bij Yara en ze legt uit: “We hebben alles in het werk gesteld om de stop coronaproof te maken. Zo hebben we een nieuwe parking aangelegd die de kans op fysiek contact verkleint, hebben we een strikte on-boarding procedure met temperatuurcontrole en andere gezondheidschecks, kleurcodes voor lockers, lunch, enzovoorts. Op deze manier kunnen we voldoende fysieke afstand garanderen. Het is een enorm regelwerk, maar het kan.” Ook heeft de organisatie er voor gezorgd dat het eigen Yara personeel te allen tijde fysiek gescheiden blijft van het tijdelijke personeel. “Zowel Yara personeel als tijdelijk personeel hebben hun eigen straat, zodat ze niet in elkaars buurt hoeven te komen.” Op de vraag of de stop niet beter uitgesteld had kunnen worden is Koch duidelijk. “We zijn wettelijk verplicht om het onderhoud elke zes jaar uit te voeren. Bovendien is uitstel met een paar maanden in deze tijd ook geen garantie. Je kunt dan net zo goed weer een opleving van het virus hebben. We hebben in nauw overleg met zowel de GGD als de Veiligheidsregio besloten dat we dit onderhoud gaan uitvoeren. Bij uitstel loop je ook weer tegen het probleem aan dat je contracters weer elders aan het werk kunnen zijn.” Daar komt nog bij dat de Reforming-D plant de afgelopen zes jaar onafgebroken heeft gedraaid. “Je mag dan verwachten dat je toch wat meer dingen tegenkomt die je aandacht nodig hebben dan wanneer er tussentijdse stops zijn geweest.” Yara heeft bovendien de laatste maanden voldoende ervaring opgedaan in onderhoud in coronatijd. Koch: “We weten dus wat er wel en niet werkt.” ACE: praktische online tool voor olieremmen en hydraulische remcilinders Via de website van ACE is het mogelijk om olieremmen en hydraulische remcilinders voor de meest uiteenlopende toepassingen online te configureren. Net als bij de andere online tools van ACE is het gebruik van deze configurator eenvoudig en intuïtief. Of het nu gaat om hydraulische remcilinders zonder loze slag uit de HBS-serie of standaardoplossingen van de verschillende HB-types van ACE met 20% loze slag: parameters zoals de remkracht en de maximale drukkracht kunnen in de configurator met één klik worden geselecteerd. Bovendien kan de dempingsrichting (P, M en N) via het softwarepaneel worden aangeklikt, net als de bevestigingsonderdelen en montagetoebehoren. Dankzij de eenvoudige bediening van de configurator kan het selectieproces in korte tijd en met slechts enkele muisklikken worden afgerond. In de bijbehorende webshop kan de gewenste olierem of hydraulische remcilinder vervolgens met één muisklik worden besteld. Olieremmen en hydraulische remcilinders van ACE worden in tal van industriële toepassingen gebruikt als praktische hulpmiddelen voor de snelheidsregulering. Zo zorgen ze bijvoorbeeld voor voedingscontrole bij het zagen van metalen en voorkomen ze het stick-slip effect. Ook bieden ze uitstekende bescherming tegen het schommelen en heen en weer zwaaien van kabelbanen en stabiliseren ze het onderstel van fietsen als stuurdemper. Meer informatie: https://www.ace-ace.nl/nl/berekeningen/ remcilinder-configurator.html 43

Aandrijven en besturen Festo operationaliseert Industrie 4.0 op drie verschillende facetten Industrie 4.0 is relevanter dan ooit Er wordt veel gesproken over digitalisering, Industrie 4.0 en andere moderne ontwikkelingen. Soms blijft het bij praten, soms worden er concrete veranderingen doorgevoerd. Bij Festo heeft men Industrie 4.0 op basis van drie verschillende kernpunten concreet gemaakt. Twee Festo experts leggen uit hoe. Redactie Process Control O De C2M module kan de machine in een energiezuinige stand by modus laten schakelen. ok bij Festo heeft de coronacrisis invloed op de manier van werken. Van de ene op de andere dag werden rigoureuze veranderingen doorgevoerd. In no-time werden 6000 VPN verbindingen gerealiseerd om mensen op een veilige manier thuis te kunnen laten werken. Maar ook in het werkveld zorgde corona voor veranderingen. Zo leverde het bedrijf een belangrijke bijdrage aan de realisatie van een mobiele productieunit voor mondkapjes. Daarnaast werd er binnen vier weken een prototype ontwikkeld voor een beademingsapparaat dat direct massaal geproduceerd zou kunnen worden. Dat laatste apparaat bleek gelukkig voor de eerste coronagolf niet nodig te zijn, maar het prototype is nog steeds beschikbaar. Relevanter dan ooit Maar er zijn, buitenom de huidige coronacrisis ook andere, soms meer permanente ontwikkelingen gaande. Volgens Dr. Frank Melzer, managementlid bij Product en Technology Management bij Festo, staat de toekomst in het teken van digitalisering. “De economie wordt steeds meer data-driven en Industrie 4.0 is dus relevanter dan ooit.” Bij Festo berust de implicatie van Industrie 4.0 op drie kernpunten. Ten eerste moet data soeverein zijn en blijven. Melzer: “Iedereen die iets met die data van doen heeft binnen Industrie 4.0 weet waar de data vandaan komt, wat er aan is toegevoegd, hoe veilig die is, enzovoorts. Daarmee bereik je een grotere mate van verticale integratie van data en dus van Industrie 4.0.” Een vergelijkbaar transparant principe waarbij er met data wordt gewerkt, is terug te vinden in de blockchain technologie. Daarbij hebben alle betrokken partijen, net als in een Google document, inzicht in de data en wanneer en door wie mutaties worden uitgevoerd. Gefragmenteerd Ten tweede dienen volgens Melzer systemen onderling beter te worden verbonden. “We hebben in Europa een tamelijk gefragmenteerde industrie. Als je verder wilt digitaliseren, zal je er voor moeten zorgen dat de individuele systemen met elkaar kunnen communiceren. Bijvoorbeeld: in plaats van dat je elk industrieel product voorziet van een gedrukte manual, zou je afspraken kunnen maken over een ‘digital plate’, een manier van communiceren die industriebreed wordt ondersteund.” Ook in Nederland staat fragmentatie van de industrie de digitalisering vaak in de weg. Veel bedrijven weten niet van elkaar wat er precies achter de voordeur gebeurt en hoe men van elkaar kan profi teren. Energie besparen Als derde, maar zeker niet als minst belangrijke komt duurzaamheid aan bod. Melzer: “Door digitalisering kunnen we bijvoorbeeld effi ciënter omgaan met onze grondstoff en. En ook door de aansturing van bepaalde applicaties in fabrieken te optimaliseren, kunnen we energie besparen.” Energie besparen Marcus Stemler, Product Manager Digital Pneumatics bij Festo vult aan: “In pneumatische systemen kan Door het proces slimmer aan te sturen, kan ik hetzelfde gewicht ook met 3 bar omhoog drukken... 44 | nummer 6 | 2020 De nieuwe C2M module is een interessant voorbeeld van hoe digitalisering tot zowel procesoptimalisatie als energiebesparing kan leiden. door slimme procesautomatisering behoorlijk wat energie worden bespaard. Gangbaar is een druk van 6 bar, maar je kunt de druk soms behoorlijk reduceren en daarmee energie besparen.” In een testopstelling in de studio wordt een gewicht op een cilinder gelegd en omhoog gedrukt met de standaard 6 bar. “Door het proces slimmer aan te sturen, kan ik hetzelfde gewicht ook met 3 bar omhoog drukken”, laat Stemler zien. “Daarmee bespaar je zo’n vijftig procent energie. Als je nu bij het laten zakken van het gewicht gebruik maakt van de zwaartekracht, kan de druk op dat moment terug naar 1 bar en bespaar je in totaal minimaal zestig procent.” Motion Terminal In fabrieken waar perslucht wordt ingezet, kan de druk doorgaans ook verlaagd worden. “Maar dat vereist handmatige aanpassingen en dus tijd”, verduidelijkt Stemler. “Dat is economisch vaak niet rendabel en daarom wordt het niet gedaan. Met de Motion Terminal van Festo hebben we die aanpassingen gedigitaliseerd en maken we het voor bedrijven eenvoudiger en aantrekkelijker om energie te besparen op perslucht. Bovendien kunnen dit soort innovaties vaak ook zorgen voor procesoptimalisatie.” Verbruik omlaag, productie omhoog Ook de nieuwe C2M module is een interessant voorbeeld van hoe digitalisering tot zowel proces-optimalisatie als energiebesparing kan leiden. “In de C2M module die men aan de voorkant van de applicatie installeert, wordt zowel fl ow als druk geregistreerd en aan de hand van die data wordt ‘idle running’, oftewel In de C2M module wordt zowel fl ow als druk geregistreerd en aan de hand van die data wordt ‘idle running’, oftewel stilstand vastgesteld. stilstand vastgesteld”, legt Stemler uit. “De module kan de machine vervolgens in een energiezuinige stand by modus laten schakelen. Met een dashboard krijgt de gebruiker vervolgens inzicht in wanneer de machine nu echt nodig is en wanneer niet. Bovendien wordt het weglekken van Bovendien wordt het weglekken van perslucht ook middels de verzamelde data bepaald en gesignaleerd... perslucht ook middels de verzamelde data bepaald en gesignaleerd. Kortom, ook hiermee wordt energie bespaard en wordt de eff ectieve tijd dat een machine productie levert, vergroot.” Onder de loupe Festo Energy Savings, een team van experts op het gebied van industrieel energieverbruik, analyseert het totale energieverbruik bij klanten op locatie. “Daarbij kijken we niet alleen naar applicaties van Festo, maar nemen we alles wat energie verbruikt onder de loupe”, licht Stemler toe. “Overigens is ons bedrijf zelf ook een goed voorbeeld van integratie van verschillende technieken in Industrie 4.0”, vult Melzer aan. “Wij hoeven niet persé elektrische aandrijvingen aan te bevelen omdat wij die toevallig maken. Nee, we maken ook pneumatische oplossingen en we kunnen daardoor altijd de meeste eff ectieve oplossing aan de klant aanbieden.” 45

Bedrijven-Wijzer Proces Instrumentatie op maat! Temperatuursensoren & instrumentatie Klay Instruments b.v. Nijverheidsweg 5 7991 CZ Dwingeloo T 0521-591550 E info@klay.nl W www.klay.nl Tempcontrol Industrial Electronic Products B.V. Ambachtshof 54 2632 BB Nootdorp T 015 - 251 18 31 info@tempcontrol.nl www.tempcontrol.nl Sensoren & Instrumentatie Procesafsluiters Conditioning systemen & proces-analyzers Keller Nederland Leeghwaterstraat 25 2811 DT Reeuwijk 0182 - 399840 www.keller-holland.nl sales@keller-holland.nl Startfl ow BV Plaza 22b 4782 SK Moerdijk 088 - 0044600 info@startfl ow.nl www.startfl ow.nl Automatisering more than sensors + automation HEGON Techniek Hildebrandhove 100, 2726 AZ Zoetermeer The Netherlands T 06-51960287 Info@hegontech.eu www.hegontech.eu Automatisering Cyber security WAGO Laan van de Ram 19 7324 BW Apeldoorn 055-3683500 www.wago.com/nl info-nl@wago.com JUMO Meet- en Regeltechniek B.V. Rijnkade 18 1382 GT Weesp 0294 - 491492 www.jumo.net info.nl@jumo.net Festo Schieweg 62 2627 AN DELFT 015 - 25 18 899 www.festo.nl sales.nl@festo.com Hudson Cybertec Laan van ‘s-Gravenmade 74 2495 AJ Den Haag 070-2500717 www.hudsoncybertec.com/nl info@hudsoncybertec.com Sensoren & Instrumentatie Sensoren & Instrumentatie Industriele Netwerken Automatisering Endress+Hauser BV Nikkelstraat 6 1411 AJ Naarden 035 – 6958776 www.nl.endress.com info.nl@endress.com KROHNE Nederland B.V. Kerkeplaat 14 3313 LC DORDRECHT 078 - 6306215 www.krohne.nl infonl@krohne.com MODELEC Data-Industrie B.V. Galvanistraat 38 6716 AE Ede 0318 - 636262 www.modelec.nl sales@modelec.nl Croonwolter&dros B.V. Marten Meesweg 25 3068 AV Rotterdam 088 - 9233344 www.croonwolterendros.nl info@croonwolterendros.nl 46 | nummer 6 | 2020     24     24      T N OORRAAD Ø 24 % onder adviesprijs E M R +31 (33) 7999377 00800 24 2011 24  24.nl 24.nl V I G T E N L A € A I F E E R R O O N R S T I P V D P E N E J  E S 5 M E A M R E H I S E F C R S T E E R O T A O K O T N H F P N P S R B K U U 0 V Z E A T N O E D P M C E I E K V O E E R T S H C L T

Grond waterstanden In de Cloud Serie 36XiW niveausensor ARC-1 3G / NB-IoT module ADT-1 LoRa module • Zwitserse precisie: Nauwkeurigheid vanaf 0,05%FS TEB* • Interne datalogger voor backup (ARC-1) • NB-IoT, LoRa, 2G / 3G / 4G • Optioneel: geleidbaarheidmeting, andere materialen (Hastelloy of Titanium), ATEX • KELLER Kolibri Cloud :    * TEB = Total Error Band, dus de maximale fout van de niveausensor 2G 3G 4G keller-holland.nl kolibricloud.com

ICTRECHT IN DE PRAKTIJK jaargang 9 nummer 1 januari 2021 Grip op leveranciers in de zorg Wat betekent Strong Customer Authentication voor uw webshop? Legal tech voor iedereen?

Heeft u uw juridische zaken goed geregeld? Zeker op het gebied van ICT en privacy is dit geen eenvoudige zaak. Voorkom juridische ICT- of privacyproblemen en laat ICTRecht u deskundig en praktisch adviseren. Dat hoeft helemaal niet duur te zijn: naast maatwerk leveren wij standaardproducten en juridische generatoren. ICTRecht is een flexibel en creatief juridisch adviesbureau. Wij bedienen zowel de grote als de kleine klant. Onze adviezen zijn begrijpelijk, concreet en geven blijk van technische kennis. Onze mensen zijn dan ook juridisch en technisch thuis in onze niche. Wij kunnen u van dienst zijn met: Juridische documenten - Juridisch advies - Juridische detachering Trainingen - Boeken Meer informatie over hoe wij werken? Bezoek ictrecht.nl Index Grip op leveranciers in de zorg: leveranciers-management conform NEN 7510 Wat betekent Strong Customer Authentication voor uw webshop? Wet- en regelgeving De voor- en nadelen van de SGOA-procedure Autoriteit Persoons-gegevens teruggefloten in de zaak “VoetbalTV” Digitalisering in de zorg: 2020 en 2021 Consumentenrecht van update voorzien: Wat verandert er voor de verkoper? Is het vergeetrecht in de vergetelheid geraakt? Internetrechtspraak Legal tech voor iedereen? 4 7 10 12 14 17 20 22 24 30 Gezamenlijke noot bij Rechtbank Amsterdam 14 november 2018 en Gerechtshof Amsterdam 7 juli 2020 33 Van onze blog ICTRecht Academy Colofon Dit is een uitgave van ICTRecht B.V. 020 663 1941, info@ictrecht.nl. Dit tijdschrift verschijnt vier keer per jaar. Proeftijdschrift is op aanvraag beschikbaar. Abonnementsprijs is € 135,- excl. btw per jaar (papieren editie), inclusief verzendkosten in Nederland. Voor een jaarabonnement (digitale editie) betaalt u € 67,50 excl. btw. Aan deze uitgave werkten mee: Arnoud Engelfriet Algemeen directeur en Opleidingsdirecteur a.engelfriet@ictrecht.nl Steven Ras Algemeen directeur s.ras@ictrecht.nl Kors Monster Directeur ICTRecht Security k.monster@ictrecht.nl Sten Demon Manager ICTRecht Detachering s.demon@ictrecht.nl Alisa Schurink Marketing adviseur a.schurink@ictrecht.nl Anouk van Rijn Juridisch adviseur a.vanrijn@ictrecht.nl Ardine Siepman Juridisch adviseur a.siepman@ictrecht.nl Beryl Hetharia Juridisch adviseur b.hetharia@ictrecht.nl Bram de Vos Juridisch adviseur b.devos@ictrecht.nl Britt Telleman Opleidingscoördinator b.devos@ictrecht.nl Eline Streefkerk Juridisch adviseur e.streefkerk@ictrecht.nl Esther Flierman Juridisch adviseur e.flierman@ictrecht.nl Fleur Biegstraaten Juridisch adviseur f.biegstraaten@ictrecht.nl Itte Overing Juridisch adviseur i.overing@ictrecht.nl Jay Remmelzwaal Juridisch adviseur j.remmelzwaal@ictrecht.nl Jorden Bailey Juridisch adviseur j.bailey@ictrecht.nl Kim Groot Juridisch adviseur k.groot@ictrecht.nl Milan van der Spoel Juridisch adviseur m.vanderspoel@ictrecht.nl Nicole Waaijer Marketing adviseur n.waaijer@ictrecht.nl Niek Bakker Juridisch adviseur n.bakker@ictrecht.nl Tessa van Schijndel Juridisch adviseur t.vanschijndel@ictrecht.nl Eline Pellis Grafisch ontwerper eline@elinepellis.com Leonard Fäustle Stills & Motion Foto’s ICTRecht info@leonardfaustle.nl 35 38

Kors Monster Directeur ICTRecht Security Itte Overing Juridisch adviseur E-health Grip op leveranciers in de zorg: leveranciersmanagement conform NEN 7510 Veel zorgaanbieders zijn hard onderweg om zelfs hun primaire proces, het leveren van zorg, digitaal te laten verlopen. Gedwongen door tekorten en de pandemie wordt er flink gesubsidieerd en geïnvesteerd in digitalisering binnen de zorg. De absolute noodzaak van het digitaal uitwisselen van patiëntgegevens werd ineens schrijnend zichtbaar tijdens de eerste lockdown. Voor minister Van Ark reden om flink aan de slag te gaan, het wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg verwacht zij begin 2021 aan de Tweede Kamer toe te sturen. Wat heb je als gemiddelde zorgaanbieder al in gebruik aan ICT begin 21ste eeuw? Allereerst een zorginformatiesysteem, het bronsysteem waarin de dossiers van patiënten of cliënten worden bijgehouden. Dan, meestal daaraan gekoppeld, een declaratiesysteem waarmee gedeclareerd wordt. Verder, hardware en software in het kader van het leveren van specialistische zorg al dan niet met gebruik van AI, verschillende zorgplansystemen, een applicatie voor veilig mailen, infrastructuur ten behoeve van het uitwisselen van medische gegevens met andere zorgaanbieders, koppelingen met webdiensten van bijvoorbeeld Vecozo en ga zo maar door. De ICT-diensten kunnen op locatie staan/draaien, maar vaker zal gebruik gemaakt worden van de cloud, of anders gezegd: een extern (gevirtualiseerd) datacenter. Al deze systemen helpen zorgaanbieders anno 2021 om goede zorg te kunnen leveren. Maar je bent er als zorgaanbieder ook afhankelijk van. En niet alleen van de systemen, in het verlengde daarvan, ook van de leveranciers van die systemen. Spannend? De zorgaanbieder blijft immers zelf verantwoordelijk voor het leveren van goede zorg. De zorgaanbieder moet ervoor zorgen dat hij in ieder geval de regie houdt. 4 ICTRecht in de Praktijk Een van de belangrijkste onderwerpen daarbij is informatieveiligheid. Verplichte kost in de zorg in dat kader, is de implementatie van NEN 7510 (en NEN 7512 en NEN 7513). Al sinds 2013 vindt ook de Autoriteit Persoonsgegevens (toen nog CBP) dat NEN 7510 geïmplementeerd moet worden als er medische persoonsgegevens worden verwerkt. Ook voor het gebruik van zorginformatiesystemen en elektronische uitwisselingssystemen geldt dat er moet worden voldaan aan de genoemde normen bij het gebruik van die systemen. En zodra het genoemde wetsvoorstel wet wordt, is te verwachten dat het voldoen aan de norm in steeds meer gevallen verplicht wordt. Als je het hebt over regie, dan springt een onderwerp uit de NEN 7510 in het oog: het leveranciersmanagement. Omdat er in de praktijk steeds meer uitbesteding (al dan niet in de cloud) plaatsvindt, en dit wat ons betreft dus een van de kernonderwerpen van de NEN 7510 is, geven wij u graag meer inzicht in wat NEN 7510 precies vereist als het aankomt op leveranciersmanagement. Norm voor informatiebeveiliging in de zorg NEN 7510 bestaat uit twee delen. Het eerste deel (NEN 7510-1+A1) gaat niet in op maatregelen om informatie te beschermen, maar beschrijft hoe het managementsysteem voor informatiebeveiliging zou moeten worden ingericht. Managementsysteem Het managementsysteem voor informatiebeveiliging wordt ook wel aangeduid als het ‘ISMS’, wat een acroniem is van Information Security Management System. Met ‘systeem’ wordt niet gedoeld op een software tool, maar op een gestructureerd geheel aan beleid, processen, procedures en afspraken die zijn ingericht om de doelstellingen met betrekking tot informatiebeveiliging te behalen. De rode draad binnen dit systeem is de ‘plan-do-check-act-cyclus’; een procesmatige manier van werken waarmee je de kwaliteit niet alleen op peil houdt, maar ook doorlopend kunt verbeteren. Dat doe je door de processen rond informatiebeveiliging zodanig in te richten dat acties op basis van een bepaald plan worden uitgevoerd. Vervolgens wordt periodiek geëvalueerd of het plan naar behoren wordt uitgevoerd en of daarmee de gestelde doelen worden behaald. Waar nodig wordt bijgestuurd. Vervolgens worden de geleerde lessen meegenomen in de nieuwe ‘plan’ fase, enzovoort. Leveranciersrelaties & NEN 7510 NEN 7510 heeft een hoofdstuk geweid aan leveranciersmanagement in de context van informatiebeveiliging in de zorg. De norm beschrijft twee beheersdoelstellingen en koppelt daar in totaal vijf beheersmaatregelen aan. Doelstellingen NEN 7510 beschrijft de volgende beheersdoelstellingen in het kader van leveranciersrelaties: 1. Informatiebeveiliging in leveranciersrelaties De bescherming waarborgen van bedrijfsmiddelen van de organisatie die toegankelijk zijn voor leveranciers.1 2. Beheer van dienstverlening van leveranciers Een overeengekomen niveau van informatiebeveiliging en dienstverlening in overeenstemming met de leveranciersovereenkomsten handhaven.2 Act Bijsturen op basis van de evaluatie. Input voor volgende 'plan' fase. Check Evalueren: hebben we de maatregelen correct uitgevoerd en sorteren zij het gewenste effect? Plan Wat zijn onze risico's en welke maatregelen gaan we nemen? Do Implementeren en uitvoeren van de maatregelen. Informatiebeveiliging in leveranciersrelaties Bij de eerste doelstelling komt het erop neer dat er risico’s voor de bescherming van informatie ontstaan, wanneer leveranciers toegang of beschikking krijgen over bedrijfsmiddelen. Bijvoorbeeld een inhuurkracht die een laptop van de zorginstelling ontvangt om haar of zijn werk te doen. Maar ook het netwerk en computersystemen zijn bedrijfsmiddelen waar zo’n inhuurkracht toegang toe kan krijgen. En ook daar kan bewust of onbewust iets gebeuren dat een risico vormt voor de beschikbaarheid, integriteit of vertrouwelijkheid van (zorg)informatie. NEN 7510-2 beschrijft drie maatregelen om deze risico’s te beheersen. Beleid voor leveranciersrelaties Stap 1 om deze doelstelling te behalen is om beleid te hanteren met betrekking tot leveranciers. De norm schrijft voor dat de organisatie eisen opstelt en met de leverancier afspreekt, waarmee de risico’s die samenhangen met de toegang die de leverancier heeft tot bedrijfsmiddelen, worden verkleind. Beheersmaatregelen Deel 2 van NEN 7510 (NEN 7510-2) beschrijft beheersmaatregelen om de risico’s rond informatiebeveiliging te beheersen en geeft best practices met betrekking tot de implementatie van de maatregelen. De beheersmaatregelen betreffen zowel technische als organisatorische maatregelen en lopen uiteen van maatregelen voor het opstellen van beleid en de aansturing daaromheen, tot aan maatregelen rond het screenen en opleiden van personeel, het beheren van autorisaties, het toepassen en beheren van versleuteling, en het uitvoeren van interne en externe audits. Een onderwerp dat steeds belangrijker wordt is beschreven in hoofdstuk 15: leveranciersrelaties. Met andere woorden: zorg er niet alleen voor dat er duidelijke regels zijn voor de eigen medewerkers, maar leg die regels ook op aan leveranciers. Hiertoe zal dus éérst in kaart moeten worden gebracht welke risico’s er zijn, hoe groot de kans is dat de risico’s zich voordoen en wat in dat geval de impact is. Vervolgens kunnen maatregelen worden overeengekomen met de betreffende leverancier om op een voor de organisatie passende wijze met die risico’s om te gaan. Beveiligingsaspecten in contracten Als tweede stap om bedrijfsmiddelen die toegankelijk zijn voor leveranciers te beschermen, schrijft NEN 75101. NEN 7510-2:2017, §15.1. 2. NEN 7510-2:2017, §15.2. 5

2 voor dat ‘alle relevante informatiebeveiligingseisen behoren te worden vastgesteld en overeengekomen met elke leverancier die toegang heeft tot IT-infrastructuurelementen ten behoeve van de informatie van de organisatie, of deze verwerkt, opslaat, communiceert of biedt’. Oftewel: denk bij elke leverancier die toegang heeft tot informatie of IT na welke beveiligingseisen nuttig zijn en zorg dat de afspraken netjes worden gedocumenteerd in een contract, zodat daar later geen misverstand over kan ontstaan. Hierbij kan onder andere worden gedacht aan een beschrijving van de informatie of -systemen die toegankelijk zijn, de classificatie die daarop van toepassing is, afspraken met betrekking tot rapportage over naleving van het contract, regels voor aanvaardbaar gebruik, maar bijvoorbeeld ook de omgang met incidenten of procedures voor het oplossen van conflicten. ICT-toeleveringsketen Net zoals leveranciers een risico vormen voor de bedrijfsmiddelen van de organisatie, geldt dat ook voor onderaannemers van de leverancier. Het is daarom belangrijk om óók grip te houden op partijen in de keten die minder zichtbaar zijn. Als derde stap om bedrijfsmiddelen die toegankelijk zijn voor leveranciers te beschermen, schrijft NEN 7510-2 daarom voor dat contracten met leveranciers óók eisen moeten bevatten om de risico’s in verband met de toeleveringsketen van diensten en producten op het gebied van ICT te beheersen. Hierbij kan onder andere worden gedacht aan een verplichting om eisen die de leverancier op zich neemt door te leggen aan andere partijen in de keten. Gedacht kan ook worden aan een proces om te monitoren en controleren dat het geleverde aan de gestelde eisen voldoet, of aan regels om informatie over toekomstige kwesties in de keten door te geven. Beheer van dienstverlening van leveranciers De tweede doelstelling die NEN 7510 beschrijft met betrekking tot leveranciersrelaties is erop gericht om een vooraf bepaald niveau van beveiliging en dienstverlening te handhaven, in lijn met de gemaakte afspraken. Deze doelstelling draait dus niet in directe zin om het beschermen van bedrijfsmiddelen van de organisatie, maar meer om het in de gaten houden of de leverancier doet wat hij beloofd heeft. Monitoren en beoordelen dienstverlening De eerste stap om de doelstelling te behalen, is door regelmatig de dienstverlening van leveranciers te monitoren, te beoordelen en te auditen. Hierdoor kan ervoor worden gezorgd dat de gemaakte afspraken worden nagekomen en dat eventuele problemen met betrekking tot informatiebeveiliging tijdig en op de 6 ICTRecht in de Praktijk juiste manier worden behandeld. Hiertoe dient een proces te worden ingericht om leveranciersrelaties te beheren, en om (onder andere) te verifiëren of wordt geleverd wat is afgesproken conform de contracten, te rapporteren over de dienstverlening, audits uit te voeren en gesignaleerde problemen op te lossen. Beheer van veranderingen in dienstverlening De PDCA-cyclus die in het managementsysteem centraal staat, werkt ook door in het leveranciersmanagement. De wereld verandert, en zo ook de diensten die de organisatie afneemt van haar leverancier. Die veranderingen kunnen voortkomen uit (bijvoorbeeld) het doorontwikkelen en verbeteren van de dienst, het opvolgen van afspraken of bevindingen uit leverancierscontroles, of veranderingen in de dienst die voortvloeien uit nieuwe of aangepaste wetgevingsvereisten. Maar het kan natuurlijk ook zijn dat de dienst die initieel geleverd werd dusdanig goed beviel dat na verloop van tijd méér diensten worden afgenomen (of juist andersom: er worden minder diensten afgenomen). Het is belangrijk om zulke veranderingen in de gaten te houden en om erop in te spelen. Zulke veranderingen kunnen immers risico’s met zich brengen. Door regelmatig te beoordelen welke veranderingen er zijn geweest, welke risico’s daaraan kleven en hoe groot die risico’s precies zijn, kan tijdig worden bijgestuurd om die risico’s tot een acceptabel niveau te beperken. Tot slot Het hoofdstuk over leveranciersmanagement in NEN 7510 biedt een hoop inspiratie en aanknopingspunten waarmee organisaties ervoor kunnen zorgen dat hun informatie beschermd blijft, óók wanneer er externe leveranciers in het spel zijn. Tegelijkertijd kunnen ook onderwerpen uit de andere hoofdstukken uit NEN 7510 relevant zijn met betrekking tot leveranciers. Een goed voorbeeld is het hoofdstuk over bedrijfs - continuïteit: gezien de toenemende afhankelijkheid van leveranciers zal een goed bedrijfscontinuïteits - beheer óók leveranciers in scope hebben. De normen uit NEN 7510 kunnen in de praktijk overweldigend overkomen – zeker wanneer de lijst met alle leveranciers wordt bekeken en men daarbij bedenkt dat al die partijen periodiek beoordeeld en gecontroleerd moeten worden. Houd in dat geval altijd in het achterhoofd dat NEN 7510 tegenwoordig risk based is. Focus dus op informatie en -systemen die écht kritisch zijn, en besteed minder energie aan kleine tools die weinig of geen risico met zich dragen. Maar: zorg er wel voor dat je achteraf kunt onderbouwen en aantonen waarom je deze keuzes gemaakt hebt en op basis van welke inzichten en risico-afwegingen de beslissingen zijn genomen. Anouk van Rijn Juridisch adviseur Beryl Hetharia Juridisch adviseur E-commerce Wat betekent Strong Customer Authentication voor uw webshop? Veiligheid is een essentieel onderdeel van online betalingen. Online fraude komt echter steeds vaker voor. Vanuit Europa wordt dan ook op allerlei manieren gekeken hoe dit probleem kan worden teruggedrongen. Een van deze manieren is Strong Customer Authentication (SCA), zoals vermeld in de tweede Payment Services Directive (PSD2). Vanaf 1 januari 2021 moeten organisaties zich houden aan de SCA. Wat is het en wat betekent het voor uw organisatie? PSD2 De PSD2 is een Europese richtlijn voor het betalingsverkeer van consumenten en bedrijven. Deze richtlijn is in elke EU-lidstaat opgenomen in de nationale wetgeving. In Nederland is de PSD2 geïmplementeerd in het Burgerlijk Wetboek en de Wet op het financieel toezicht. Ook wordt de PSD2 verder uitgewerkt in richtlijnen voor banken en andere bedrijven die betaaldiensten aanbieden en hun toezichthouders. Strong Customer Authentication In de PSD2 wordt gesproken over ‘sterke cliëntauthenticatie’ (de SCA). Bij SCA draait het erom dat er zekerheid bestaat dat de klant die een online aankoop doet en hier ook voor betaalt, daadwerkelijk deze persoon is. Wordt een creditcard gebruikt of een betaling via iDEAL verricht, dan is het van belang dat de kaartgegevens ook worden gebruikt door de kaarthouder. Hoe meer u over iemand te weten komt, hoe zekerder u hierover kunt zijn. Er zijn in totaal drie manieren om iets over uw klant te weten te komen. De PSD2 vereist dat u bij elektronisch betalen en bankieren kiest voor tenminste twee van deze controles. Daarbij kan het gaan om: 1. iets wat je bezit, zoals je telefoon, kenteken of bankpas; 2. iets wat je weet, bijvoorbeeld een pincode, wachtwoord of een geheim feit; of 3. iets wat je bent, denk aan je vingerafdruk, gezichtsherkenning via Face ID of je stem. In Nederland kennen we SCA eigenlijk al veel langer, bij veel betalingen gebeurt dit namelijk al. Denk bijvoorbeeld aan betalingen met de pinpas. Daarbij gebruik je immers zowel je pincode als je bankpas. Ook bij iDEAL betalingen gebruik je jouw geregistreerde telefoon en je toegangscode. In het kader van PSD2 moet deze dubbele authenticatie nu dus ook gebeuren bij betalingen met creditcards. Uitzonderingen De juridische wereld staat bekend om haar regels, maar natuurlijk ook de uitzonderingen. Zo kent de PSD2 ook een aantal uitzonderingen voor het gebruik van SCA. Hieronder worden de uitzonderingen kort uitgewerkt. Betalingen geïnitieerd vanuit de verkoper Wanneer een betaling wordt geïnitieerd door de webshop, bijvoorbeeld via een automatische incasso, dient alleen voor de eerste betaling aan SCA-verificatie te worden voldaan. Abonnementen of terugkerende transacties Wanneer het gaat om terugkerende transacties met een vast bedrag, zijn deze vanaf de tweede transactie 7

vrijgesteld van SCA. Vrij logisch ook, aangezien abonnementskosten of terugkerende transacties vaak automatisch worden afgeschreven. Indien het te betalen bedrag verandert, zal SCA weer nodig zijn. Transacties met een lage waarde Transacties onder de 30 euro zijn vrijgesteld van SCA. Deze vrijstelling is beperkt en SCA wordt door de bank altijd vereist als een klant vijf van deze transacties achter elkaar uitvoert of de som van de transacties van de klant bij elkaar een waarde van meer dan 100 euro bereikt. Postorder- en telefoonorder-transacties Deze transacties zijn vrijgesteld van SCA, omdat ze niet worden beschouwd als ‘elektronische’ betalingen en daarmee buiten het toepassingsgebied van de richtlijn vallen. Transactie met een laag risico Daarnaast zijn transacties met een laag risico vrijgesteld van SCA. De vraag is natuurlijk hoe je een betaling kunt bestempelen als zijnde een ‘laag risico’. Dit bepaalt de bank die de betaling verwerkt en dient te worden gebaseerd op het gemiddelde fraudeniveau van de kaartuitgever die de transactie verwerkt en de acquirer (de verwerker van de transactie). Daarbij wordt gekeken naar het aantal fraudegemiddelden van deze partijen. Als de bank tot de conclusie komt dat dit een laag risico oplevert, kan de transactie vrijgesteld worden van SCA. Interregionale transacties De regels uit de PSD2 gelden niet wereldwijd. Betalingen waarbij de uitgever of de acquirer niet in Europa gevestigd is, worden ook vrijgesteld. Als de klant echter buiten Europa is gevestigd, maar de uitgever van de kaart en de acquirer wél allebei in Europa zijn gevestigd, zal dit niet als een interregionale transactie worden bestempeld en kan SCA erop van toepassing zijn. De witte lijst-handelaren Doet een klant bijvoorbeeld regelmatig aankopen bij uw webshop, dan heeft deze klant de mogelijkheid om uw webshop toe te voegen aan de witte lijst. Daarvoor kunnen de klanten zelf kiezen na het afronden van een betaling. Ook in dat geval is er geen SCA meer nodig voor deze vaste klant. B2B-transacties Voor specifieke betalingsproducten op het gebied van zakelijke betalingen zijn ook uitzonderingen om zo complicaties bij B2B-betalingen te voorkomen. De gebruikte betaalmethode moet in dat geval een betaalinstrument zijn dat is bedoeld om B2B-betalingen uit te voeren. Veiligheid versus privacy Wanneer SCA wordt gebruikt, dan worden er persoonsgegevens van klanten verzameld. In sommige gevallen zelfs bijzondere persoonsgegevens. Een voorbeeld hiervan is een Face ID. Daarbij speelt het recht op privacy, zoals vastgelegd in de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) een rol. De beveiliging van deze persoonsgegevens dient gewaarborgd te zijn. Daarnaast zal de klant voor het gebruik van deze bijzondere persoonsgegevens expliciet gevraagd moeten worden om zijn toestemming. Wat dient u voor uw website te regelen? Vanaf 1 januari 2021 dienen online betalingen te allen tijde met tweestapsverificatie voltooid te worden. De genoemde uitzonderingen daar gelaten. Voldoet een betalingstransactie niet aan de voorwaarden van de SCA, dan kan de bank de transactie weigeren. Runt u een webshop? Kies dan voor een betaaltechniek die voldoet aan de SCA-vereisten. In Europa wordt 3D Secure als tweestapsverificatie het meest toegepast. Dit komt doordat de twee grootste kaartaanbieders van Europa, Visa en MasterCard, 3D Secure gebruiken. Het is verstandig om daarnaast ook bekende betaalmethoden zoals Google Pay of Apple Pay te ondersteunen. Daarmee zullen uw klanten al snel aan SCA voldoen zonder dat ze dat zelf doorhebben. Om deze diensten te kunnen gebruiken moeten zij zich namelijk al identificeren. Uiteindelijk is het belangrijk dat webshops voldoende onderzoek doen naar de geschikte SCA-methode en deze voor 1 januari 2021 implementeren. Deze dubbele controle is niet alleen bedoeld om fraude tegen te gaan, maar zorgt er ook voor dat de algemene veiligheid van online betalingen wordt versterkt! 8 ICTRecht in de Praktijk Opleiding FG/DPO De schakel tussen theorie en praktijk binnen de opleiding is essentieel en maakt dat de opleiding zowel relevant is voor beginnende als ervaren FG’s. Specialiseer u tot FG/DPO Start 25 maart 2021 ICTRecht Academy biedt u een opleiding tot Functionaris Gegevensbescherming (FG) – ook wel bekend als Data Protection Officer (DPO). In 12 trainingsdagen, verspreid over vier maanden, doet u gespecialiseerde kennis op over de Europese privacywetgeving (AVG/GDPR) en de vertaling van deze wet naar de dagelijkse praktijk. Wij stomen u klaar voor de positie van FG/DPO. Deelnemer opleiding FG/DPO september 2019 Schrijf u nu in via ictrecht.nl/fg-opleiding 9

Bram de Vos Juridisch adviseur Wet- en regelgeving EDPB Richtsnoeren inzake verwerkingsverantwoordelijke en verwerker In de periode van 7 september tot en met 19 oktober 2020 heeft de EDPB een consultatie gehouden over nieuwe richtsnoeren met betrekking tot de begrippen ‘verwerkingsverantwoordelijke’ en ‘verwerker’. Hierover waren in het verleden al richtsnoeren vastgesteld door de Artikel 29 Werkgroep, maar deze dateren uit 2010 en zijn dus nog van vóór de invoering van de Algemene verordening gegevensbescherming. In de tussentijd zijn er allerhande nieuwe vragen ontstaan, bijvoorbeeld rondom de gezamenlijke verantwoordelijkheid (artikel 26 AVG) en de specifieke verplichtingen die gelden voor de verwerker (artikel 28 AVG). In de nieuwe richtsnoeren probeert de EDPB meer duidelijkheid te bieden. https://bit.ly/3nTML3s Wetsvoorstel toetsing economie en nationale veiligheid Van 8 september tot en met 7 oktober 2020 is er een internetconsultatie over de Wet toetsing economie en nationale veiligheid gehouden. Het voorstel heeft tot doel om te voorkomen dat de nationale veiligheid wordt bedreigd door internationale investeringen, fusies of andere economische activiteiten. De wet richt zich primair op aanbieders van vitale infrastructuur in Nederland en op ondernemingen die zich toeleggen op sensitieve technologie. Deze bedrijven worden verplicht om een melding te doen aan de minister van Economische Zaken en Klimaat bij activiteiten die gevolgen hebben voor de zeggenschap over – of invloed op – de onderneming. Naar aanleiding van deze melding wordt vervolgens een risicoanalyse gemaakt. Indien blijkt dat de activiteiten een risico opleveren voor de nationale veiligheid, kan de minister een verbod opleggen, dan wel aanvullende eisen of voorschriften stellen. https://bit.ly/3lPi1zD Implementatiewet richtlijn modernisering consumentenbescherming Van 23 oktober tot en met 22 november 2020 is er een internetconsultatie gehouden met betrekking tot de Implementatiewet richtlijn modernisering consumentenbescherming. Het wetsvoorstel bevat onder andere nieuwe transparantieverplichtingen voor onlinemarktplaatsen en aanbieders van online zoekfuncties. Zo worden marktplaatsen verplicht om consumenten vóór het sluiten van de overeenkomst te informeren over de hoedanigheid (handelaar of particulier) van de persoon die een product of dienst aanbiedt. Ook moeten aanbieders van online zoekfuncties informatie beschikbaar stellen over hoe de rangschikking van advertenties of zoekresultaten wordt bepaald. Verder komen er onder meer regels om valse reviews van online platforms te weren. De wet verplicht ondernemers om maatregelen te nemen om nepreviews te voorkomen. De genomen maatregelen moeten ook inzichtelijk zijn voor de consument. https://bit.ly/3mdEfeQ Tijdelijke wet notificatieapplicatie COVID-19 Op 6 oktober 2020 heeft de Eerste Kamer ingestemd met het voorstel voor de Tijdelijke wet notificatieapplicatie COVID-19. Daarmee wordt een wettelijke grondslag gecreëerd voor het verwerken van persoonsgegevens via de CoronaMelder-app. Hoewel de applicatie in het oorspronkelijke ontwerp al uitdrukkelijke toestemming vroeg aan gebruikers voor het verwerken van gegevens, concludeerde de Autoriteit Persoonsgegevens eerder dat een wettelijke grondslag logischer zou zijn. Dit mede vanwege de ingrijpende impact van de applicatie. Op deze conclusie van de toezichthouder kwam de nodige kritiek. Desondanks heeft men besloten om de verwerking van persoonsgegevens via de applicatie wettelijk te verankeren. https://bit.ly/2ISWMhW 10 ICTRecht in de Praktijk Mediawet Op 1 november 2020 is een gewijzigde versie van de Mediawet in werking getreden. Daarmee wordt de herziene Richtlijn audiovisuele mediadiensten (2010/13/ EU) in het Nederlandse wetgevingskader geïmplementeerd. Via deze herziening worden de verschillen in wetgeving voor lineaire mediadiensten (zendertelevisie) en mediadiensten op aanvraag (zoals Netflix) grotendeels gelijkgetrokken. Daarnaast worden online videoplatforms (zoals YouTube) onder het toepassingsbereik gebracht. Deze platforms moeten daardoor maatregelen gaan treffen om te zorgen dat het voor gebruikers duidelijk is als er in een video sprake is van reclame, sponsoring of productplaatsing. https://bit.ly/3pQlv7M EDPB Richtsnoeren doorgifte persoonsgegevens Op 11 november 2020 heeft de EDPB een consultatie gestart voor nieuwe richtsnoeren over de doorgifte van persoonsgegevens naar derde landen. De richtsnoeren zijn opgesteld naar aanleiding van het recente Schrems II arrest (ECLI:EU:C:2020:559). In dat arrest werd het Privacy Shield (dat als juridische basis dient voor veel gegevensuitwisselingen tussen Europa en de Verenigde Staten) ongeldig verklaard. Ook benadrukte het Europese Hof van Justitie dat men bij doorgifte van persoonsgegevens niet zonder meer mag vertrouwen op bijvoorbeeld de Standard Contractual Clauses (SCC). Volgens het Hof moet voor iedere doorgifte een risicoanalyse worden gemaakt. Afhankelijk van de uitkomst kunnen er aanvullende maatregelen nodig zijn om persoonsgegevens op een verantwoorde manier te verwerken buiten de Europese Economische Ruimte. In de nieuwe richtsnoeren geeft de EDPB handvatten om partijen hierbij te helpen. De richtsnoeren bieden een stappenplan, een overzicht van relevante informatiebronnen en voorbeelden van aanvullende maatregelen die genomen kunnen worden. https://bit.ly/3pQkTip Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatie Op 11 november 2020 is de internetconsultatie van de Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatie gestart. In de regeling zijn aanvullende beveiligingsmaatregelen opgenomen voor aanbieders van mobiele telecomnetwerken in Nederland. De maatregelen moeten de weerbaarheid van de netwerken vergroten in het licht van actuele dreigingen, zoals spionage door statelijke actoren uit het buitenland. Belanghebbenden kunnen tot 16 december op de conceptversie reageren. https://bit.ly/3lOcsBC 11 Codebesluit over voorstel wijziging eisen gegevensuitwisseling Op 12 november 2020 heeft de Autoriteit Consument & Markt een besluit genomen over de gegevensuitwisseling tussen netbeheerders (onderling en met andere partijen). Met het besluit worden ook de kwaliteitseisen en de bewaartermijnen van opgeslagen gegevens gewijzigd. Het besluit resulteert in wijzigingen in de Netcode elektriciteit, de Meetcode elektriciteit en de Begrippencode elektriciteit. https://bit.ly/2UI8iPZ Digital Services Act en Digital Markets Act Op 2 december 2020 worden de conceptversies van de Europese Digital Services Act en de Digital Markets Act verwacht. Deze nieuwe wetgeving moet een duidelijk en modern juridisch kader bieden voor online dienstverlening. De huidige regels hieromtrent zijn vastgelegd in onder andere de Richtlijn elektronische handel (2000/31/EG). Deze dateert echter nog uit 2000 en sinds die tijd is er veel veranderd in het digitale landschap. Hoewel de invulling van de Digital Services Act en de Digital Markets Act op dit moment nog niet volledig duidelijk is, zullen zij naar verwachting tot belangrijke veranderingen leiden. De Europese Commissie wil in ieder geval een eerlijker speelveld creëren voor aanbieders van online diensten. Zo rapporteerde verschillende media eerder (op basis van uitgelekte documenten) dat er mogelijk een verbod gaat gelden voor grote technologiebedrijven (zoals Google en Apple) om eigen software en diensten vooraf te installeren op hun apparaten. Ook krijgen online platforms naar verwachting aanvullende verantwoordelijkheden als het gaat om het bestrijden van illegale inhoud. https://bit.ly/2UVjTLB Wet kansspelen op afstand De Wet kansspelen op afstand zal naar verwachting op 1 maart 2021 in werking treden, zo blijkt uit een nieuwsbericht op de website van de Rijksoverheid. Dat is twee maanden later dan gepland. Minister Dekker wil met deze nieuwe planning meer ruimte geven aan alle betrokken partijen om zich voor te bereiden op de nieuwe wetgeving. De opening van de online kansspelmarkt staat nu gepland op 1 september 2021. https://bit.ly/3lQCkwC

Esther Flierman Juridisch adviseur Overheid Cloud De voor- en nadelen van de SGOA-procedure Recent zijn de nieuwe ICT-branchevoorwaarden gepubliceerd. De opvolger van de Nederland ICT Voorwaarden, de NLdigital Voorwaarden. In deze voorwaarden is bepaald dat alle geschillen met een financieel belang van € 25.000 of meer alleen aanhangig gemaakt kunnen worden bij Stichting Geschillenoplossing Automatisering (SGOA). Tijd voor een inkijkje, wat zijn de voor- en nadelen in vergelijking tot een procedure bij de burgerlijk rechter? Is het verstandig om op voorhand akkoord te gaan met een arbitragebeding? De geschillenregeling is vastgelegd in artikel 22 van de NLdigital Voorwaarden. Alle geschillen worden beslecht middels Arbitrage door SGOA op basis van het arbitragereglement. De kosten De kosten bestaan uit administratiekosten en het honorarium. De hoogte van de kosten is afhankelijk van het financiële belang van de zaak (zie de tabel hiernaast). Hierbij zij opgemerkt dat vooraf een urenbegroting wordt gemaakt. Complexe zaken worden begroot op tenminste 60 uur. Onder complexe zaken wordt verstaan, zaken met een belang van tenminste € 50.000. Ook de kosten van een gerechtelijke procedure zijn afhankelijk van het financiële belang waarover de kwestie gaat. Er wordt enkel griffierecht inrekening gebracht en dus geen kosten voor het aantal te besteden uren. Het verschuldigde griffierecht kent drie staffels bij de sector civiel: • Onbepaalde belang kost € 656; • Een zaak met een financieel belang tot € 100.000 kost € 2.042; • Een zaak met een financieel belang van meer dan € 100.000 kost € 4.131. Voor beide procedures geldt dat de kosten vooraf betaald moeten worden door de eisende partij. De kosten van 12 ICTRecht in de Praktijk Belang Van € 0 € 10.001 € 50.001 € 1.000.001 € 2.500.001 € 5.000.001 € >7.500.000 Uurtarief € 210 € 220 € 250 € 275 € 300 € 325 € 350 Administratiekosten tot en met € 10.000 € 50.000 € 1.000.000 € 2.500.000 € 5.000.000 € 7.500.000 € 800 € 1.000 € 1.400 € 7.100 € 13.100 € 14.350 € 15.100 Belang van € 50.000 of minder tussen de € 50.000 en de € 200.000 tussen de € 200.001 en de € 500.000 tussen de € 500.001 en de € 5.000.000 tussen de € 5.000.001 en de € 30.000.000 tussen de € 30.000.001 en de € 50.000.000 van meer dan € 50.000.000 een civiele procedure zijn overzichtelijk en te overzien. De kosten van SGOA zijn vele malen groter. De kosten van de procedure komen voor rekening van de verliezende partij. Een groot verschil tussen civiel en SGOA betreft het feit dat in een SGOA-procedure ook de kosten van ingeschakelde rechtshulp voor rekening van de verliezende partij komen, terwijl in civiele procedures slechts een klein deel hiervan zal worden toegewezen op basis van vastgestelde staffels “salaris gemachtigden” (uitzonderingen daargelaten, zoals bij IE-zaken). Hierbij wordt nog opgemerkt dat in een civiele procedure procesvertegenwoordiging door een advocaat verplicht is, terwijl partijen bij SGOA ook in persoon kunnen procederen dan wel zich kunnen laten bijstaan door een juridisch adviseur of advocaat. De kosten van de SGOA-procedure zijn erg hoog. Dit is een groot nadeel van de SGOA-procedure. De duur van procedure Zowel de SGOA-procedure als de civiele procedure vangen aan met schriftelijke stukken van de eisende partij. Hierop kan verweerder vervolgens schriftelijk reageren en eventueel een tegenvordering indienen. Vervolgens wordt een zitting bepaald en volgt er een uitspraak. Indien onvoldoende informatie is uitgewisseld om een einduitspraak te kunnen doen, kan worden besloten tot nadere opdrachten, bewijsopdracht, getuigenverhoor, deskundige bericht, nog een schriftelijke ronde etc. De SGOA-procedure is beschreven in het Arbitrage reglement van SGOA. De civiele procedure is vastgelegd in wet- en regelgeving, het wetboek van rechtsvordering en het rolreglement. De termijnen tussen de verschillende processuele stappen zijn bij SGOA kort, meestal vier weken. In civiele procedures is dit ook het geval alleen kan ieder der partijen uitstel vragen, wat meestal ook wordt verleend. Daarnaast kent de civiele procedure meer mogelijke proceshandelingen dan de SGOA-procedure, wat een langere doorlooptijd met zich brengt. De gemiddelde doorlooptijd van een SGOA-procedure is dan ook veel korter dan een civiele procedure. De gemiddelde doorlooptijd betreft drieënhalve maand, terwijl de gemiddelde doorlooptijd van een civiele procedure 12 maanden bedraagt. Bovendien kan een SGOA-vonnis niet aangetast worden door een vervolgprocedure. Hoger beroep is niet mogelijk. Dus de zaak komt tot een einde na uitspraak SGOA. Tegen uitspraken in civiele procedures staat altijd hoger beroep open en kan dus een vervolgprocedure volgen van een jaar of meer. De SGOA-procedure is relatief kort. Dit is een groot voordeel. De expertise De arbiters van SGOA zijn allemaal experts binnen de ICT-branche ofwel juridisch experts ofwel technisch experts. De lijst van arbiters is openbaar en beide partijen kunnen een arbiter voordragen voor benoeming van de arbitragecommissie. Dit geeft dus enige invloed op de commissie die de zaak zal gaan beoordelen. Rechters in civiele procedures hebben deze achtergrond (meestal) niet. Een rechter zal ook geen oordeel kunnen geven of een ICT-product, zoals een app, deugdelijk is opgeleverd. Rechters zullen ter beantwoording van dergelijke vragen experts uit de branche benoemen. Dit is overigens in alle soorten zaken, zoals bouwzaken, autozaken en dierenzaken. Ook zijn rechters in het civiele proces lijdelijk. Dit betekent dat het aan partijen is om de zaak goed voor het voetlicht te brengen. Als feiten niet worden betwist worden deze dan ook (meestal) als juist aangenomen. De vragen van de rechter op zittingen zien veelal op de feiten, beide partijen kunnen mondeling de zaak toelichten. Partijen hebben op dergelijke zitting nogal eens het gevoel dat de rechter de zaak niet begrijpt en daar dus ook geen beslissing over zou kunnen nemen. Zo heb ik in mijn praktijk veelvuldig gehoord dat de ICT-dienstverlener zelfs moest uitleggen wat een IP-adres was. De rechter stelt vragen en vraagt door doch het is aan partijen om een en ander goed uit te leggen. Bij een dispuut over ondeugdelijkheid van een product of dienst zal dan ook bijna altijd na de zitting (comparitie van partijen) nog een deskundige worden benoemd om dit te onderzoeken en vast te stellen. De rechter volgt dit oordeel en beoordeelt vervolgens wat dit juridisch betekent. Zowel binnen de gerechtelijke procedure als binnen de SGOA-procedure is expertise op het terrein van ICT-gerelateerd zaken aanwezig of wordt in de procedure gebracht middels benoeming van deskundigen. Wat expertise betreft heeft de ene procedure niet per se een voordeel ten opzichte van de andere procedure. De betrokken partijen ervaren de expertise van de arbiters zelf overigens wel als zeer positief, vooral de ICT-dienstverlener. Slotsom Hoe men de voor- en nadelen tegen elkaar afweegt, is een kwestie van smaak. Over het algemeen zijn hoge kosten toch iets wat partijen c.q. ondernemers wensen te vermijden. Het probleem met contractsluiting op basis van de NLdigital Voorwaarden is evenwel dat partijen verplicht zijn de zaak te laten beslechten door SGOA. Er is geen keuzenvrijheid. In veel zaken is deskundigheid op ICT-gebied niet vereist. Persoonlijk vind ik het onverstandig bij voorbaat de gang naar de burgerlijk rechter uit te sluiten en raad ik aan bij contractsluiting op basis van de NLdigital Voorwaarden de geschillenregeling van artikel 22 buiten toepassing te verklaren. 13

Jorden Bailey Juridisch adviseur Jay Remmelzwaal Juridisch adviseur Privacy Autoriteit Persoonsgegevens teruggefloten in de zaak “VoetbalTV” Op 23 november 2020 heeft de rechtbank Midden-Nederland een uitspraak1 gedaan in de zaak “VoetbalTV”. De rechtbank oordeelde dat VoetbalTV een door de Autoriteit Persoonsgegevens opgelegde boete van € 575.000 niet hoeft te betalen. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft, zo oordeelde de rechtbank, een verkeerd besluit genomen ten aanzien van de grondslag ‛gerechtvaardigd belang’. Inmiddels is de speeltijd van VoetbalTV verstreken, want het platform is in september 2020 failliet verklaard. Dat neemt echter niet weg dat de uitspraak van wezenlijk belang is voor de praktijk. In dit artikel nemen wij de uitspraak onder de loep. VoetbalTV en de grondslag gerechtvaardigd belang VoetbalTV was een online platform waarop amateurwedstrijden werden uitgezonden. Ruim 500.000 gebruikers konden deze beelden terugkijken, analyseren en delen met anderen. Leuk als je op zondagmiddag een hattrick hebt gescoord, en je je kunsten middels beeld kunt etaleren. Maar waar beelden worden gemaakt komt privacy om de hoek kijken. Meer specifiek de AVG. Er stonden immers mensen herkenbaar op beeld. Wat betekent dat er persoonsgegevens werden verwerkt. Om persoonsgegevens te verwerken heb je volgens artikel 6 van de AVG een grondslag nodig, waarvan de AVG er in totaal 6 kent. Toestemming is de bekendste grondslag. Echter, gezien het juridisch en praktisch onmogelijk is om van iedereen toestemming te vragen, kom je al gauw uit bij de grondslag ‘gerechtvaardigd belang’. Deze grondslag vraagt een belangenafweging van de verwerkingsverantwoordelijke (is mijn belang groter dan dat van zij wiens gegevens verwerkt gaan worden) en vereist daarmee een gezonde dosis aan inschattingsvermogen. Al eerder hebben wij een blog2 geschreven over de grondslag gerechtvaardigd belang. 1. https://bit.ly/3o6FRYA 2. https://bit.ly/3mmniit 14 ICTRecht in de Praktijk In deze blog noemde wij het gerechtvaardigd belang niet voor niets een oplossing voor privacy hordes, omdat het soelaas biedt voor gegevensverwerkingen waar andere grondslagen – juridisch en praktisch gezien – onhaalbaar zijn. VoetbalTV beriep zich daarom geheel begrijpelijk op deze grondslag. Dit was in strijd met de AVG, aldus de Autoriteit Persoonsgegevens. Daarom besloot de Autoriteit Persoonsgegevens een boete op te leggen. De strikte uitleg van de Autoriteit Persoonsgegevens De Autoriteit Persoonsgegevens hanteerde altijd een strikte uitleg van de grondslag gerechtvaardigd belang. Zo staat in de normuitleg grondslag ‘gerechtvaardigd belang’3 worden gezien als de visie van de Autoriteit Persoonsgegevens – dat belangen pas gerechtvaardigd zijn als deze in (algemene) wetgeving of elders in het recht zijn benoemd als rechtsbelang. Uit rechtsoverweging 14 van onderhavige uitspraak blijkt dat de Autoriteit Persoonsgegevens in dit kader het volgende tijdens de procedure naar voren heeft gebracht: van de Autoriteit Persoonsgegevens – wat kan 3. https://bit.ly/2KSeUcS “Zuiver commerciële belangen en het belang van winstmaximalisatie zijn niet specifiek genoeg en missen een dringend ‘wettelijk’ karakter, zodat zij niet kunnen worden aangemerkt als gerechtvaardigde belangen. De kern van de activiteiten van eiseres bestaat uit de verwerking van persoonsgegevens en met die verwerking verdient zij geld. Zij heeft daarmee een zuiver economisch belang bij het verwerken van persoonsgegevens. Dit kan volgens verweerder nooit een gerechtvaardigd belang zijn." De rechtbank kan zich echter niet vinden in deze strikte uitleg van de Autoriteit Persoonsgegevens en tikt de Autoriteit Persoonsgegevens dan ook op de vingers. De toetsing van de Autoriteit Persoonsgegevens gaat volgens de rechtbank uit van een verkeerde interpretatie van de grondslag ‘gerechtvaardigd belang’. Rechtbank fluit de Autoriteit Persoonsgegevens terug De rechtbank overweegt aan de hand van rechtspraak van het Europese Hof van Justitie waarom de Autoriteit Persoonsgegevens een onjuist maatstaf hanteert. In rechtsoverweging 14 refereert de rechtbank aan de uitspraak Fashion ID4 , waarin drie voorwaarden naar voren komen voor een geslaagd beroep op de grondslag gerechtvaardigd belang. In het kort komt het erop neer dat moet zijn voldaan aan de volgende drie voorwaarden: 1. Heeft u een gerechtvaardigd belang (doel)? 2. Is de voorgenomen verwerking van persoonsgegevens noodzakelijk om het doel te bereiken? 3. Weegt het belang van uw organisatie (of een derde) zwaarder dan het privacybelang van de betrokkene? De Autoriteit Persoonsgegevens heeft al bij de eerste stap een streep gezet door het standpunt van VoetbalTV. De Autoriteit Persoonsgegevens was immers van mening dat VoetbalTV een zuiver commercieel belang had bij de exploitatie van het platform. Zoals gezegd kan een zuiver commercieel volgens de Autoriteit Persoonsgegevens niet worden aangemerkt als gerechtvaardigd belang. En een belang kan pas gerechtvaardigd zijn als deze in (algemene) wetgeving of ergens anders in het recht is benoemd als rechtsbelang: een positieve toets. 4. https://bit.ly/2Vfyodi 15

De rechtbank overweegt echter in rechtsoverweging 16 dat de vraag of een organisatie een gerechtvaardigd belang heeft aan de hand van een negatieve toets moet worden beoordeeld. Dit brengt met zich mee dat ieder belang gerechtvaardigd kan zijn, zo lang deze maar niet in strijd is met het recht. Dit is een ruime interpretatie. De rechtbank vindt in overweging 47 van de AVG steun voor deze ruime interpretatie. Hierin staat namelijk expliciet genoemd dat “direct marketing” als voorbeeld kan dienen van een mogelijk gerechtvaardigd belang. Bij “direct marketing” kan ook geen rechtsbelang worden genoemd als basis. Wat kunnen organisaties met de uitspraak? Organisaties hebben op basis van onderhavige uitspraak meer ruimte gekregen om persoonsgegevens te verwerken op basis van de grondslag gerechtvaardigd belang. De Rechtbank geeft met haar negatieve toets namelijk een voorzet op maat aan organisaties die commerciële activiteiten willen ontplooien. Dit neemt niet weg dat je als organisatie nog steeds een goed verhaal moet hebben om de grondslag gerechtvaardigd belang rond te krijgen, waarmee de bal dus bij de organisaties zelf komt te liggen. De Autoriteit Persoonsgegevens dient zicht bij haar beoordeling te laten leiden door de belangen die door de verwerkingsverantwoordelijke naar voren worden gebracht. Daarbij mag de Autoriteit Persoonsgegevens niet vooraf – bij stap 1 uit de driestappentoets – bepalen dat er geen gerechtvaardigd belang is, tenzij een belang in strijd is met het recht. De Autoriteit Persoonsgegevens zal dit moeten aantonen. Is het belang niet in strijd met het recht, dan moet de Autoriteit Persoonsgegeven een noodzakelijkheidstoets uitvoeren en een belangenafweging maken (stap 2 en stap 3 uit de driestappentoets). Commerciële activiteiten mogen dus niet al vooraf – bij stap 1 uit de driestappentoets – worden getackeld door de Autoriteit Persoonsgegevens. Of VoetbalTV gebruik kon maken van de grondslag gerechtvaardigd belang blijkt niet uit de uitspraak, omdat de Autoriteit Persoonsgegevens dit – stap 2 en stap 3 uit de driestappentoets – dus niet heeft getoetst. Aan organisaties de taak om een gefundeerd verhaal te hebben bij de (voorgenomen) gegevensverwerking. In dit kader is het raadzaam om de driestappentoets op papier te zetten, zodat u kunt motiveren waarom gebruik kan worden gemaakt van de grondslag “gerechtvaardigd belang”. Mocht er ooit discussie ontstaan over de grondslag, dan heeft u uw papieren motivering altijd achter de hand. Daarnaast kunnen maatregelen worden genomen om belangenafweging tussen de belangen van uw organisatie (of een derde) en het privacybelang van de betrokkene(n) in het voordeel te laten uitvallen van uw organisatie (of een derde). Denk aan maatregelen zoals (1) het op de juiste wijze informeren over de verwerking van persoonsgegevens; (2) de persoonsgegevens niet inzetten voor andere doeleinden; (3) de persoonsgegevens zo snel mogelijk en op een veilige manier verwijderen; (4) een onvoorwaardelijk recht van bezwaar aanbieden en duidelijk onder de aandacht brengen; en (5) het nemen van passende beveiligingsmaatregelen. Dergelijke maatregelen kunnen in de driestappentoets worden opgenomen. Vanzelfsprekend dienen de maatregelen ook in de praktijk ten uitvoer te worden gebracht. Of de Autoriteit Persoonsgegevens in hoger beroep alsnog voor een rematch gaat tegen de uitspraak moeten we afwachten. We houden de zaak in ieder geval in de gaten. 16 ICTRecht in de Praktijk Itte Overing Juridisch adviseur E-health Digitalisering in de zorg: 2020 en 2021 Dit is het een mooi moment om terug te blikken op wat 2020 ons allemaal heeft gebracht en vooruit te kijken naar 2021. De lijn die al jaren zichtbaar is, is het afgelopen jaar doorgetrokken: de zorg maakt een digitaliseringsslag. Komend jaar zal er met het wetsvoorstel Elektronische gegevensuitwisseling in de Zorg (“Wegiz”)1 nog een schepje bovenop worden gedaan. Sinds afgelopen jaar heeft de patiënt recht op elektronische afschrift en inzage van zijn medische gegevens. Als het wetsvoorstel wet wordt, dan moeten zorgaanbieders ook verplicht elektronisch gaan uitwisselen. Zorg op afstand Hoewel de hype rond digitalisering in de zorg al aardig op gang was, hoorde wij laatst dat dit in de zorg nog zo’n 15 jaar achterloopt ten opzichte van andere sectoren, zoals de financiële sector. Een bijzondere constatering, als je bedenkt welke ontwikkelingen de digitalisering in zorg het afgelopen jaar heeft doorgemaakt. Als gevolg van de pandemie heeft de digitalisering onder de noemer zorg op afstand of beeldschermzorg een enorme vlucht genomen. Oplossingen voor zorg op afstand schieten als paddenstoelen uit de grond en ook ICTRecht heeft niet stilgezeten. We hebben afgelopen jaar factsheets geschreven met nuttige informatie over de juridische aandachtspunten bij zorg op afstand.2 Ook hebben we een video podcast gepubliceerd die nog steeds gratis te bekijken is.3 De wetgever heeft daarnaast wet- en regelgeving verruimd om mogelijkheden te creëren om meer zorg op afstand te verlenen. Zo is het eerste face-to-face contact tussen patiënt en zorgverlener niet langer meer een voorwaarde om de zorg vergoed te krijgen. De Nederlandse Zorgautoriteit 1. Zie voor meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/2017/06/01/ elektronische-gegevensuitwisseling-in-de-zorg 2. https://www.ictrecht.nl/juridisch-advies/zorg-ictrecht 3. https://www.ictrecht.nl/academy/webinars/ webinar-zorg-op-afstand (‘NZa’) heeft besloten om deze regel tijdelijk te verruimen. Daarnaast heeft het Ministerie van Volksgezondheid en Welzijn (‘VWS’) samen met de Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorg communicatie (‘VZVZ’) een “corona-opt-in” ingesteld. Dit is een tijdelijke veronderstelde toestemming van de patiënt om zijn gegevens op te nemen in een elektronisch uitwisselingssysteem als de patient niet eerder zijn toestemming heeft verleend. Op de huisartsenpost en de spoedeisende hulp is het tijdelijk mogelijk om de gegevens te raadplegen van patiënten met een verdenking van een coronabesmetting. Elektronisch uitwisselen van patiëntgegevens Wanneer een patiënt bij een zorgverlener in behandeling is, legt deze zorgverlener medische gegevens van de patiënt vast. Deze medische gegevens kunnen relevant zijn voor andere zorgverleners. Hierbij is goede en tijdige gegevensuitwisseling tussen zorgverleners en met de patiënt onmisbaar voor goede zorg. Deze uitwisseling kan enerzijds plaatsvinden omdat de zorgverlener een behandelrelatie heeft met de patiënt of anderzijds via een elektronisch uitwisselingssysteem. ICTRecht heeft de ontwikkelingen van het laatste jaar op de voet gevolgd en hier uitgebreid over geschreven in diverse artikelen en blogs. In het Wegiz zullen zorgverleners verplicht worden gesteld om onderling gegevens elektronisch en gestandaardiseerd met elkaar uit te wisselen. Minister Ark verwacht begin 2021 het wetsvoorstel naar de 17 Tessa van Schijndel Juridisch adviseur

Tweede Kamer te sturen. Het idee is om per gegevensuitwisseling een standaard te formuleren die in een Algemene Maatregel van Bestuur (‘AMvB’) verplicht wordt gesteld. De minister wil naar een model toe waar zo min mogelijk toestemming gevraagd hoeft te worden. Via een elektronisch uitwisselingssysteem In de Wet aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg (‘Wabvpz’) en het Besluit elektronische gegevensverwerking door zorgaanbieders zijn regels opgenomen rondom het elektronisch uitwisselingssysteem. Een deel van deze regels is op 1 juli 2017 al in werking getreden, terwijl het tweede deel afgelopen juli in werking trad. Voor het beschikbaar stellen van medische gegevens via een elektronisch uitwisselingssysteem geldt dat de patiënt vooraf uitdrukkelijke toestemming moet geven voor de opname van zijn gegevens in het systeem. Daar is sinds dit jaar bijgekomen dat de patiënt nu ook het recht heeft om kosteloos elektronische inzage en afschrift te krijgen van zijn medisch dossier en de logging daarvan. De eis van de gespecificeerde toestemming is wederom uitgesteld en wordt wellicht volledig geschrapt. In het kader van een behandelrelatie De uitwisseling van medische gegevens tussen zorgverleners in het kader van een behandelrelatie kenmerkt zich door de veronderstelde toestemming die wordt geacht aanwezig te zijn, omdat de patiënt toestemming heeft gegeven voor zijn behandeling. Via een persoonlijke gezondheidsomgeving Een ander pad dat de wetgever bewandelt is het stimuleren van de inzage in het medisch dossier door de patiënt. Middels een persoonlijke gezondheidsomgeving (‘PGO’) of een ander portaal waarmee patiënten hun gegevens kunnen inzien, kunnen ook gegevens met patiënten worden uitgewisseld. Op deze manier wordt voldaan aan de verplichting om de patiënt elektronisch inzage in zijn medisch dossier te geven. De Stichting MedMij is tot een afsprakenstelsel gekomen dat waarborgen biedt in de bescherming en beveiliging van de gegevensuitwisseling met patiënten. Medische hulpmiddelen De wetgeving rondom medische hulpmiddelen heeft ons het afgelopen jaar flink beziggehouden. Begin dit jaar schreven we over de druk die op de verschillende partijen komt te liggen die zich bezighouden met medische software. Fabrikanten en andere partijen, zoals ook zorgverleners, moeten zich voorbereiden op de nieuwe regels. Als een fabrikant een medisch hulpmiddel op de markt wil brengen, heeft hij een CEmarkering nodig. Niet CE-gemarkeerde medische hulpmiddelen mogen niet door zorgverleners worden gebruikt. Die CE-markering geeft aan dat de software voldoet aan de wettelijke veiligheids- en kwaliteitseisen. De risicoklasse van de software bepaalt wie de CE-markering toekent.4 Kort daarna kwam de Europese Commissie met het bericht dat de Verordening Medische Hulpmiddelen (‘MDR’) met één jaar is uitgesteld. De Europese Commissie voorziet dat de implementatie van de MDR op dit moment een te grote belasting is voor de betrokken partijen. De MDR zal nu naar alle waarschijnlijkheid vanaf mei 2021 van toepassing worden. Dit betekent dat er voor onder andere software veel gaat veranderen. De definitie van een medisch hulpmiddel wordt aangescherpt, waardoor een breder scala aan software als medisch hulpmiddel wordt aangemerkt. Bovendien wordt een nieuwe risicoclassificatie toegevoegd, waardoor medische software in een hogere risicoklasse valt en beoordeling door een externe partij, een zogenaamde notified body, noodzakelijk is. Al met al een aantal nieuwe ontwikkelingen die we ook komend jaar op de voet zullen blijven volgen. Op deze manier blijven we u ondersteunen bij het vertalen van de wet- en regelgeving naar de praktijk, het opstellen of beoordelen van documenten, het voeren van onderhandelingen (al dan niet op de achtergrond) en het leveren van continue ondersteuning op afstand of locatie. Wilt u zelf meer kennis in huis halen? Lees onze (blog)artikelen en/of volg een van onze trainingen of webinars. 4. https://www.ictrecht.nl/blog/kunnen-notifiedbodies-de-werkdruk-door-de-verordening-over-medische-hulpmiddelen-aan 18 ICTRecht in de Praktijk Gratis webinar Leveranciersmanagement Binnen de zorg is men hard op weg om zelfs de primaire processen - het verlenen van zorg - te digitaliseren. Deze digitalisering wordt meestal ingekocht. Een belangrijk onderwerp hierbij is informatieveiligheid. Verplichte kost in dat kader is de implementatie van NEN 7510. Een onderwerp uit de NEN 7510 dat in het oog springt is: leveranciersmanagement. In deze webinar van 1 uur neemt ICTRecht u mee in het onderwerp leveranciersmanagement. Aan de hand van praktijkvoorbeelden en met gebruik van de drie expertises: security, privacy & ICTen gezondheidsrecht, geven wij u meer inzicht in wat NEN 7510 precies vereist als het aankomt op leveranciersmanagement. Schrijf u gratis in en ontvang de webinar direct in uw mailbox! Inschrijven kan via: ictrecht.nl/zorg-webinar 19

Niek Bakker Juridisch adviseur Noord-Nederland E-commerce Consumentenrecht van update voorzien Wat verandert er voor de verkoper? Momenteel zijn het voor webshops ongekende tijden. Waar vele bedrijven vechten om het hoofd boven water te houden, zien internetwinkels in ons land sinds de uitbraak van het coronavirus hun omzet explosief stijgen. Er is al lange tijd een digitalisering van onze maatschappij gaande, maar tegenwoordig zit deze in een hogesnelheidstrein. Nu de consument meer online aankopen doet dan ooit, komen vernieuwingen in het Nederlandse kooprecht als geroepen. Per 1 januari 2022 wordt het Nederlandse consumentenrecht aangevuld en gemoderniseerd door de implementatie van twee nieuwe richtlijnen: Richtlijn EU 2019/771 (hierna: Richtlijn verkoop goederen) en Richtlijn EU 2019/770 (hierna: Richtlijn digitale inhoud en diensten). Omdat consumenten in plaats van tastbare objecten tegenwoordig steeds meer computerspellen, e-books, streamingdiensten en andere digitale diensten kopen, dient het consumentenkooprecht hierop aangepast te worden. De richtlijnen vervangen de verouderde Richtlijn consumentenkoop uit 1999 en zullen in Nederland spoedig hun toepassing vinden door middel van de Implementatiewet richtlijnen verkoop goederen en levering digitale inhoud. In dit artikel zullen de grootste veranderingen ten gevolge van deze update van het consumentenrecht besproken worden. Rijkweidte Beide richtlijnen gaan uit van maximumharmonisatie en zijn alleen van toepassing op overeenkomsten tussen een professionele verkoper of leverancier en een consument (B2C). Onder de Richtlijn verkoop goederen valt naast de koop van ‘gewone’ zaken tevens de koop van zaken met digitale elementen. Dit betreffen zaken waarin digitale inhoud of een digitale dienst is verwerkt of die daarmee op zodanige wijze 20 ICTRecht in de Praktijk onderling verbonden is, dat het ontbreken daarvan ertoe zou leiden dat de zaak zijn functies niet meer kan vervullen (embedded software). Er valt hierbij bijvoorbeeld te denken aan slimme huishoudelijke apparaten of een smartwatch. Onder de Richtlijn digitale inhoud en diensten vallen overeenkomsten voor de levering van louter digitale inhoud en digitale diensten. Met andere woorden bevinden deze inhoud en diensten zich niet op een fysieke drager. Bij digitale inhoud kan gedacht worden aan computerprogramma’s en e-books. Digitale diensten zijn bijvoorbeeld video- en muziekstreamingsdiensten. Noodzakelijke updates De implementatie van de richtlijnen brengt verschillende veranderingen met zich mee waar nieuwe overeenkomsten vanaf 1 januari 2022 aan moeten voldoen.1 Met name de verplichting voor de verkoper om de consument te voorzien van noodzakelijke updates die nodig zijn om ervoor te zorgen dat software (en bijbehorende beveiliging) in overeenstemming met de overeenkomst blijft, zal merkbaar zijn in de praktijk. Deze eis geldt echter enkel voor meegeleverde software en niet voor alle goederen. Als men bijvoorbeeld een digitaal leerboek aanschaft, heeft men logischerwijs Milan van der Spoel Juridisch adviseur Noord-Nederland bij het verschijnen van de nieuwe editie niet automatisch recht op een ‘update’. Hoe lang dient een verkoper aan deze eis te voldoen? Een voor de praktijk belangrijke vraag, waar nog geen duidelijk antwoord op is. Dit zal moeten blijken uit rechtspraak. De richtlijnen stellen immers dat de consument zo lang van updates dient te worden voorzien, als hij redelijkerwijs mag verwachten.2 Door geen termijn aan de updateverplichting te stellen, worden de huidige conformiteitsregels in stand gehouden. Het is aan de koper om de updates op tijd en correct te installeren, mits de verkoper hiertoe correcte instructies geeft. Wanneer de koper dit nalaat, kan hij de verkoper wat updates betreft niet aanspreken op (non-)conformiteit. Conformiteit De kern van beide richtlijnen ziet op het conformiteitsbegrip, ook wel de wettelijke garantie genoemd. Delen van deze nieuwe regelgeving zijn gelijk gebleven aan de oude regelgeving of vormen een codificatie van rechtspraak van de Europese Unie. Er zullen uitgebreidere subjectieve en objectieve conformiteitseisen worden gesteld. De subjectieve eis is dat een zaak, digitale inhoud of digitale dienst moet voldoen aan de vereisten die in de koopovereenkomst zijn overeengekomen, zoals de hoeveelheid en kwaliteit.3 Daarnaast zijn ook de verwachtingen van de consument op basis van de precontractuele informatie relevant. De objectieve eis is dat een goed geschikt moet zijn voor de doeleinden waarvoor goederen van hetzelfde type gewoonlijk worden gebruikt. De verkoper is aansprakelijk voor een conformiteitsgebrek dat binnen twee jaar na levering kenbaar wordt, of wanneer de overeenkomst een duurovereenkomst betreft, voor de periode waarin de digitale inhoud of digitale dienst moet worden geleverd. De consument 1. De nieuwe wetgeving is tevens van toepassing op reeds bestaande overeenkomsten omtrent digitale inhoud en digitale diensten, waarvan de levering nog plaats dient te vinden na 1 januari 2022. 2. Er moet worden gekeken naar de levensduur van de zaak, vgl. art. 7:17 lid 2 en 7:18 BW. 3. Een goed moet wat betreft de beschrijving, het type, de hoeveelheid en kwaliteit, functionaliteit, compatibiliteit, interoperabiliteit en andere kenmerken voldoen aan de koopovereenkomst, overweging 26 Richtlijn EU 2019/771. 4. Er is hier sprake van minimumharmonisatie, lidstaten mogen de termijn zelfs verlengen tot twee jaar, art. 11 Richtlijn EU 2019/771 en art. 12 Richtlijn EU 2019/770. dient de verkoper binnen bekwame tijd op de hoogte te stellen van het gebrek. In Nederland gaat een termijn van twee maanden na ontdekking gelden. Voor de levering van digitale inhoud en digitale diensten geldt een dergelijke kennisgevingsverplichting niet. Omkering bewijslast bij gebreken Aangrenzend aan conformiteit, brengen de richtlijnen een belangrijke wijziging mee ten aanzien van de duur voor de omkering van de bewijslast. Oorspronkelijk was deze termijn slechts zes maanden. In de Nederlandse wetgeving wordt deze termijn na implementatie verdubbeld. Indien een gebrek zich binnen één jaar na aflevering manifesteert, vindt een omkering van de bewijslast plaats. 4 Er geldt een vermoeden dat het gebrek al aanwezig was ten tijde van de koop. Vervolgens is aan de verkoper om het tegendeel te bewijzen. Deze termijn geldt zowel voor zaken als digitale inhoud en digitale diensten. In het geval van een voortdurende levering van digitale inhoud geldt een termijn van de gehele contractsperiode. Remedies bij non-conformiteit Ten slotte staan de consument volgens de nieuwe richtlijnen verschillende remedies ter beschikking bij non-conformiteit. De consument kan zich slechts op non-conformiteit beroepen en de overeenkomst ontbinden indien het gebrek niet gering is. In tegenstelling tot bij betaling met een prijs, is ontbinding bij slechts een gering gebrek van een digitale dienst of digitale inhoud wel mogelijk indien de consument met persoonsgegevens heeft betaald. De bewijslast van conformiteit ligt bij de verkoper. De consument heeft onder de Richtlijn verkoop goederen recht op kosteloos herstel van het gebrekkige of levering van het ontbrekende, prijsvermindering of ontbinding. Ook volgens de Richtlijn digitale inhoud en diensten dient de handelaar eerst te trachten het gebrek weg te nemen. Enkel indien uit een verklaring van een handelaar blijkt dat hij niet zal of kan nakomen, het geschonden leveringsmoment essentieel is, het gebrek zich opnieuw manifesteert, het gebrek van grote ernst is of het wegnemen van de non-conformiteit ernstige overlast zou opleveren, is prijsvermindering mogelijk en eventueel ontbinding. Conclusie Om te blijven voldoen aan de meest recente wetgeving voor consumentenrecht, is het dus belangrijk dat leveranciers hun website en algemene voorwaarden up-to-date houden en zelf ook bewust blijven van alle wettelijke verplichtingen. Heeft u hulp nodig bij het vernieuwen van uw algemene voorwaarden of website om te blijven voldoen aan de meest recente consumentenrecht-wetgeving? ICTRecht helpt u hier graag bij. 21

Eline Streefkerk Juridisch adviseur Privacy Is het vergeetrecht in de vergetelheid geraakt? Het zwart maken van mensen, producten of bedrijven op internet is een trend die nog steeds in ontwikkeling is. Het Ministerie van Justitie definieert naming & shaming als: “Het publiek bekendmaken van negatieve informatie over eigenschappen van producten en productieprocessen. Het doel is de reputatie van de aanbieder van het product of de dienst te beïnvloeden en het gedrag van de consumenten te sturen.”1 Daarnaast worden er regelmatig pikante video’s gedeeld op internet en wordt er fake news de wereld in geholpen. Er worden zelfs zelfmoordpogingen gepleegd n.a.v. negatieve reacties op social media. Maar als een schadelijke boodschap eenmaal gepubliceerd is op internet en is gekoppeld aan uw naam, is er dan nog een weg terug? De oplossing Op 13 mei 2014 was er een baanbrekend arrest van het Europese Hof van Justitie met betrekking tot het vergeetrecht.2 Vanaf dit moment werd de mogelijkheid geschapen voor betrokkenen om aan zoekmachines een verzoek te doen om bepaalde zoekresultaten, die gelinkt worden aan hun naam, te verwijderen. Voor het effectief inroepen van het vergeetrecht tegen zoekmachines dient er een afweging gemaakt te worden. Hierbij spelen drie verschillende belangen een rol: 1. Het commerciële belang van een zoekmachine om de zoekresultaten te tonen; 2. Het belang van informatievergaring voor het publiek; 3. Het privacybelang van de betrokkene die een beroep doet op het vergeetrecht. Hoe werkt dat dan bij Google? Op een speciaal ingerichte website van Google kan een betrokkene een verzoek doen om bepaalde zoekresultaten te verwijderen.3 Vervolgens komt dit verzoek binnen bij Google, die het verzoek beoordeeld. Hierbij moet een afweging gemaakt worden tussen de drie verschillende belangen. Deze afweging wordt in eerste instantie door Google zelf gemaakt.4 Mocht het verzoek worden afgewezen, kan de betrokkene een klacht indienen bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Zij kunnen opnieuw een inhoudelijke 22 ICTRecht in de Praktijk afweging maken en kunnen Google alsnog verzoeken de zoekresultaten te verwijderen. Indien betrokkene het niet eens is met de beslissing van Google of de Autoriteit Persoonsgegevens, kan deze nog de weg naar de rechter bewandelen. Of toch niet? Maar hoe effectief is het inroepen van het vergeetrecht eigenlijk? Wordt er weleens een verzoek gehonoreerd door Google of de rechter? Of is het arrest toch niet zo baanbrekend als we in eerste instantie dachten? Zoals hierboven uiteengezet dient er voor de honorering van een verwijderingsverzoek van bepaalde zoekresultaten een afweging te worden gemaakt. Als eerste uitgangspunt geldt daarbij dat privacyrechten in beginsel voorrang hebben. Dit uitgangspunt is echter afhankelijk van “de aard van de informatie en de gevoeligheid ervan voor het privéleven van de betrokkene om over deze informatie te beschikken, wat met name wordt bepaald door de rol die deze persoon in het openbare leven speelt.”5 In dit kader gaat het er 1. https://bit.ly/39S9PMb 2. https://bit.ly/37IckxT 3. https://bit.ly/3lX9qdN 4. https://bit.ly/3qLCPLF 5. HvJ EU 13 mei 2014, zaak C-131/12, overweging 81. met name om wie de persoon is die het verzoek indient en welke (maatschappelijke) functie hij of zij uitoefent.6 De minister-president moet bijvoorbeeld meer negativiteit dulden dan een gemiddeld persoon, gezien zijn publieke functie. Naast de rol die de betrokkene in het openbare leven speelt, speelt ook een rol of de zoekresultaten onnauwkeurig, ontoereikend, niet ter zake dienend of bovenmatig zijn voor de doeleinden van de verwerking. Bijvoorbeeld omdat zij niet zijn bijgewerkt of omdat zij langer worden bewaard dan noodzakelijk is, tenzij de bewaring ervan is vereist wegens historische, statistische of wetenschappelijke doeleinden.7 Er zijn regelmatig betrokkenen geweest die hun heil zochten bij de burgerlijke rechter. Uit de eerste uitspraken die volgden na de uitspraak van het Europese Hof van Justitie kan worden afgeleid dat er een bepaalde terughoudendheid was in de beoordeling van de verwijderingsverzoeken.8 Zo werd door de Nederlandse rechter bepaald dat het vergeetrecht moet worden gekwalificeerd als een ‘uitzondering op het algemene uitgangspunt op het recht van Google Inc. op informatievrijheid, waaraan strenge eisen worden gesteld.9 In een uitspraak die daarop volgt oordeelt de rechter dat het verboden is voor Google om strafrechtelijke persoonsgegevens te verwerken, tenzij er sprake was van een uitzonderingsgrond in de destijds geldende Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp).10 De rechter lijkt in de uitspraken die hierop volgen een andere weg in te slaan. De definitie van strafrechtelijke gegevens wordt beperkt uitgelegd, waardoor het verwerkingsverbod niet op Google van toepassing is. Er hoeft geen sprake te zijn ‘van een strafrechtelijke veroordeling, maar wel van zodanige concrete feiten en omstandigheden dat zij een als een strafbaar feit te kwalificeren bewezenverklaring kunnen dragen.11 Een link naar een artikel werd niet aangemerkt als een strafrechtelijk gegeven en de beschuldiging ervan ook niet, waardoor de zoekresultaten zichtbaar mochten blijven in Google.12 Ook werd bepaald dat tuchtrechtelijke persoonsgegevens niet onder de definitie van bijzondere of strafrechtelijke persoonsgegevens zouden vallen, en dat de verwijzing naar het strafrecht impli6. Zie bijvoorbeeld Rb. Den Haag 19 april 2018 of Rb. Midden Nederland 14 november 2018. 7. HvJ EU 13 mei 2014, zaak C-131/12, overweging 92. 8. Rb. Amsterdam 18 september 2014, Rb. Amsterdam 12 februari 2015, Rb. Amsterdam 24 december 2015. 9. Rb. Amsterdam 12 februari 2015, r.o. 4.7. 10. Rb. Rotterdam 29 maart 2016. 11. Rb. Rotterdam 29 maart 2016, r.o. 4.8. ceert dat het tenminste moet gaan om maatregelen met een punitief karakter.13 Daarna volgt er een uitspraak van het Europese Hof van Justitie, waarin voor opheldering gezorgd wordt met betrekking tot het verwerkingsverbod voor Google. Uit deze uitspraak volgt dat Google bijzondere persoonsgegevens kunnen beroepen, indien zij zich onder bepaalde omstandigheden kan beroepen op ‘redenen van zwaarwegend algemeen belang’. Daarnaast volgt uit deze uitspraak dat Google hierbij moet nagaan of de opname van deze zoekresultaten strikt noodzakelijk blijkt ter bescherming van het recht op vrijheid van informatie van het publiek die mogelijk geïnteresseerd is in toegang tot deze webpagina via een dergelijke zoekopdracht. Ook wordt bepaald dat indien een verwijderingsverzoek moet worden uitgevoerd, Google niet gehouden is deze links te verwijderen voor alle versies van zijn zoekmachine doch enkel voor alle lidstaat specifieke versies van die zoekmachine.14 Opmerkelijk aan deze uitspraak van het Europese Hof van Justitie is daarnaast dat Google in ieder geval uiterlijk bij het verwijderingsverzoek de resultatenlijst dusdanig dient te ordenen dat het algehele beeld dat hiermee voor de internetgebruiker wordt geschetst een afspiegeling vormt voor de actuele gerechtelijke situatie, hetgeen onder meer vereist dat links naar webpagina’s die daarover informatie bevatten als eerste op deze lijst verschijnen.15 Conclusie Het vergeetrecht is absoluut niet in de vergetelheid geraakt. Er zijn veelvuldig rechtszaken aangespannen die ons meer inzicht zouden moeten verschaffen in de wijze waarop het commerciële belang van Google, de informatievergaring voor de internetgebruikers en het privacyrecht van betrokkene tegen elkaar zouden moeten worden afgewogen. Door de laatste uitspraak van het Europese Hof van Justitie heeft Google echter niet alleen de verplichting om deze belangen zelf tegen elkaar af te wegen, maar zou zij er ook nog voor moeten zorgen dat de zoekresultaten worden gemanipuleerd. Heel bijzonder, als je het mij vraagt. 12. Rb. Den Haag 12 januari 2017 en Rb. Midden Nederland 20 februari 2017. 13. Rb. Amsterdam 19 juli 2018, r.o. 4.4 en Gerechtshof Den Haag 24 december 2019. 14. Hof van Justitie EU 24 september 2019, zaak C-136/17, r.o. 78. 15. Hof van Justitie EU 24 september 2019, zaak C-136/17, r.o. 78. 23

Arnoud Engelfriet Algemeen directeur / Opleidingsdirecteur Internetrechtspraak Afwijzing verzoek op grond van artikel 17 AVG (Rechtbank Amsterdam, 2 april 2020) De rechtbank Amsterdam wijst een verzoek op grond van artikel 17 AVG (recht op vergetelheid van een geanonimiseerde uitspraak die betrekking heeft op verzoekster, gepubliceerd op www.rechtspraak.nl) af omdat een juridische analyse van een rechtszaak niet aan te merken valt als een ‘persoonsgegeven’ in de zin van de AVG. https://bit.ly/3m0WDqL Inbreuk op Uniemerkrecht (Gerechtshof Den Haag, 21 april 2020) Het gerechtshof Den Haag oordeelt, na terugverwijzing door de Hoge Raad, dat een houdster van een Uniewoordmerk met succes een inbreukprocedure kan starten tegen een domeinnaamhouder die de naam (Uniewoordmerk) in de domeinnaam verwerkt. Hierdoor kan de indruk gewekt worden dat de twee partijen een commerciële band zijn aangegaan, die feitelijk gezien niet bestaat. De domeinnaamhouder heeft inbreuk gemaakt op het Uniemerkrecht van de Uniemerkhoudster. https://bit.ly/3guQXny Blue Ocean tegen X (Gerechtshof Amsterdam, 14 juli 2020) Er bestaat een overeenkomst (PSA) tussen twee partijen ter ontwikkeling en exploitatie van een applicatie op het gebied van Human Resource Management. Partij X zou de architectuur en de ontwikkeling van de applicatie verzorgen, terwijl Blue Ocean de applicatie zou testen, verkopen en implementeren bij eindgebruikers. Vervolgens is er een geschil ontstaan over de inspanningsverbintenis van X, de partij die de ontwikkeling van de applicatie zou verzorgen. De implementatie van de door X geleverde software is bij twee partijen niet goed verlopen en afnemers van de software geven aan dat zij problemen ondervinden met de gedemonstreerde software. Ter verdediging stelt X dat er een verschil is tussen het design en het 24 ICTRecht in de Praktijk gebruik van de applicatie, waardoor het mogelijk niet aansluit bij de wensen en ideeën van Blue Ocean. Ook voert zij aan dat Blue Ocean heeft gefaald om acceptatietesten uit te voeren en hierdoor zelf ook een goede werking van de applicatie heeft gehinderd. Blue Ocean maakt een verwijt dat de applicatie op alle browsers zou moeten kunnen draaien, maar gezien dit nooit specifiek overeengekomen is (en IE10 door Microsoft niet meer ondersteunt wordt) kan dit X niet verweten worden. X mocht ervan uitgaan dat Blue Ocean deskundig genoeg was om eventuele problemen op te merken en te ondervangen. Zij kan de schuld niet neerleggen bij X, omdat ze zelf tekort is geschoten. Volgens het Hof kan er niet worden vastgesteld dat X haar inspanningsverplichting, informatie- of waarschuwingsplicht heeft geschonden en bekrachtigt het vonnis van de rechtbank Amsterdam. https://bit.ly/3lZMs5E Undercover in Nederland’ niet verboden (Rechtbank Amsterdam, 23 juli 2020) De rechtbank Amsterdam beslist dat de televisieuitzending ‘Undercover in Nederland’ niet verboden hoeft te worden, eiseres moet wel volledig onherkenbaar in beeld verschijnen. https://bit.ly/39Vrhz6 Inbreuk auteursrechten op foto (Rechtbank Midden-Nederland, 5 augustus 2020) Eiser is een fotograaf die zijn foto’s op verschillende websites plaatst. Een van die websites wordt geëxploiteerd en beheerd door gedaagde. Hij heeft de foto in bewerkte vorm op meerdere plaatsen op zijn website en de bijbehorende Facebookpagina geplaatst, waarbij de naam van de fotograaf is verwijderd en het logo van de website over de foto heen is geplaatst. Hiervoor heeft eiser geen toestemming gegeven en geen vergoeding ontvangen. Dat gedaagde de afbeelding zonder naamsvermelding op Google had gevonden en niet wist dat hij deze niet zomaar mocht gebruiken, doet niet af aan de inbreuk van het auteursrecht door gedaagde. De inbreuk hoeft niet bewust plaats te vinden. Eiser krijgt het gevorderde bedrag van € 360 per jaar toegewezen. https://bit.ly/3mZwfP6 Rectificatieverzoek uitlating op Facebook (Rechtbank Limburg, 18 augustus 2020) Gedaagde heeft in januari 2020 een puppy aangeschaft bij eisers. Vijf maanden later moet het dier vanwege ernstige gezondheidsklachten worden ingeslapen. Gedaagde plaatst na het overlijden van de hond een negatief bericht over de ‘broodfokker’ waar de hond is aangeschaft en roept onder andere mensen op om geen hond aan te schaffen bij deze ‘malafide’ fokker. Het bericht heeft 10 dagen op Facebook gestaan en is zo’n 21.000 keer gedeeld, waarna gedaagde het bericht heeft verwijderd. De kern van dit geschil ziet op de uitlatingen die gedaagde openbaar op social media heeft gedaan en of deze onrechtmatig jegens de eisers zijn. De eisers zijn niet gediend van dit bericht over hun handelspraktijken en eisen dat gedaagde de term ‘broodfokker’ niet langer zal noemen en dat gedaagde het bericht van social media afhaalt. Daarnaast vorderen zij dat gedaagde een rectificatie van het bericht openbaar op Facebook plaatst, zodat de naam van de fokker niet langer negatief wordt benoemd. De rechtbank oordeelt dat het gebruik van de term ‘broodfokker’ onder de vrijheid van meningsuiting valt en het verbieden van dit soort uitlatingen in strijd met het recht uit artikel 10 lid 2 EVRM zou zijn. Verder ziet de rechtbank geen risico dat gedaagde, na verwijdering van het eerste bericht, nogmaals dit soort berichten zal plaatsen over de situatie rondom de pup. Tot slot oordeelt de rechtbank over de gevorderde rectificatie (over het inmiddels verwijderde, maar vaak gedeelde bericht): “temeer nu niet gezegd is dat dezelfde personen een rectificatie zullen delen waardoor het bereik en daarmee het effect van een eventuele rectificatie zodanig gering is dat geen passende oplossing biedt.” De vorderingen van eisers worden afgewezen. https://bit.ly/39TP96k Akte van overdracht IE-recht voldoende bepaalbaar (Rechtbank Amsterdam, 4 september 2020) In deze zaak heeft eiser voor gedaagde (bedrijf voor online verbetering van levensstijl) software ontwikkeld. In de samenwerkingsovereenkomst die partijen zijn aangegaan is een bijlage (akte van inbreng) opgenomen waarin de IE-rechten van eiser op gedaagde worden overgedragen. Eiser stelt dat dit een tijdelijke overdracht zou inhouden en de definitieve overdracht nooit heeft plaatsgevonden, omdat de rechten uit de bepaling van de overeenkomt onvoldoende nauwkeurig zijn beschreven en eist een verbod voor gedaagde op het gebruik van de IE-rechten. Duidelijk wordt dat het de intentie was om de IE-rechten op de software over te dragen en dat deze in de akte van overdracht voldoende bepaalbaar omschreven zijn. De IE-rechten zijn rechtsgeldig aan de gedaagde overgedragen. https://bit.ly/37IhcmA Recensies Google (Maps) onrechtmatig (Rechtbank Amsterdam, 8 september 2020) De voorzieningenrechter oordeelt dat recensies die geplaatst zijn op Google (Maps) onrechtmatig zijn, wanneer deze niet zijn gebaseerd op daadwerkelijke ervaringen met het bedrijf waar de recensie over wordt geschreven. https://bit.ly/2K1mHVg Verzoek tot verwijdering registratie bij Bureau Kredietregistratie (Gerechtshof Den Haag, 8 september 2020) Uitspraak gerechtshof Den Haag. Verzoekster dient een verzoek in bij de ING bank waarmee zij de bank verzoekt om de betalingsachterstand - die zij eerder heeft opgebouwd - te verwijderen uit het registratiesysteem van het Bureau Kredietregistratie. Verzoekster stelt dat er een belangenafweging gemaakt dient te worden o.g.v. artikel 21 lid 2 AVG, omdat de registratie o.g.v. artikel 6 lid 1 sub e of f AVG heeft plaatsgevonden. De ING betwist dit en stelt dat de registratie op grond van een wettelijke verplichting heeft plaatsgevonden (art. 6 lid 1 sub c AVG); de ING heeft de kredietregistratie uitgevoerd o.g.v. de wettelijke plicht die voortvloeit uit de Wet financieel toezicht. Het Hof gaat hier niet in mee en stelt dat er geen sprake is van een wettelijke verplichting voor deze vorm van gegevensverwerking. De overige grieven van verzoekster houden overigens geen stand en ING wordt in het gelijk gesteld. Een maand geleden oordeelde het gerechtshof ’s-Hertogenbosch nog dat deze kredietregistratie door financiële instellingen (banken) wel onder artikel 6 lid 1 sub c AVG vallen en dat de verzoeker daarom geen recht op bezwaar uit artikel 21 AVG toekomt. https://bit.ly/2K6UCf4 Eisers tegen YouTube (Rechtbank Amsterdam, 9 september 2020) Eisers (een programmamaker en huisarts) plaatsen op YouTube een tweetal interviews op het YouTube-kanaal Cafe Weltschmerz (burgerjournalistiek platform). In deze interviews spreekt de huisarts zich uit als voorstan25

der van het geneesmiddel Hydroxychloroquine, dat volgens hem ingezet kan worden tegen de bestrijding van COVID-19. De video’s worden door YouTube verwijderd, omdat zij in strijd zijn met de Servicevoorwaarden van het platform. YouTube heeft deze voorwaarden in mei 2020 aangevuld met het ‘Beleid tegen misleidende medische informatie over COVID-19’. Eisers zijn het niet eens met de verwijdering van hun video’s van het platform. Zij stellen dat het beleid van YouTube in strijd is met de visie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Nederlandse RIVM en dat het beleid niet vaststaat. Daarnaast zou de verwijdering van de video’s een onaanvaardbare beperking van hun recht op vrijheid van meningsuiting zijn en zou YouTube censuur plegen. Nu er nog geen duidelijkheid is over de werking van het geneesmiddel, is het niet de taak van YouTube om daarover te oordelen, aldus de eisers. YouTube geeft aan dat zij verantwoording afdragen voor de content die op het platform wordt geplaatst en stelt dat de verwijdering van de video’s gerechtvaardigd kan worden met een beroep op de huidige Servicevoorwaarden. De rechtbank oordeelt dat de interviews van eisers als desinformatie kunnen worden aangemerkt, nu de werking van het betreffende geneesmiddel niet is bewezen en er aan de toelating van geneesmiddelen strikte eisen gesteld worden. De visie van de huisarts over het geneesmiddel vormt geen onderdeel van het debat en informeert de kijker onjuist. YouTube had het recht om de video’s te verwijderen, mede vanwege de bekendheid van het platform. De vordering van de eisers worden afgewezen. Zie ook de noot op pagina 33. https://bit.ly/36ZeJVF Inbreuk privacy werknemer bij verwijtbaar handelen (Gerechtshof 's-Hertogenbosch, 10 september 2020) Het gerechtshof ’s-Hertogenbosch ontbindt arbeidsovereenkomst op verzoek werkgever, nadat werknemer verwijtbaar heeft gehandeld. Dat de werkgever, om tot deze conclusie te komen, een inbreuk op de privacy van de werknemer heeft gemaakt weegt niet op tegen de handelswijze van de werknemer. https://bit.ly/2VSoCy2 HvJEU doet uitspraak over netneutraliteit (Hof van Justitie van de EU, 15 september 2020) In deze uitspraak legt het Hof van Justitie voor het eerst de verordening van de Unie uit waarin de “neutraliteit van het internet” is verankerd. Het Hongaarse telecombedrijf Telenor rekende een ‘nultarief’ voor bepaalde diensten. Zelfs nadat de databundel op is, kan door abonnementhouders van deze diensten gebruik worden gemaakt. Alle overige diensten worden vertraagd of zelfs geblokkeerd. De Hongaarse media-autoriteit oordeelde eerder al dat deze handelswijze in strijd is met de verordening. Nu vindt ook het Hof dat dit soort abonnementen het recht van gebruikers op een vrij en open internet in gevaar brengen en dat een internettoegangsdienst geen beperking van de uitoefening van de rechten van eindgebruikers zoals in Verordening 2015/2120, mag opleveren. https://bit.ly/2VXvOZK Auteursrecht op database (Rechtbank Den Haag, 16 september 2020) Scientia is een Engelse leverancier van software om roosters te generen voor hogescholen en universiteiten. Voor de software maakt zij gebruik van twee databases (ESDB en RDB). Eveoh is een Nederlandse onderneming en ontwikkelt, implementeert, integreert en host software ten behoeve van onderwijsinstellingen. Bij klanten van Eveoh die de software van Scientia afnemen, leest de software van Eveoh de data van de databases ESDB en RDB uit. De software van Eveoh is complementair aan die van Scientia, Eveoh stelt dat Scientia op de hoogte is van deze werkwijze en kan op basis van een specialistenrapport aantonen dat zij de instances slechts host en niet kopieert. Maar Scientia is van mening dat Eveoh door een koppeling te maken naar de databases inbreuk maakt op haar auteursrechten. Scientia kan onvoldoende onderbouwen waarom het gebruiken van de bij een afnemer opgedane kennis over de tabellen auteursrechtinbreuk oplevert. De stelling van Eveoh dat de databases niet auteursrechtelijk zijn beschermd en als dat al zo zou zijn, zij een beroep kunnen doen op artikel 45m uit de Auteurswet kan Scientia ook niet direct weerleggen. De vordering van Scientia wordt afgewezen. https://bit.ly/374u1st Apollo maakt inbreuk op auteursrecht softwareontwikkelaar Jelurida (Rechtbank Amsterdam, 22 september 2020) De rechtbank Amsterdam oordeelt dat Apollo Fintech inbreuk maakt op het auteursrecht van softwareontwikkelaar Jelurida (ontwikkelaar van Nxt Software) door een cryptomunt aan te bieden die is gebaseerd op de Nxt software, omdat een deel van de broncode is gekopieerd. Jelurida stelt de software enkel beschikbaar onder voorwaarden. Apollo heeft deze voorwaarden niet in acht genomen door de software zonder inachtneming van de licentie van Jerurida te verstrekken. Apollo wordt bevolen een brief te sturen 26 ICTRecht in de Praktijk naar haar zakelijke afnemers waarin zij hen verzoekt om de Apollo Software opnieuw te installeren, waarbij zij de voorwaarden van Jerudia actief moeten accepteren. https://bit.ly/36ZGoWE https://bit.ly/37TR0FQ Microsoft blokkeert (voorlopig) terecht toegang tot OneDrive (Rechtbank Midden-Nederland, 8 oktober 2020) Kort geding. Eiser wordt op verdenking van het bezit van kinderpornografie door Microsoft de toegang ontzegd tot zijn OneDrive-account. Microsoft geeft in eerste instantie niet prijs waarom de toegang is geblokkeerd, maar tijdens het kort geding wordt duidelijk dat hij met een opgeslagen foto in zijn OneDrive de servicevoorwaarden van Microsoft zou hebben geschonden. Microsoft mag de bestanden uit de drive niet verwijderen; in de bodemprocedure moet worden beslist of de man weer toegang krijgt tot zijn OneDrive. https://bit.ly/2VSQNNv Stichting Viruswaarheid vs. Facebook (Rechtbank Amsterdam, 13 oktober 2020) Stichting Smart Exit (belangenbehartiger van onder andere horeca in coronatijd) en Stichting Viruswaarheid (strijdend voor een democratische rechtstaat in coronatijd) starten een rechtszaak tegen Facebook die hun Facebookpagina’s ‘Nee tegen 1,5 meter’ en ‘Viruswaanzin’ heeft verwijderd. Facebook zou hiermee inbreuk maken op de vrijheid van meningsuiting, vereniging en betoging van de eisers. Vanwege de horizontale werking van vrijheid van meningsuiting gaat die vlieger niet meteen op en daarnaast heeft Facebook een maatschappelijke plicht om zich te houden aan overheidsrichtlijnen. Het debat over wat wel en niet passend is in coronatijd is nog gaande. https://bit.ly/3gtNWUt Duurovereenkomst mag niet zomaar worden beëindigd (Rechtbank Amsterdam, 26 oktober 2018) Kort geding. NPS levert software en diensten op het gebied van outsourcing en heeft een Value Added Reseller overeenkomst gesloten met gedaagde: ontwikkelaar en leverancier van software. Gedaagde zegt de overeenkomst, na onduidelijkheden over en weer, met NPS op. NPS stelt dat dit onrechtmatig is en stelt dat voor het opzeggen van een duurovereenkomst een zwaarwegende grond nodig is. De rechter oordeelt dat gedaagde te snel Celstraf en tbs voor bedreiger prinses Amalia (Rechtbank Overijssel, 3 november 2020) Een 32-jarige oud-militair is dinsdag veroordeeld voor het bedreigen van prinses Amalia. De man bedreigde prinses Amalia en een vriend van haar via Instagram. Hij dreigde onder meer seksuele handelingen te plegen en over te gaan tot (dodelijk) geweld. De verklaring van verdachte dat hij niet wist dat hij de berichten naar het echte account van Amalia stuurde, acht de rechtbank ongeloofwaardig. De verdachte verklaart immers dat hij op het internet gezocht heeft naar het echte account van Amalia. De rechtbank is van oordeel dat verdachte een ongezonde obsessie heeft voor het Koningshuis en in het bijzonder voor prinses Amalia. De rechtbank vindt dit zorgelijk, kwalijk en onacceptabel en veroordeelt de 32-jarige tot een gevangenisstraf van drie maanden en tbs met dwangverpleging van maximaal vier jaar. https://bit.ly/3qFiqaQ Rectificatie dekenstandpunt (Raad van State, 4 november 2020) Als reactie op een tuchtklacht uit 2017 heeft de deken een zogenoemd dekenstandpunt uitgebracht. Appellant heeft op grond van artikel 16 AVG verzocht om rectificatie van het dekenstandpunt, omdat volgens hem het volgende daarin ontbreekt: “op vervolging aangiftes “2009” was reeds in raadkamer Rechtbank-Breda 13 januari 2010 ter verdediging aangevoerd “advocaat met fiscaal adviseur des cliënte”; in diens cassatieschriftuur door [advocaat] domweg weggelaten, hetgeen in executiegeding [advocaat] deed schorsen als raadsman.” Dit verzoek van appellant is door de deken afgewezen. “Advocaat met fiscaal adviseur des cliënte” betreft volgens de deken geen persoonsgegeven, waardoor hij op grond van artikel 16 van de AVG niet kan rectificeren. De rechtbank oordeelde dat de deken het verzoek om rectificatie terecht heeft afgewezen, maar dat dit op onjuiste gronden is gedaan. De Raad van State verklaart het hoger beroep van appellant nietontvankelijk, verklaart het hoger beroep van de deken gegrond en vernietigt de uitspraak van de rechtbank. https://bit.ly/2VVSBoP heeft opgezegd, mede vanwege de tussentijdse rechtsovergang die heeft plaatsgevonden bij NPS. Daarbij oordeelt de rechtbank dat de gevolgen van de fouten van de rechtsvoorganger van NPS niet bij NPS kunnen worden neergelegd. 27

Eisers tegen GOOGLE LLC (Rechtbank Noord-Nederland, 5 november 2020) Eisers (ondernemers die actief zijn (geweest) op de vastgoedmarkt in Groningen) verzoeken de rechter om verwijdering van URL’s die verwijzen naar web- en bronpagina’s. Als in de zoekmachine van Google gezocht wordt naar de namen van eisers, worden zoek resultaten zichtbaar die verwijzingen bevatten naar publicaties op web- of bronpagina’s betreffende onder meer artikelen op de website www.sikkom.nl en www.wikipedia.org en verwijzingen naar een aflevering van het programma “Foute Boel” op SBS en een aflevering van het programma #BOOS op BNNVARA. Eén van de eisers is namelijk samen met ‘Spot In’ op 2 maart 2018 door ROOD (jongerenorganisatie van de SP) verkozen tot “Huisjesmelker van het Jaar 2018”. Eisers hebben beiden via een advocaat met behulp van een online formulier van Google verzocht om URL’s te verwijderen van de zoekresultatenpagina die getoond worden bij een zoekopdracht op de namen van eisers. Google heeft deze verzoeken afgewezen. De rechtbank is van oordeel dat niet is gebleken dat de publicaties waarnaar de zoekresultaten verwijzen, vol onjuist heden staan. Daarnaast oordeelt de rechtbank dat berichtgeving door Sikkom, BNNVARA en SBS een waarschuwingsfunctie heeft en deze berichtgeving deel uitmaakt van een (lokaal) maatschappelijk debat over onder meer de huursector en dat eisers publieke figuren zijn op de Groningse vastgoedmarkt. Volgens de rechtbank dienen eisers om deze reden te dulden dat hun handelen in de media ter discussie kan worden gesteld. Volgens de rechtbank is daarnaast door eisers niet voldoende gemotiveerd waarom de URL’s onvindbaar gemaakt of verwijderd moeten worden. Ook is volgens de rechter onvoldoende uiteengezet waarom het belang van eisers bij verwijdering zou prevaleren boven het economisch belang van de exploitant van de zoekmachine en het gerechtvaardigde belang van de internetgebruikers. De verzoeken tot verwijdering van de URL’s worden door de rechtbank afgewezen. https://bit.ly/3gtSpXf Orange România tegen de Roemeense gegevensbeschermingsautoriteit (Arrest van het Hof (Tweede kamer), 11 november 2020) Orange România is een aanbieder van mobiele telecommunicatiediensten op de Roemeense markt. Aangezien de activiteit van de vennootschap de verwerking van persoonsgegevens omvat, is Orange România ingeschreven in het Register inzake de verwerking van persoons gegevens van de nationale autoriteit voor het toezicht op de verwerking van persoonsgegevens (de ANSPDCP). Op 28 maart 2018 heeft de ANSPDCP aan Orange România een boete 28 ICTRecht in de Praktijk opgelegd voor het verzamelen en opslaan van kopieën van identiteitsdocumenten van haar klanten zonder dat zij hiervoor uitdrukkelijke toestemming hadden gegeven. Het Tribunalul Bucureș̦ti (de rechter in eerste aanleg, Boekarest, Roemenië) heeft het Hof van Justitie verzocht om de voorwaarden te specificeren waaronder de toestemming van de klanten voor de verwerking van persoonsgegevens als geldig kan worden beschouwd. Het Hof concludeert dat het contract voor het leveren van een telecommunicatiedienst die een clausule bevat waarin staat dat de klant heeft ingestemd met het verzamelen en opslaan van zijn identiteitsbewijs, niet kan aantonen dat deze klant op geldige wijze toestemming heeft gegeven als het vakje met betrekking tot deze clausule door de verwerkingsverantwoordelijke is aangevinkt voordat het contract werd ondertekend. De toestemming moet volgens het Hof vrij gegeven, ondubbelzinnig, geïnformeerd en specifiek zijn. Indien deze toestemming in een schriftelijke verklaring wordt gegeven die ook betrekking heeft op andere zaken, moet deze verklaring in een begrijpelijke en gemakkelijk toegankelijke vorm en in een heldere en duidelijke taal worden omschreven. https://bit.ly/2VVUh1B Appellante tegen minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (Raad van State, 18 november 2020) In verband met een geschil op de voormalige school van de minderjarige zoon van appellante, verzocht zij de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om inzage in het dossier van haar zoon. Dit verzoek is door de minister gedeeltelijk toegewezen. Tegen deze gedeeltelijke toewijzing is appellante in bezwaar gegaan. Dit bezwaar is door de minister ongegrond verklaard. Vervolgens heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State op 5 februari 2020 geoordeeld dat de minister ten onrechte geen inzage heeft gegeven in de persoonlijke beleidsopvattingen van ambtenaren. Dit heeft ertoe geleidt dat de minister op grond van artikel 15 lid 1 en lid 3 AVG onder weglakking van persoonsgegevens van derden alsnog inzage heeft gegeven in het dossier. Appellante is opnieuw in beroep gegaan bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State en betoogt dat de minister onvoldoende gevolg heeft gegeven aan de uitspraak van de Afdeling van 5 februari 2020. Appellante stelt dat er meer notities zouden moeten zijn dan de minister heeft overgelegd en dat de minister in de overgelegde stukken meer weggelakt heeft dan alleen persoonsgegevens. De Afdeling is van oordeel dat het betoog van appellante dat de minister niet alle persoonsgegevens heeft verstrekt, faalt. Volgens de Afdeling heeft appellante niet aannemelijk gemaakt dat de minister niet alle stukken heeft verstrekt en had zij dit eerder in de procedure kunnen aanvoeren. Over het standpunt van appellante dat de minister onterecht passages heeft weggelakt, zegt de Afdeling dat het gaat om persoonsgegevens van derden en dat appellante gelet op artikel 15 lid 1 AVG hier geen recht op heeft. Op grond van artikel 4, aanhef en onder 1, van de AVG valt hieronder ook informatie waarmee een derde direct of indirect kan worden geïdentificeerd. Om deze reden is de Afdeling van oordeel dat de minister deze passages terecht heeft weggelakt. De Afdeling verklaart het beroep ongegrond. https://bit.ly/39Vspmo VoeltbalTV hoeft boete Autoriteit Persoonsgegevens niet te betalen (Rechtbank Midden-Nederland, 23 november 2020) VoetbalTV is een (inmiddels failliet) videoplatform voor het amateurvoetbal. Op het platform kan men amateurvoetbalwedstrijden terugkijken, wedstrijden analyseren, gegevens verzamelen en deze delen met anderen. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is een onderzoek gestart naar de mogelijke inbreuk op de privacy van (minderjarige) spelers en toeschouwers die te zien zijn op het platform. De AP concludeerde dat VoetbalTV voor het maken van opnames en het uitzenden van voetbalwedstrijden op grond van artikel 6, eerste lid, van de AVG geen geldige grondslag heeft en dus de persoonsgegevens onrechtmatig verwerkte. Na het door VoetbalTV ingestelde beroep niet tijdig beslissen, heeft de AP aan VoetbalTV een boete opgelegd van € 575.000. VoetbalTV is van mening dat het opnemen en uitzenden van de wedstrijden valt onder de journalistieke exceptie en dat zij een gerechtvaardigd belang heeft om persoonsgegevens te verwerken. De rechtbank oordeelt dat de journalistieke exceptie niet opgaat. De beelden hebben volgens de rechtbank te weinig nieuwswaarde, omdat het gaat om het uitzenden van amateursport en- spel. Daarnaast is de rechtbank van oordeel dat de AP uitgaat van een verkeerde interpretatie van het gerechtvaardigd belang. De AP heeft volgens de rechter bij het onderzoek niet gelet op de noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit en evenmin een belangenafweging gedaan. Volgens de AP had VoetbalTV een zuiver commercieel belang bij de exploitatie van het platform. Dit commerciële belang kan volgens de AP niet worden aangemerkt als gerechtvaardigd belang. De AP heeft vastgesteld dat er geen sprake is van een gerechtvaardigd belang en heeft vervolgens de verwerking van de persoonsgegevens niet volledig onderzocht. Het HvJ heeft herhaaldelijk bevestigd dat het lidstaten niet vrijstaat om een beroep op het gerechtvaardigd belang op voorhand uit te sluiten. De rechtbank komt tot de conclusie dat het besluit van de AP niet voldoende zorgvuldig is geno29 men en vernietigt het boetebesluit van de AP. Hierdoor hoeft VoetbalTV de boete niet te betalen. Zie ook het artikel op pagina 14. https://bit.ly/37J324C

Sten Demon Manager ICTRecht Detachering Innovatie Legal tech voor iedereen? “Legal tech, dat is toch iets met smart contracts en blockchain?” Klopt, maar het is ook veel meer dan dat. Er zijn inmiddels veel verschillende legal tech oplossingen waarmee vrijwel iedere jurist of ondernemer zijn voordeel kan doen. Of het nu gaat om efficiënter werken of juist om het verbeteren van de kwaliteit en continuïteit van juridische bedrijfsprocessen, legal tech kan erbij helpen. Hoe dan? Dat leest u hier! In vrijwel iedere sector zorgen nieuwe technologieën voor talloze voordelen. Hetzelfde geldt voor de juridische sector. Velen hebben een mening over wat het begrip ‘legal tech’ nu precies betekent, maar voorlopig wordt het in de praktijk gebruikt als een containerbegrip voor alle technologie en software waarmee juridische processen verbeterd kunnen worden. Het is belangrijk om te begrijpen dat legal tech niet alleen is bedoeld voor advocaten of grote ondernemingen. Ook startups kunnen er veel voordeel uit halen, helemaal nu vrijwel iedereen vanuit huis werkt. Maar waar moeten we dan aan denken? Hieronder leest u hoe legal tech kan ondersteunen bij een proces waar iedere onderneming mee te maken heeft, namelijk: contracteren. Opzoek naar die ene bepaling in die oude overeenkomst? Het kopje van deze paragraaf is vast herkenbaar. In plaats van het opstellen van een nieuwe overeenkomst of bepaling, gaat u opzoek naar een voorbeeld van jaren terug. In de tijd die het u kost om te achterhalen waar u het voorbeeld ook alweer had opgeslagen, had u makkelijk de nieuwe overeenkomst of bepaling kunnen opstellen. Dit probleem komt niet alleen voor bij juristen, maar bijvoorbeeld ook bij medewerkers van HR- en Salesafdelingen die regelmatig met overeenkomsten werken. Met de juiste legal tech kunt u contracteren standaardiseren. Met software als JuriBlox kunnen de laatste templates en contractsbepalingen teruggevonden worden in één systeem. Dit levert uiteraard tijdswinst op en voorkomt fouten zoals oude klantnamen die nog ergens rondslingeren in het document. Tevens helpt het gebruik van legal tech bij het waarborgen van continuïteit. Bijvoorbeeld wanneer tijdelijke 30 ICTRecht in de Praktijk vervanging nodig is gedurende een zwangerschapsverlof. Een collega of tijdelijke inhuurkracht heeft dan direct alle informatie binnen handbereik en zo hoeven processen niet stil te liggen. Hoe vaak heeft u die overeenkomst al gecontroleerd? Niet alleen juristen, maar ook veel ondernemers zien dagelijks standaardcontracten langskomen. Denk in dit kader bijvoorbeeld aan geheimhoudingsovereenkomsten (NDA’s) en verwerkersovereenkomsten. De inhoud van dit soort overeenkomsten zijn zeker niet uniek. De meeste geheimhoudingsovereenkomsten kennen dezelfde opzet en dezelfde afspraken. Toch neemt u elke keer de hele overeenkomst door om eventuele grote risico’s te mitigeren. Zou het niet ideaal zijn als zo’n controle geautomatiseerd kan worden? Dit is precies waar bepaalde legal tech ondernemingen, zoals NDA Lynn, zich nu mee bezig houden. Door middel van machine learning is software goed in staat om standaardovereenkomsten te controleren. Zo hoeft u geen aandacht te besteden aan alle standaardbepalingen, maar kunt u focussen op de afwijkende afspraken die daadwerkelijk risico’s kunnen opleveren. Conclusies die dit soort review-bots opleveren, kunt u zelfs gebruiken om te beslissen of de betreffende overeenkomst afgehandeld moet worden door een ervaren of startende medewerker. Klaar met term sheets en documenten vergelijken? Zodra u een overeenkomst heeft opgesteld of gecontroleerd, is de volgende stap meestal het onderhandelen. Zelfs wanneer de commerciële aspecten van een overeenkomst al helemaal zijn afgerond, moet er regelmatig nog onderhandeld worden over de juridische aspecten van de overeenkomst. Dit spelletje zal niet zomaar veranderen. Gelukkig kan het wel efficiënter dan het bijhouden van alle wijzigingen in Microsoft Word, waarna u alsnog een complete documentvergelijking uitvoert omdat u de jurist van de wederpartij niet vertrouwt. Met software voor online onderhandelen ontstaat er nooit meer twijfel over welke versie nu de laatste is en of de wederpartij alle wijzigingen wel goed heeft bijgehouden. Daarnaast kunt u real-time onderhandelen over iedere bepaling zonder dat u de complete review en e-mail van de wederpartij hoeft af te wachten. Hoe regelt u die handtekening nu vrijwel iedereen thuiswerkt? Wanneer de onderhandelingen zijn afgerond, kan de overeenkomst ondertekend worden. In deze tijd voelt het behoorlijk knullig als je de CEO moet vragen om thuis de overeenkomst te printen, deze te ondertekenen, vervolgens te scannen en deze weer terug te sturen. Dit kan natuurlijk makkelijker door gebruik te maken van oplossingen voor digitaal onderteken, zoals Signhost. U kunt nog meer voordeel halen uit oplossingen voor digitaal onderteken, wanneer je deze koppelt aan een contractmanagementsysteem. Zo kunt u de getekende overeenkomst altijd terugvinden en kunt u grip houden op bijvoorbeeld de looptijd van de overeenkomst. Waar te starten? Zoals aangegeven zijn er veel oplossingen om uit te kiezen. Maar waar kunt u het beste starten? Het laatste wat u wilt, is medewerkers die klagen over een gekozen oplossing, waardoor deze vervolgens nooit gebruikt wordt. Wilt u weten welke processen u kunt verbeteren of welke legal tech het beste bij uw organisatie past? ICTRecht helpt u graag met de volgende werkzaamheden: • Het inventariseren van de wensen en het analyseren van de huidige processen binnen uw onderneming of afdeling. Op basis van onze inventarisatie en analyse kunnen wij adviseren over welke legal tech oplossingen het beste bij u past. • Indien gewenst helpen wij ook bij het implementeren van de gekozen oplossingen, het managen van de nodige veranderingen en het creëren van draagvlak binnen de organisatie of afdeling. Weerstand vanuit de medewerkers kan voorkomen worden door niet te veel veranderingen en oplossingen tegelijkertijd te introduceren en medewerkers te betrekken bij de verschillende stappen in het proces. • Bovendien kunnen wij u én uw collega’s trainen in het gebruik van de gekozen legal tech oplossing. 31

ICTRecht Werving & Selectie De perfecte match tussen uw organisatie en onze kandidaten Als organisatie op zoek naar juridisch talent? ICTRecht Werving & Selectie fungeert als intermediair tussen het bedrijfsleven en werkzoekenden. Wij matchen juristen op het gebied van privacy, ICT en security aan de juiste organisaties. Werving & Selectie via ICTRecht betekent: 1. Meer efficiëntie: direct in contact met een geschikte kandidaat. 2. Vakkundige kandidaten: getest op juridische inhoud en vaardigheden. 3. Deskundigheid voorop: met onze ervaring in de juridische branche is uw kandidaat snel gevonden. Meer weten? Neem contact met ons op of bezoek onze website: ictrecht.nl/werving Fleur Biegstraaten f.biegstraaten@ictrecht.nl Ardine Siepman a.siepman@ictrecht.nl 32 ICTRecht in de Praktijk Arnoud Engelfriet Algemeen directeur / Opleidingsdirecteur Noot bij ECLI:NL: RBAMS:2020:44351 Hoever mag YouTube gaan in zijn strijd tegen misinformatie over corona? En staat het verwijderen van video’s die niet aan de huisregels voldoen een open maatschappelijk debat over het coronabeleid van de overheid en het RIVM in de weg? Interviewer Ab Gietelink en huisarts Rob Elens hebben een kort geding tegen YouTube aangespannen omdat de videoreus video’s van de twee had verwijderd omdat ze in strijd zijn met de huisregels omtrent coronamisinformatie. De video’s prijzen het niet-werkende hydroxychloroquine aan als COVID-19-medicijn. De term censuur valt veel in dat verband. Formeel kan dat niet. De term censuur betekent in het juridisch jargon dat de overheid voorafgaand toezicht uitoefent op uitingen, oftewel je mag pas iets publiceren na goedkeuring. Ingrijpen achteraf (bijvoorbeeld strafrechtelijk vervolgen voor smaad) is dus geen censuur. Een private partij kan in die definitie geen censuur plegen, om de simpele regel dat ze geen overheid is. En dat is ook wel logisch: hoezo kan een private partij eisen dat ik mijn uitingen voorafgaand aan hem voorleg? Ja, als we dat zo afgesproken hebben – denk aan werkgevers of opdrachtgevers die zoiets eisen. Maar als je dat zelf afspreekt, dan is het wat raar om vervolgens te klagen dat je privaat gecensureerd wordt. Bij partijen als YouTube wreekt zich het feit dat zij wel private partijen zijn, maar zo machtig dat ze eigenlijk als een soort van overheid te zien zijn. Je kunt nauwelijks om ze heen. Ja, in theorie heb je andere sites, maar noem er eens twee waar jij regelmatig kijkt? Dailymotion, inderdaad. Op Vimeo staan ook films, maar hoe vaak kijkt men daar nou echt? Ik begrijp dus wel dat mensen zeggen dat het voelt als censuur, zo’n grote partij die eigenlijk overkomt als overheid en die dan zegt “deze onderwerpen mag je niet meer bespreken”. Ik ben ooit afgestudeerd op de stelling dat als een partij zó groot is dat er effectief 1. https://bit.ly/36ZeJVF geen alternatieve platforms zijn (zeg maar, het marktplein versus het industrieterrein als enige twee opties voor demonstraties) dat die grote partij dan onder dezelfde regels als de overheid moet vallen. Zoals het EHRM dat formuleerde: “Where, however, the bar on access to property has the effect of preventing any effective exercise of freedom of expression or it can be said that the essence of the right has been destroyed, the Court would not exclude that a positive obligation could arise for the State to protect the enjoyment of the Convention rights by regulating property rights.” Dat zou betekenen dat deze partij geen inhoudelijk beleid meer mag voeren over wat zij toelaat. Ik twijfel of YouTube zó groot is – het gaat niet per se om het publiceren van een video, en er zijn ook grote platforms zoals Facebook of Instagram waar je terecht kunt om een minstens zo grote doelgroep te bereiken. YouTube had eerder dat jaar regels aangenomen die stelden dat er geen content geplaatst mag worden die tegen de voorschriften van de WHO of lokale gezondheidsinstanties (zoals ons RIVM) in mag gaan. Een van die regels stelt specifiek dat je niet mag claimen dat er een bewezen geneesmiddel is. De video’s van deze interviews werden verwijderd onder een standaardmededeling, kennelijk vanwege overtreding van die regel. 33

De kortgedingrechter oordeelt dat YouTube, als een van de belangrijkste online videoplatforms ter wereld, niet zomaar mag besluiten om “wel de content die overeenstemt met de visie van de WHO en het RIVM toe te laten en niet andersluidende, kritische content. Daarmee zou de YouTube gebruiker die brede content mag verwachten, slechts kennis kunnen nemen van de mening van de groep experts die de WHO en het RIVM adviseren, terwijl de wijze van bestrijding en behandeling van COVID-19 wereldwijd nog volop in onderzoek is en nog allerminst vaststaat”. Dit mede omdat “ook de WHO en het RIVM hun adviezen nog steeds [bijstellen]”. Dat is een wat ergerlijke samenvatting van wetenschappelijk onderzoek – helemaal omdat de rechter ook spreekt van “de visie van de WHO”. Wetenschap is geen mening. Maar goed, we hadden dus haast. En uiteindelijk ging het niet over of je kritiek op de WHO of het RIVM mocht hebben maar of je in strijd met hun wetenschappelijke bevindingen mag vinden dat iets wél werkt. De vervolgvraag is dan ook of de specifieke video’s van de interviews weggehaald hadden mogen worden, als je net hebt gezegd dat in brede zin ook andersluidende, kritische meningen geuit mogen worden. YouTube wijst daartoe op onder meer de Europese afspraken tegen desinformatie en op het feit dat deze video’s onjuiste, schadelijke en gevaarlijke informatie bevatten. De rechtbank besluit uiteindelijk dat de video’s weg moeten omdat de informatie wordt gegeven door een (huis-)arts en niet slechts een mening is maar pretendeert een feit te zijn: “Een arts die zonder sluitend bewijs en wetenschappelijk onderbouwde tests claimt dat HCQ of een alternatief middel – dat zonder recept te verkrijgen is – werkt, licht het publiek onjuist voor. Daarnaast kan het schadelijk en gevaarlijk zijn. (…) Zoals het in de interviews door hem is verwoord, vormt het geen onderdeel van het debat, hetgeen YouTube wel zou hebben toegelaten, maar bevatten zijn uitlatingen onjuiste informatie die mogelijk schadelijk en gevaarlijk is. Juist als arts dient hij zich dit te realiseren.” De uitkomst is dus dat YouTube wel degelijk de video’s weg mocht halen, zij het om een andere reden dan in hun beleid stond. In een vergelijkbare zaak (ECLI:NL:RBAMS:2020:49662 ) bevestigt de kortgedingrechter dat Facebook ook berichten mag verwijderen als dat in strijd is met hun huisregels. In die zaak wijst de rechter er fijntjes op dat het hierboven aangehaalde arrest geen verbodsregels voor platforms met zich meebrengt, maar alleen een mogelijke plicht voor de Staat om nadere regels te maken wanneer blijkt dat plaforms zoals YouTube en Facebook het maatschappelijk debat al te zeer smoren door hun machtspositie. Indirect heeft de vrijheid van meningsuiting wel effect op relaties tussen burgers onderling. In juridische taal, deze werkt door in bijvoorbeeld de redelijkheid en billijkheid of de maatschappelijke betamelijkheid. Ook dan is het geen automatisme dat je dus alles moet mogen zeggen, een toetsing blijft vereist. En in dit geval valt die uit in het voordeel van Facebook: “In het licht hiervan wordt wel het volgende overwogen. Facebook handelt door haar COVID-19 beleid te hanteren voorshands niet in algemene zin in strijd met hetgeen – naar huidige opvattingen – maatschappelijk betamelijk is. Zij heeft een maatschappelijke plicht om zich te houden aan overheidsrichtlijnen, tenzij die evident onjuist zijn. Dat is voorshands niet het geval. Het wetenschappelijk en maatschappelijk debat over COVID-19 en wat passende en doeltreffende maatregelen zijn, is nog gaande.” En dan gaat de rechtbank nog een stapje verder. Want Facebook volgt de Europese aanbevelingen van de overheid, en die aanbevelingen moet je dan juist zien als een (softe) regulering van het spanningsveld tussen de uitingsvrijheid, de volksgezondheid en de belangen van Facebook en haar gebruikers. Daarmee doet Facebook dus eigenlijk al precies wat ze moet doen. En wat is nu het verschil met YouTube? Daar werd vooral gezegd dat in het algemeen kritische uitingen op overheidsbeleid en wetenschappelijke bevindingen niet zomaar tegengehouden mag worden, maar wel gevaarlijke uitingen afkomstig van een huisarts: die nemen mensen eerder serieus. Dus dat voelt als een specifieker geval dan deze uitspraak. 2. https://bit.ly/3gtNWUt 34 ICTRecht in de Praktijk Van onze blog Privacy 4 november 2020 Mag een werkgever locatiegegevens en urenstaten van een werknemer controleren? Op 14 september 2020 heeft gerechtshof ’s-Hertogenbosch uitspraak gedaan in een ontslagzaak waarin privacy een belangrijke rol speelde. Een interessante zaak, omdat deze laat zien hoe het Hof omgaat met privacy in de werkgever-werknemers sfeer. Mag de werkgever de locatiegegevens en urenstaten controleren om ontslag rond te krijgen? Aan het werk op de woonboulevard? Wat was er aan de hand? De werknemer werkte als servicetechnicus. Als servicetechnicus was hij verantwoordelijk voor het onderhouden, storingsvrij houden en aanpassen van sprinklerinstallaties. Wekelijks moest de werknemer het aantal gewerkte uren invullen op een urenoverzicht. De uren worden bijgehouden in de ‘Nemo-app’. De servicetechnicus moet op start drukken als hij begint met werken bij de klant. Bij voltooiing dient de klant een handtekening te zetten. De app registreert dan de gewerkte tijd. Daarnaast zit er in elke bedrijfsbus een zogeheten black box met een GPS-tracker. Hiermee kan de locatie van de werknemer worden bijgehouden. In geval van een storing bij een opdrachtgever kan de afdeling planning de locatiegegevens gebruiken om de dichtstbijzijnde servicetechnicus naar de storing te sturen. De werkgever ontdekte dat er een verschil was tussen de werktijden van de Nemo-app en de gegevens afkomstig van de GPS-tracker uit de bedrijfsbus. Zo was de werknemer onder werktijd te vinden op plaatsen waar geen klanten zijn gevestigd. Bijvoorbeeld op de woonboulevard. Informeren: werknemer wist van de black box Als je als werkgever de locatiegegevens registreert van de bedrijfsbus van een werknemer, dan verzamel je persoonsgegevens. En wanneer je persoonsgegevens verzamelt, moet je hierover volgens artikel 13 van de AVG informeren. Hoe je aan deze wettelijke verplichting voldoet is vormvrij. Dit kun je bijvoorbeeld doen via een interne privacyverklaring.1 Maar ook via een personeelshandboek, arbeidsvoorwaardenreglement of intern privacybeleid. In dit geval maakte de werkgever gebruik van een privacybeleid, waar de werknemer van op de hoogte is gesteld. Het protocol volgsystemen waarin het gebruik van de black box is geregeld maakt weer onderdeel uit van het privacybeleid. Daarnaast heeft de werknemer bij ingebruikname van de bedrijfsbus, de autoregeling ondertekend. In artikel 6.4 van deze autoregeling staat: “6.4 GPS-systemen - In veel gevallen is de bedrijfsauto voorzien van een GPS-systeem (black box). Teneinde een evenwichtig beleid te voeren met betrekking tot het gebruik van de GPS-systemen, waarbij zowel een verantwoord gebruik van de GPS-systemen wordt nagestreefd, alsmede de privacy van personeelslid wordt beschermd heeft werkgever een protocol met betrekking tot het gebruik van GPS-systemen opgesteld. Ieder personeelslid is gehouden zich te gedragen conform dit protocol. Dit protocol maakt onlosmakelijk onderdeel uit van deze autoregeling en wordt bij bestelling van de bedrijfsauto aan personeelslid ter hand gesteld. Het protocol is tevens na te lezen op het intranet.” 1. https://bit.ly/33Vdwgd 35

Het Hof overwoog dat de werknemer bekend moet worden verondersteld met het bestaan van de inhoud van het protocol volgsystemen. De overweging van het Hof laat zien dat het belangrijk is om werknemers op de hoogte te stellen van de persoonsgegevens die van hen worden verwerkt. Of het Hof het gebruik van de locatiegegevens als onrechtmatig had bestempeld als de werkgever de werknemer niet had geïnformeerd is lastig te zeggen. Maar dat het invloed kan hebben op de rechtmatigheid, dat staat als een paal boven water. Het verwerken van persoonsgegevens mag niet uit de lucht komen vallen. Zorg er daarom als werkgever voor dat je op de juiste wijze de werknemers informeert. Proportionaliteit Een andere belangrijke overweging van het Hof ziet op de gefaseerde uitvoering van het onderzoek naar de locatiegegevens afkomstig van de black box en de urenstaat. In eerste instantie heeft de werkgever alleen de locatiegegevens en de urenstaat van week 9 onderzocht, in verband met de onregelmatigheden die waren aangetroffen in een werkbon van dezelfde week. Toen uit dat onderzoek bleek dat de uren op de urenstaat niet overeenkwamen met de locatiegegevens van de black box, heeft Trigion het onderzoek uitgebreid naar de periode vanaf 1 januari 2019. Pas toen ook uit dat onderzoek bleek dat de werknemer stelselmatig meer uren schreef dan hij werkte, is de werkgever, om er zeker van te zijn dat het ging om bestendig gedrag, in haar onderzoek teruggegaan tot april 2017. De overwegingen van het Hof laten zien dat waarde kan worden gehecht aan proportionaliteit. Oftewel, gaat de inbreuk op de privacy van de werknemer niet verder dan noodzakelijk en kan het niet een onsje minder. In dit geval wilde de werkgever uitsluiten dat het ging om incidenten. Een gefaseerde uitvoering van het onderzoek zorgt ervoor dat rekening is gehouden met proportionaliteit. 2. https://bit.ly/2LfldHr 3. https://bit.ly/2VSdVM5 4. https://bit.ly/3qJw1y6 Controle locatiegegevens in combinatie met urenstaten in lijn met AVG Het Hof oordeelt uiteindelijk dat de inbreuk op privacy niet zodanig is geschonden dat dit onrecht matig is geweest. Wat in de uitspraak niet naar voren komt, is of de werkgever een Data Protection Impact Assessment (DPIA)2 heeft (laten) uitvoeren, en welke grondslag is gebruikt voor de gegevensverwerking. Een DPIA is onder andere verplicht bij grootschalige verwerkingen en/of stelselmatige monitoring van persoonsgegevens om activiteiten van werknemers te monitoren. Een DPIA is ook verplicht bij een grootschalige verwerkingen en/of stelselmatige monitoring van locatiegegevens. Een DPIA was hier op zijn plaats geweest. Een DPIA is een uitstekend middel om de risico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen, en maatregelen aan te dragen om de risico’s zoveel mogelijk weg te nemen. In een DPIA kan bijvoorbeeld worden bekeken welke grondslag voor de gegevensverwerking in aanmerking komt. Komt de grondslag gerechtvaardigd belang3 in beeld? Dan kan in de DPIA een gedegen afweging plaatsvinden. Maar denk bijvoorbeeld ook aan onderwerpen als bewaartermijnen en beveiligingsmaatregelen die in een DPIA kunnen worden belicht. Onrechtmatig bewijs weegt mee Het Hof overwoog ook nog dat onrechtmatig verkregen bewijs ‘in beginsel’ meeweegt in de ontslagzaak. Het algemene maatschappelijk belang dat de waarheid aan het licht komt, weegt in principe zwaarder dan het belang van uitsluiting van bewijs. Slechts indien sprake is van bijkomende omstandigheden, kan bewijs worden uitgesloten. Hoewel dit staande rechtspraak is van de Hoge Raad4 , is het goed om deze overweging ook in deze zaak terug te zien. Het gevaar ligt op de loer dat werkgevers de afweging gaan maken om een onrechtmatige inbreuk op de privacy van werknemers te maken, omdat dit ertoe kan bijdragen dat een werkgever een ontslag bij de rechter rond kan krijgen. Een boete van de Autoriteit Persoonsgegevens of een bijkomende immateriële schadevergoeding voor de werknemer wegens een inbreuk op de privacy zal dit mogelijke gevaar recht moeten trekken. Auteur Jay Remmelzwaal Juridisch adviseur 36 ICTRecht in de Praktijk Cloud 17 november 2020 Kansspelautoriteit deelt terecht last onder dwangsom uit voor verboden ‘lootboxes’ in FIFAgame De Nederlandse Kansspelautoriteit heeft terecht een last onder dwangsom opgelegd aan de bekende gameontwikkelaars Electronic Arts Inc. en Electronic Arts Swiss Sàrl voor het spel FIFA. Zo heeft de rechtbank in Den Haag recentelijk bepaald. In 2019 legde de Kansspelautoriteit de last onder dwangsom op aan de makers van het populaire voetbalspel omdat het spel verboden ‘lootboxes’ bevat. In een rechtszaak tussen partijen werd de Kansspelautoriteit door de rechter in haar gelijk gesteld.1 Illegaal kansspel De lootboxes in FIFA, de ‘Packages’, zijn in strijd met de wet omdat zij aangemerkt kunnen worden als illegaal kansspel. Spelers hebben geen invloed op de inhoud van de lootbox en het is een verrassing wat de inhoud en waarde van de lootbox is. In de lootboxes van FIFA zitten bijvoorbeeld voetbalspelers die het elftal waarmee het spel wordt gespeeld, beter kunnen maken. De inhoud kan een hoge waarde hebben en deze is door spelers te verhandelen. Hierdoor is er sprake van een overtreding van de Wet op de kansspelen. Volgens de Nederlandse wet mag een kansspel waarmee een prijs of premie te winnen is, alleen worden aangeboden als daar een vergunning voor is verleend. Overheid Ondertussen houdt de Kansspelautoriteit zich alweer een aantal jaar bezig met lootboxes in games. Een paar jaar geleden schreven we er ook al over2 : de Kansspelautoriteit begon in 2018 met het controleren van verboden lootboxes in games. In een eerder onderzoek had zij al vastgesteld dat dergelijke lootboxes in sommige games in strijd zijn met de Wet op de Kansspelen (Wok). Na haar eerdere onderzoek had de Kansspelautoriteit al contact opgenomen met de gameontwikkelaars die de verboden kansspelen in hun games geïntegreerd hadden. Die partijen kregen een waarschuwing en het gebod om de lootboxes uit hun games te verwijderen, of op dusdanige wijze aan te passen dat deze niet langer in strijd zijn met de Wok. Geen gehoor aan de Kansspelautoriteit Verschillende ontwikkelaars gaven gehoor aan de oproep van de Kansspelautoriteit. De makers van het spel FIFA deden dit niet. De Kansspelautoritiet geeft daarom de last onder dwangsom op aan het bedrijf, om af te dwingen dat de overtreding van de Wok wordt gestopt. De Kansspelautoriteit geeft aan dat zij de overtreding van de wet door dit bedrijf extra ernstig vindt omdat veel minderjarigen en jongvolwassenen toegang hebben tot Packs in FIFA. Zij zijn extra vatbaar voor het ontwikkelen van een gokverslaving. Mogelijk zullen er in de nabije toekomst nog meer lasten onder dwangsom worden uitgedeeld door de Kansspelautoriteit, aan de gameontwikkelaars die momenteel nog geen gehoor hebben gegeven aan de oproep om de illegale lootboxes uit hun games te verwijderen. 1. https://bit.ly/37IVSgK 2. https://bit.ly/2W2Kl6l Auteur Kim Groot Juridisch adviseur 37

ICTRecht Academy Trainingsoverzicht januari - april 2021 4 Dinsdag 12 januari & 23 maart 2021 Contracteren: de verdieping (6 PO) Contracteren in de ICT vereist bijzondere aandacht, met name waar het gaat om software. Van ontwikkeling tot licentie en distributie en omgang met open source: software ligt immers aan de basis van vrijwel alle ICT-dienstverlening. Voortbouwend op de basistraining worden de algemene aandachtspunten uitgewerkt en nieuwe aspecten, zoals Agile ontwikkeling van software, geïntroduceerd. U gaat niet weg tot u al onze praktijktrucs kent! https://bit.ly/30SjKfv Dinsdag 26 januari 2021 Contracteren: de basis (6 PO) Contracteren ligt aan de wortel van een groot deel van het ICT-recht. ICT-contracten kennen verschillende types, van softwarelicentie tot resellerovereenkomst en van algemene voorwaarden tot mantelcontract. Elk contract vereist algemene aandachtspunten (onder meer kwaliteit, aansprakelijkheid, intellectueel eigendom, datatoegang, continuïteit en persoonsgegevens) en daarnaast specifieke aspecten. https://bit.ly/38zlrTB Donderdag 28 januari 2021 FG Newsflash | Live webinar De ontwikkelingen op het gebied van privacy volgen elkaar in rap tempo op. Duizelt het u als FG ook wel eens en vindt u het lastig om in alle drukte zelf op de hoogte te blijven? Of wilt u juist graag bevestiging dat u op de hoogte bent van de belangrijkste ontwikkelingen? Volg dan onze FG Newsflash en word op de hoogte gebracht van de belangrijkste actualiteiten die voor u als FG in de praktijk relevant zijn. https://bit.ly/38C57Bh 6 Donderdag 28 januari 2021 AVG rechtspraak update | Live webinar (1 PO) Laat u gedurende een uur bijpraten over de belangrijkste privacy uitspraken, de essenties hiervan én de vertaalslag naar de praktijk. Deze live webinar wordt verzorgd door twee van onze privacy adviseurs. De insteek is praktijkgericht en wij bieden ruimte voor u om vragen te stellen. https://bit.ly/36wxw9c Dinsdag 9 maart 2021 Privacy en persoonsgegevens: de basis (6 PO) Wanneer is de AVG van toepassing, wat is een persoonsgegeven en waar moet u rekening mee houden op privacygebied? In deze dagtraining wordt de AVG op hoofdlijnen uitgewerkt om zo het kader voor een zorgvuldige omgang met persoonsgegevens te kunnen realiseren. https://bit.ly/36qauRG Dinsdag 16 maart 2021 Privacy en persoonsgegevens: de verwerkersovereenkomst (4 PO) De verwerkersovereenkomst is de juridische borging in de relatie tussen een verantwoordelijke en een verwerker in de omgang met persoonsgegevens. Vaak wordt hierbij een standaarddocument gebruikt. De uitdaging is dit te laten aansluiten bij de werkelijke situatie en de daarnaast bestaande documenten. https://bit.ly/2GXGZxQ Dinsdag 6 april 2021 Privacy en persoonsgegevens: de verdieping (6 PO) Privacywetgeving kent open normen en grijze gebieden. Als jurist moet u deze kunnen identificeren en op een deskundige en begrijpelijke wijze naar de praktijk kunnen vertalen. Hierbij is diepgravende kennis over de relevante technologie van groot belang. Tijdens de training leert u onder meer over binding corporate rules, de verwerkersovereenkomst, registers en de Functionaris Gegevensbescherming (FG). https://bit.ly/3nfVXOZ 38 ICTRecht in de Praktijk ICTRecht Academy Praktische kennis opdoen over de Europese privacywetgeving (AVG)? Wellicht zijn de themadagen binnen onze opleiding tot FG/DPO dan iets voor u! Op een themadag wordt één specifiek thema behandeld. De trainingen zijn los afneembaar en ook een op maat gemaakt pakket van losse trainingen is mogelijk. Bestemd voor FG’s/DPO’s en iedere andere (juridische/niet-juridische) privacy professional. 25 maart 2021 Themadag FG en privacywetgeving 8 april 2021 Themadag soft skills 15 april 2021 Themadag verantwoordelijke en verwerker deel I* 22 april 2021 Themadag verantwoordelijke en verwerker deel II* 29 april 2021 Themadag security *Deze themadag beslaat twee dagen. Om aan deel II te mogen deelnemen, dient deel I gevolgd te zijn. Onze maatregelen tegen Covid-19 Wij volgen de berichtgeving rondom Covid-19 nauwgezet. Indien trainingen niet op locatie kunnen plaatsvinden, stappen wij over op online. Kijk voor meer informatie op ictrecht.nl/fg-opleiding Heeft u vragen of wilt u meer weten? Neem contact op met onze opleidingscoördinator Britt Telleman via e-mail: academy@ictrecht.nl of telefoonnummer: 020 663 19 41. 12 mei 2021 Themadag inventariseren en registreren 20 mei 2021 Themadag rechten van betrokkenen 27 mei 2021 Themadag datalekken 3 juni 2021 Themadag online marketing en cookies Britt Telleman Opleidingscoördinator 39

DATE: TO: June 5, 2020 Commissioner Mary Lou Berger, TDC Chair, and all TDC Board Members FROM: Glenn P. Jergensen, Executive Director Tourist Development Council SUBJECT: Thursday, June 11, 2020 TDC BOARD MEETING The Palm Beach County Tourist Development Council will meet on Thursday, June 11, 2020 in the Palm Beach County Convention Center, Ballroom ABC at 650 Okeechobee Boulevard, West Palm Beach, Florida 33401. Parking garage will be available for parking. The subject board meeting packet is enclosed. The meeting will begin at 9:00 a.m. If you have any questions regarding this information, please give us a call at 233-3130. I. GJ /JH Enclosure cc: Verdenia C. Baker, County Administrator Denise Coffman, Deputy County Attorney Chuck Elderd, FTC George Linley, Sports Commission Dave Lawrence, Cultural Council Deborah Drum, ERM Jorge Pesquera, Discover David Anderson, Convention Center / Spectra Venue Management Vincent McPhail, Convention Center/Spectra Food and Hospitality Jodi Cross, Florida Restaurant and Lodging Association Regional Sales Manager (Agenda) Joan Hutchinson, TDC Ernie Pena-Roque, TDC o:\dept\tdc\tdcmtg2020.invite.LTR Palm Beach County Tour ist Development Council 2195 Southern Boulevard, Suite 500, West Palm Beach, Florida 33406 D-(561) 233-3130 D-FACSIMILE (561) 233-3113

TDC BOARD MEETING ATTENDANCE SHEET REVISED EFFECTIVE June 11th, 2020 BOARD (Seat) (1) Chair Commissioner Mary Lou Berger 11/20/2018 - 11/2020 (4) Jim Bronstien Vice Chair(9/30/22) Appt(3/1/95) ReApp(9/18/18) Dis.3 (2)Jeffrey Mayer (9/30/23) Appt(11/05/2019)Dist. 1 (3) Jim Mostad (9/30/20) Appt (10/16/19), Dis. 2, St 3 (5)John Tolbert (9/30/23) Ap(2/9/16) ReAp(10/16/18)&(8/20/19) Dis4 (6)Comm Christina L. Romelus(9/30/21) Appt (01/10/17)ReAppt(10/01/17[Dis.5] (7)Don Dufresne (9/30/23) Apt(6/5/12) ReAp(5/3/16)&(8/20/19) Dis6 (8) Davicka N. Thompson (9/30/2020) Appt(12/6/16) [Dis.7] 01.09.20 02.13.20 03.12.20 04.09.20 05.14.20 NA P NA NA NA NA NA NA NA P P P A A P P P P P P A A A A COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 P P P P P A P P MARKETING WORSHOP 05.28.20 06.11.20 07.09.20 08.13.20 09.10.20 10.15.20 11.12.20 12.10.20 A P P P A A P P NA NA NA NA NA NA NA NA Appt(12/6/16) [Dis.7] (9) Comm. Kelly Shoaf (9/30/22) Appt. 6/4/19 At-Large STAFF Verdenia C. Baker, County Administrator Denise Coffman, Deputy County Attorney Dave Lawrence, Culture George Linley, Sports Chuck Elderd, Film & TV Jorge Pesquera, Discover Deborah Drum, ERM Dave Anderson, PBCCC Vincent McPhail, PBCCC Glenn Jergensen, TDC Ernie Pena-Roque, TDC Joan Hutchinson, TDC O:\TDCMtgs 2020\attendnc ** Reappointment during current year NA- Does not count towards attendance. P/W - Workshop P/S - Special Meeting O:\TDCMtg2020\attendnc\01102013 to Present Sheet 1. NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA P P P P P P P P P P P P P P P P P P P P A P P P COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 COVID-19 P P P P P P P P P P P P P P P P P P Julie Bishop P P P P P NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA NA P P COVID-19 P P NA

TOURIST DEVELOPMENT COUNCIL June 11, 2020 Palm Beach County Convention Center Ballroom ABC West Palm Beach, Florida AGENDA 1. ROLL CALL 2. AGENDA ADDITIONS AND DELETIONS MOTION TO APPROVE 3. MOTION TO APPROVE MAY 14th & 28th MINUTES* 4. MOTION TO RECEIVE AND FILE MARKETING AGENCIES REPORT A. DTPB ACTIVITY REPORT* B. CULTURAL COUNCIL AC C. SPORTS COMMISSION ACTIVIT D. FILM & TV MONTHLY NE E. FILM & TV PRODUCTION REPO PBC CONV F. CONV OPE G. CONV H. CONV I. CONV OTHER TDC J. ERM COME STATEMENT & FINANCIAL PARED TO BUDGET & PRIOR YEAR* KETING UPDATE* ” REVENUE REPORT* D & BEVERAGE OPERATING REPORT* Y/DEPARTMENTS REPORTS PORT* K. PBI T FFIC REPORT L. HOTEL PIPELINE REPORT* M. CONTRACT TRACKING REPORT* 5. OLD BUSINESS – DISCUSSION ITEMS A. TDC TOURISM PERFORMANCE METRICS 1. TDC DASHBOARD CURENT MONTH & YTD* a. Discover Hotel Performance Dashboard* b. Bed Tax Collections* c. Report Out Metrics* B. Boca Raton Bowl Funding Approval* -Glenn J. Motion to Approve 1 2. UNE 2020 WORKSHOP 6. NEW BUSINESS – DISCUSSION ITEMS A. B. C. TDC- PBCCCC Expansion CSL Study John Kaatz- Receive & File* TDC- Financial Audits of all Agencies Approved by Finance Committee* Receive and File FY2021 Budget Checkpoint Update/Phase Discussion*- Glenn J. D. Marketing Recovery & Stimulus Proc to th BCC* Gl J. E. SPORTS COMMISSION 1. Two Minute Update- George L F. CONVENTION CENTER 1. Spectra Venue Manage a. Two Minute Upd 2. Spectra Hospitality a. Two Minute Upd G. H. I. DISCO 1. FILM 1. CUL 1. Pesquera k Elderd Lawrence J. ERM 1. Two Minute Update- Deb Drum 7. BOARD COMMENTS 8. PUBLIC COMMENTS 9 ADJOURNMENT The next board meeting will be July 9th, Location to be Determined *Attachment included Tdc/tdcmtgs2020/Agenda.06.11.2020 ail 2

TOURIST DEVELOPMENT COUNCIL May 14, 2020 9:00AM Webex Video Conference Call MINUTES 1. ROLL CALL Present Commissioner Mary Lou Berger, Chair Jim Bronstien, Vice Chair Jeffrey Mayers Jim Mostad Don Dufresne Davicka Thompson Commissioner Kelly Shoaf John Tolbert Staff Verdenia C. Baker, County Administrator Denise Coffman, Deputy County Attorney Glenn Jergensen, TDC Joan Hutchinson, TDC Ernie Pena-Roque, TDC Patricia Ramirez, TDC Dave Lawrence, Cultural Council Jennifer Sullivan, Cultural Council Kathleen Alex, Cultural Council George Linley, Sports Commission Michael Zeff, Sports Commission Jared Fleet, Sports Commission Missy Gard, Sports Commission Scott Glinski, Sports Commission Chuck Elderd, Film & TV Commission Michelle Hillery, Film & TV Commission Christy Andreoni, Film & TV Commission Phyllis Man, Film & TV Commission Jorge Pesquera, DTPB Evan Lomrantz, DTPB Rich Basen, DTPB Nick Parks, DTPB Gustav Weibull, DTPB Kelly Cavers, DTPB Sergio Piedra, DTPB Ashley Svarney, DTPB Deborah Drum, ERM Dave Anderson, Convention Center/Spectra Venue Management Vincent McPhail, Convention Center/Spectra Food and Entertainment 1 3. Absent Commissioner Christina L. Romelus Mike Brodnicki, Convention Center Laura Beebe, Airports Cody Benkelman, Palm Beach International Airport Lacy Larson, Marketing Palm Beach International Airport Other Jodi Cross, FRLA Kelly Smallridge, Business Development Board Ben Durgan, Government Affairs & Communications Michael Buczyner, WPTV – Channel 5 Claude Delorme, Miami Marlins Michael Jacobs, Economic Council Ryan Hughes, WPTV – Channel 5 Vicki Chouris, South Florida Fair 2. AGENDA ADDITIONS AND DELETIONS – MOTION TO APPROVE There is an addition to the Agenda, it is the Extension of the Spectra Hospitality Agreement due the COVID-19 for one year, 6.B. Motion to approve addition of the Item 6.B. to the Agenda is made by Commissioner Shoaf and seconded by Jim Bronstien. Motion passes unanimously by 8 -0 with Commissioner Christina Romelus absent. 3. MOTION TO APPROVE MARCH 12th TDC MEETING MINUTES* Motion to approve March 12th TDC Meeting Minutes is made by Don Dufresne and seconded by Davicka Thompson. Motion passes unanimously by 8-0 with Commissioner Christina Romelus absent. 4. MOTION TO RECEIVE AND FILE THE CONSENT ITEMS FOR MAY 2020 MARKETING AGENCIES REPORTING A. DTPB ACTIVITY REPORT* B. CULTURAL COUNCIL ACTIVITY REPORT* C. SPORTS COMMISSION ACTIVITY REPORT* D. FILM & TV MONTHLY NEWSLETTER* E. FILM & TV PRODUCTION REPORT* PBC CONVENTION CENTER OPERATING REPORTS F. CONVENTION CENTER INCOME STATEMENT & FINANCIAL OPERATIONS ANALYSIS COMPARED TO BUDGET & PRIOR YEAR* G. CONVENTION CENTER MARKETING UPDATE* 2

H. CONVENTION CENTER “PACE” REVENUE REPORT* I. CONVENTION CENTER FOOD & BEVERAGE OPERATING REPORT* OTHER TDC SUPPORTED AGENCY/DEPARTMENTS REPORTS J . ERM PROJECT STATUS REPORT* K. PBI TRAFFIC REPORT* L. HOTEL PIPELINE REPORT* M. 1991 – 2019 FILM & TV PRODUCTION HISTORY* N. CONTRACT TRACKING REPORT* O. QUARTERLY AGENCY FINANCE REPORTS 3.31.2020 Motion to receive and file the Consent Items for May 2020 is made by Jim Bronstien and seconded by John Tolbert. Motions passes unanimously by 8-0 with Commissioner Christina Romelus absent. 5. OLD BUSINESS – DISCUSSION ITEMS A. TDC TOURISM PERFORMANCE METRICS 1. TDC DASHBOARD CURRENT MONTH & YTD* a. Discover Hotel Per formance Dashboard* b. Bed Tax Collections* c. Report Out Metrics* Jergensen In 2001 we had the 911 impact in New York City, we saw a 10% reduction in bed taxes. Then, 2009 we have the recession at that time we had a 20% reduction in bed taxes. But what we are seeing today is certainly something we have not seen before. Bed Tax Collection – For the month of March 2020 collected in April 2020 was at $4.4M it is (44%) decrease over the prior year Budget for the month was $8.2M or 4% above last year. March Tax Exempt rental receipts of $3.2M, decreased of (40%) compared with last year. The Total FYTD’20 collections were at $35.1M, lower than last fiscal year’s $36.6M by (4.1%) reflecting the first impact of COVID-19 on the fiscal year. Total Fiscal Year 2020 Budgeted Growth at 4%, current projections estimate a (33%) decline in bed tax collections for the fiscal year. The Rooms sold for March were 263,555 or (42%) lower than the previous year. Rooms available for March 545,662 which is up 3.5%. Hotel Rooms active in the County 17,602 with the BEN opened March 1st. Occupancy for March was at 48.3%, down (44%) over PY. Occupancy in the beginning of March was 86.1%. Occupancy March CYTD was 71%, down (14.3%). Average daily rate for CYTD was at $233.79, (14%) lower than previous year. The revenue/available per room was at $112.88 lower by (52%) in March. 3 Hotel Room sales in March decreased (50%) at $58.4M. Non-hotel room sales decreased (12%) at $10.8M. Non-Hotel Room Sales FY20 Year to Date increased by 20% at $80M. FYTD 2020 Taxable Revenues Fiscal Year decreased (4.1%) at $572M. Airport activities for the month of March, 416,473 passengers (47%) lower and estimated seat capacity was down (10%) over last year with 810,225 seats. Passenger rolling average went down (1.5%) 6,667,585 over last year. Leisure and Hospitality Employment for March not reflective of true COVID-19 impact. 2. PBI- Airport Update Laura Beebe, Director PBI Beebe Laura Beebe, Airports Director presented a PowerPoint Presentation COVID-19 Airline Impacts. • Reductions in departures declined (73.1%) for domestic and (94%) for International flights. Airlines are reducing capacity. • Aircraft worldwide and domestic remain idle. Domestic airline responded with more flexibility in rebooking/cancelling flights. • Restricting access to provide more space. Ceasing or streamlining meal service, enhancing the cleaning procedures, requiring the flight attendants to ware facial covering. Supporting temperature checks by TSA. • Modest increases are anticipated beginning June/July 2020, recovery period will be slow. After 911 there was a (30%) decline in air traffic demand. • The Governor declared an executive order requiring all persons coming from areas with substantial community spread to quarantine for 14 days from the date of entry. • PBI is experiencing significant declines in revenue streams, including airline fee & charges, parking revenues, and concession revenues from rental cars, food & beverage, and retail sales. In parking alone, in April 2019 we made $1.25M, for April 2020 we made less than $80,000. • PBI Operational Plan: Building consumer confidence: Highlighting operational changes for the protection of the public and employees, encouraging compliance with CDC and County safety policies through social media and in-terminal messaging. Jergensen There is a question about the quarantine for the New York travelers coming to town, is the executive order still in effect? Beebe It was extended by Executive Order 20-112. It is in place until a new order is issued. There is not a definitive date to stop the quarantine requirement. We are asking the Florida Department of Transportation for further clarity on that. 4

Commissioner Shoaf How is the order enforced? Beebe When a traveler comes in from a New York destination, they are met at the gate by a Department of Health contractor. They are required to fill out a healthcare form, they are informed regarding the quarantine requirement, and there is a sign and an overhead announcement regarding the quarantine requirement. But as far as of enforcement I do not know if the Department of Health has any mechanism. Commissioner Shoaf I have a comment and a question. We have a local distillery that is producing hand sanitizer, would something like that be helpful? One of the things that we find in the city is we can get hand sanitizer but not dispensers. If you have the dispensers, would that be a resource for you. I will connect to you via email and see if there is an opportunity there. I work closely with the Honor Flight, they are looking at their September flights and they are trying to decide what they are going to do, because part of the Honor Flight experience is a crowd at the airport for the homecoming. There are several older folks, who are in their 80s, 90s in sometime 100+ years old who come out for these flights. They are trying to decide if they need to cancel those flights. Beebe Many airports now are closing to everybody except ticketed passengers. I think September would not be the best time to plan that flight. Tolber t Are we seeing any other kind of temperature checks or other testing for those coming out of New York City or high-risk areas prior to landing? Beebe Just to be clear, the Department of Health protocol is not a health check. They still have the traveler form; nobody is doing any sort of health screening. However, if someone is sick at the airport, we have an on-site fire rescue person who does do a wellness check and will transport to a local hospital, if is necessary. There is a push to have TSA staff start to do temperature checks at the security check points. 5 Beebe Please be aware that even with the restriction for individuals coming from the New York area there are some exemptions or certain workers such as airline crew and some essential workers still coming from there. Although an individual may claim to be from that area, they may not be subject to the quarantine because there is a minor exemption. Baker The Executive Order from the County on 2020-0028 outlines those critical individuals to which the hotels are open. Everybody that does not have a temperature is not necessarily clear, they can be asymptomatic and can be shedding and it takes from five to seven days for the fever and other symptoms to display. They can still be infected and infecting others, the temperature is not necessary a clearance. Bronstien Do we have to seat at the table with the State in terms of opening up to New York access again? Beebe The quarantine Order came out of the Governor Office. We have contact with the Florida Department of Transportation, but they are taking directions from the Governor office. Baker We are speaking with the Governor’s Office on these issues. Let us not get a false sense of security. New Yorker’s are flying out of New Jersey and other areas and New York is not the only hot spot, until the Federal Government decides to cut down certain flights. We cannot control where people come from. Beebe There are individuals from different areas coming in from connecting flights as well. Thompson As we move forward with the reopening and marketing plans, is there any messages specifically we should include in materials we are developing travelers? Beebe Our marketing director is in communication with the Discover staff as well. Right now, we are focusing on safety messages and ensuring that passengers feel confident that they 6

are safe in the airport. It is very premature for us to do a strong push to travelers throughout the airport. I believe probably toward the season we will start seeing the numbers pick up a little. We are going to be reluctant to do any hard messaging about traveling through the airport beyond that we are safe and taking all appropriate measures to ensure passengers’ safety. A lot of this will be decided by the Federal Government as far as different safety measure being implemented in the airport. Jergensen I want to let everybody know that Laura Beebe and Lacy have been part of the recovery team for marketing. Since day one they have been at the table with all the agencies. Beebe And we will certainly let Discover know when we feel like is the right time to start marketing in specific markets. At this point the numbers are very low and the flights are low, and we do not expect to have a better idea when we are going to be back, maybe in the June time frame. We expect to see some recovery in November or December, but maybe a 50% recovery. The airlines are losing millions of dollars per day, they are going to have to figure this out. Jet Blue alone is losing $10M per day. Jergensen We are going to get additional data from Fort Lauderdale and Miami and keep you informed. Pesquera We do have access to that information from Fort Lauderdale and Miami. The International Sanitation Supplies Association initiative that has been implemented in other destination may also be something we consider for the airport. We will be talking about that tomorrow. 6. NEW BUSINESS – DISCUSSION ITEMS A. TDC- FY2020 & FY 2021 FINANCIAL UPDATES- G. Jergensen TDT REVENUES and OPERATING BUDGETS OPERATIONS IMPACT FROM COVID 19 30 Minutes Bed Tax Collections Impact Reforecast FY2020 Agency Operating Budgets Re-Budget FY 2021 Agency Operating Budgets Bronstien We came out of our Finance Committee meeting with some conservative projections, but we need to keep re-evaluating this every month as we get more information. The 7 agencies have to take some cuts. It is hard to market something no one is interested in doing right now, which is travel. Dealing with the reserves numbers and looking at the agencies cost cuts, there may be opportunities to re-direct some of the stimulus funds we have, looking at the special events project funds and possibly the first and fourth penny. The expansion of the baseball stadium has been put on hold. There are a lot of different items that need to be reduced and some others that we might be able to use for rebuilding ourselves over the next 18 months or two years. Jergensen There was a decrease on Hotel room nights sold of (33%), this percentage is driving our reduction in bed taxes, which is the (33%). Hotel room revenues went down about ($300M) year over year. Non-Hotel room revenue was fairly strong in February even in March just ($5M) down. We are scheduling three check points to look at before we call 2021 budget. The first check point is the March collections collected in April with about $1M higher than we have forecasted in our planning models, would be 31.5% for the year, but the next five months will be critical. We were very conservative projecting for those months. Check points will be done June 1st and July 1st, and this will let us understand the month of May. It is very hard to make a (21M) reduction when we only have six months left in the year. The agencies acted very quickly, turning off contracts and moving contracts out to the next fiscal year, reducing all advertising, putting them on hold until the right time, and you will see this in the marketing recovering plan. We worked with ERM, Deb Drum and Michael Stahl to see if there was any additional funds that were available from our beaches re-nourishment program that we can defer in this current year and put those funds into marketing when it is the right time. We were able to take $2M from ERM and we will put it into the stimulus, we are also looking at our reserves position. For 2021 we are projecting a 25% increase, significant recovery. We looked at all we could to create the marketing stimulus, looking at the reserves, special project funds that have been building over time. The agencies met their targets of a total cut of $12M. This includes personnel, G & A, marketing. Stimulus dollars are being taken from reserves and the $2M from beach renourishment. This stimulus will be used for marketing when the time is right to begin promotions. Marketing will be done in phases, beginning with our local community and stay and play promotions. Phase 2 will target drive markets; this promotion will continue through Q4 and the beginning of Q1of next year. Once PBIA reaches an appropriate level to warrant, we will start advertising to our traditional markets. The $2M ERM money does not affect any current beach renourishment projects. ERM was fortunate to receive Federal funding from past hurricanes and these excess funds are what we will be utilizing. I did promise Deb Drum that if we have a bad hurricane season and it looks like she will need some of these funds, we will reanalyze our use of those funds and give some back as needed. The distribution of that money would be based on the distribution levels outlined by the ordinance. 8

Mostad Have we ever deviated from the ordinance as far as the distribution breakdown goes? Can we approve having some nimbleness to distribute marketing dollars where it is most needed. Jergensen We have not done that in the past, but that nimbleness is available to us. But we will have to take everything back the BCC in order to transfer money. All of the agencies have been working together to make sure the monies are put in the right place. Tolber t I know you said that beaches will not be affected by reutilizing the $2M of ERM money, but everything I hear is that the recovery will begin with beaches and outdoor settings. I am happy to hear that everyone is coming together in a very cohesive manner. But I don’t see high school sports coming back anytime soon, have we looked at the best way to spend this money. Jergensen George will address this more, but we are hearing that sports will be back in the fall and George has interest from various events that want to come back. We will look at each sport grant to determine which come back sooner rather than later. Linley In terms of recovery from youth to professional sports we are trying to understand the County position. We are working on an event recovery plan which aligns with the Discover plan and stages. But before we host an event of any type hotels have to be open and the County has to allow the event to take place. Having said that, there are some sports which are planning their comeback. Equestrian sports are planning a summer series. Baseball events want to start as soon as possible with plans to social distance around the diamond. Major league baseball is talking of relaunching and they are looking at spring training facilities. Bronstein We had discussed putting stimulus dollars into Special Projects so that we can move money to where it is needed and phase it differently as different organizations, events, and activities come back at different times. Jergensen Stimulus will be put into an account where it will only be used for marketing. 9 Thompson Have we tried to recover some money from the CARES act? Jergensen We have applied for this but have not heard anything yet. Baker Treasury specifically prohibits us from using the CARES dollars for revenue loss. Jergensen We recommended to put the Roger Dean project on hold. With this downturn we could not afford to move forward with that amount of spending. This was approved and we explained the situation to the teams. They were surprised but understood. Page 40, next steps I would like your thoughts and approval to take this plan forward to the BCC for approval. Bronstein We are proposing that reserves will be taken down to 7%, we are looking at taking $1.5M from special projects; I would like to propose that we up that to $2M, we take $2M from ERM and put it into special projects to distributed where needed and be flexible with allocation, we have R&R this year at $3M; can we take that down to $2.5M and free up another $500,000? The State has a 5% holdback, will the State release this for use. Jergensen I haven’t seen anything from the State, I don’t think we will see anything. The holdback is not a reserve, it is a forced savings account and eventually flows through. As for the R&R, we will need that for projects which have been deferred for years and also, now that we have turned off Roger Dean we will have more R&R projects there and for these reasons I would not recommend taking any money from R&R. Bronstein OK, I withdraw that portion of the motion. Mostad I support everything Jim recommended and support any motion put forward to that respect. 10

Tolber t With the unknown would it be useful to create scenarios for a stronger turndown of say 80% – 90% to help us to understand what this would look like and have a plan. Jergensen We have done that especially given a possible resurgent of the virus in the fall. We will come back to you if this happens. Shoaf In regard to R&R are we saving money where we can, like regular maintenance since no one is in the Convention Center. I support the motion as put forward. Jergensen Yes, we are looking at everything to save money. The Convention Center has implemented layoffs and regular maintenance where we can. The agencies have all taken personnel cuts. Motion to reduce the reserve positions for 2020 and 2021 to 7.5%, taking $2M for stimulus money out special projects, take $2M from ERM and move it into special projects to be spent nimbly where needed across projects, and move this proposal forward to the Board of County Commissioners for approval is made by Jim Bronstein and seconded by Davicka Thompson. Motion passes unanimously 8-0 with Commissioner Christina Romelus absent. Marketing Stimulus Proposals Impact on 1st & 4th Cent Obligations Five Year Trend FY 2020 through FY 2024 Discussion Jergensen 6.A. We would like to extend the Food & Beverage contract at the Convention Center for one year. With everything that is happening we do not want to go out for bid during this time. With your approval we will ask the BCC to delay the bid process by one year. Motion to approve the extension of the food & beverage contract for one year made by John Tolbert and seconded by Davicka Thompson. Motion passes unanimously 8-0 with Commissioner Christina Romelus absent. 7. BOARD COMMENTS 11 15 Minutes Mostad The County is considering backing out of the agreement the Governor put forth to reopen the County to nonessential lodgers. This is being discussed at the BCC tomorrow and maybe Verdenia can speak to this. Speaking on behalf of the hotel industry, unprecedented measures have been taken across the industry to ensure hotels are ready to open. Hotels have put forth best practices for reopening. Tolber t I agree, the industry is taking tremendous steps across the board to ensure cleanliness and safety. I am concerned about the lack of information about what we are supposed to do in the case that a guest is under a 14-day quarantine. Mostad I would like the board and the TDC to send a resolution to the BCC recommending the County to join the Governor’s plan to open up the County to low risk visitors. Mayers I agree, the hospitality industry is ready to open and anything we can do to help that happen we should. Baker Thank you for your comments. I am in support of tourism. What has been successful for the working groups is that they put together their recommendations and plan for reopening and take them to the BCC so the public can see that there is a plan in place. Unfortunately, not everyone is on the same page. There are some hotels out there that are still taking reservations from the outside and they are not following the rules. When we open hotels and beaches and take people in from all over, we put our community at a higher risk. If you do this, I recommend that you do it in stages. This is why I created working groups, so we could come up with a plan and open in stages. 8. PUBLIC COMMENTS Michelle Jacobs – President of the Economic Council Speaking on behalf of the Tourism Work Group. Kelly Smallridge and I have been working to plan for a reopening of PBC. For us to begin to craft recommendations for the BCC that are all inclusive we started to ask questions about Palm Beach County Executive Order 2020-002A. Essentially this order does not allow nonessential travel to PBC and does not allow for the beaches to be open. For these things to change the BCC will have to give that direction to the County Administrator to rescind the order or amend 12

the order. I agree with you all that the hoteliers have taken amazing steps to ready for reopening. We are planning to make that recommendation to Ms. Baker later today and we plan to provide a phased plan moving into phase 1. Bizhelppbc.com for more information. Roger Amidon – President of the Palm Beach Mar r iot We have tens of thousands of hospitality workers who need to get back to work to provide for their families. I understand making a cautious approach, but we need to go back to work. Marriott has put together protocols for reopening as has FRLA. Baker You all can speak to your commissioners and make public comments to the BCC. But understand that my concern is that there is no plan in place in the event that someone checks into your hotel who is sick. They may feel fine when they get on the plane and a few days later they are in your hotel moving about and they are contagious. We need to talk through these things. Jergensen I am going to recommend we delay the marketing portion of this meeting for two weeks so we can put our full attention to the marketing presentations. 9. ADJOURNMENT TDC MEETING Motion to adjourn the meeting and reconvene at a later date to hear and vote on the marketing plans made by Jim Bronstein and seconded by Davicka Thompson. Motion passes unanimously 8-0 with Commissioner Christina Romelus absent. The next board meeting will be June 11th, location to be determined. *Attachment included Tdc/tdcmtgs2020/05.14.2020 Minutes 13 TOURIST DEVELOPMENT COUNCIL May 28, 2020 00 M A W
xid
o C M on
r
n C I U N T all T RI T S LOM E Ma E NT C P y 8, 0 1 R CA Peset Jim Bronstein, Vice Chair Jeffrey Mayers Mary Lou Berger, Chair hristina L. Romelus Jim Mostad John Tolbert Davicka Thompson Don Dufrens Commissioner t Verdenia C. B Denise Coffman, D Glenn Jergens n, TDC Joan Hutchinson, TDC Ernie Pena-Roque, TDC Dave Lawrence, Cultural Council Jennifer Sullivan, Cultural Council George Linley, Sports Commission Michael Zeff, Sports Commission Chuck Elderd, Film & TV Commission Michelle Hillery, Film & TV Commission Phyllis Man, Film & TV Commission Jorge Pesquera, DTPB Evan Lomrantz, DTPB Gustav Weibull, DTPB Rich Basen, DTPB 1

Kelly Cavers, DTPB Julie Bishop, ERM Dave Anderson, Convention Center/Spectra Venue Management Laura Beebe, Airports 2 AA ADD 3 D I II A D D - I – I PPR A Motion to approve agenda additions and deletions was made and approved. A I R u e Presented the State of Tourism in Palm • Palm Beach County lodging bot allowed in hotels. • May is expected to be at 30% a • Forecast for 2020 – occupancy a at 72% occupancy. 4 D I – DI CU A ! I I " Rec#$e% P sc ss # u we were looking ssential lodgers only ntations by TDC Marketing Agencies I ! Pt#m P#&#s - 2 ' m tes u D se Resea n to or want to resume some type of travel with a first t The recovery plan is built around trust and safety to drive hotel occupancy. Pks Discover strategy is designed around geographic expansion, starting locally and expanding outward to the drive market and lastly to fly market driving the message, we are a healthy and safe place to visit. Promotions will begin with Stay & Play promoting on website, video, and social media. We are ready with “Open Palms”. Phase 1 is now through the end of July. Beginning with owned marketing and little paid promotion. Estimating $60,000 per month. 2 Phase 2 – July – Sept. 30. Targeting drive markets with a goal to hit 40% occupancy. There may be offers of free nights for Florida and Georgia residents, a media investment match with Expedia, and a destination partnership with American Express. Focus will emphasize, we are less crowded than locations to our south. Expand spending to $215,000 per month with a media mix Phase 3 – opening to the fly markets. This timing is de ndent on airlines and other factors but ideally, we would targ get occupancy up to 65% gearing up fo Possible branding activations at select air Beach County. Estimated spending $300,000 per There will be a concurrent stra phase of marketing. #st" Curre from ce time to mar (#m Is the Jege is a second wave of the virus? We will pull marketing from any hot spot feeder destinations. # et Hoteliers are looking for a formal protocol on what they should do if a visitor tests positive while here. We would like the County to tell us what we should do. D ke We are concerned about that as well. If someone is sick and hotels turn them away, and airports and airlines turn them away and sick people are left in Palm Beach County, what happens. 3 y tory self-quarantine for visitors p a close watch on this to determine the right Target is to vels to Palm ngs with each

Commissioner Shoaf left the meeting. I F- Rec#$e% ketg P m ec(es D - ' m tes u "e" This summer programming will focus on our outdoor areas and activities like boating. H e% Relaunching Palm Beaches TV online, Roku, a be an emphasis on social media We will adopt the “Open Palm will also continue to offer virtual tra audiences to rediscover the Palm We will be producing FaceBook wa content. These watch parties will appea Trave NBC # $423,000 with no additi How adverise "e" We will continue to promote the rebroadcasting of shows as we develop new content. We will work with Discover to add a PBTV tagline to materials. CU UR ece * A ! CI Rec#$e% ! t - u u u # sm 1 m tes - ) u s. There will l content. We nviting h our 33 hours of original nn Jergensen with guest has re-aired 9,517 times on PBS stations. Advisor Round Trip. Rebroadcasts have generated a value of to the TDC or Film Commission. n we add the PBTV tagline to our Cultural organizations will be slow to reopen, especially the performing arts. 4 u $ The Mosaic campaign will be a multi-month campaign of shows, art, and culture. Phase 1 – Stay & Play, July – Sept. online coupons will be available to institutions which are open and opening. Phase 2 – Drive market – August – October. Promotions and offers will be available for Miami, Orlando, Tampa, and Ft. Myers. Phase 3 – Fly market – targeting Boston with the Arts message. Create activations wit PR ! I I- R u tes ton. Restart e% We will focus on marketing whic plan. Ze 90% of sport planners want to re summ of ho We a a return to sports. C We will e s. 61% say they will return by ir kids play within a three-hour drive ging and working with the industry to plan for expanding our virtual tours of our facilities. lay Local, Support Local. We are discussing strategies for how to safely host sporting events. We are identifying sports which support social distancing such as, equestrian summer circuit, golf, tennis, BMX, cycling, boating, motor sports, and aquatic sports. Over the last 60 days we have submitted over 60 bids for athletic events scheduled between 2021 – 2025. Of the 60 bids submitted 29 are for NCAA events. We were awarded an international tennis competition taking place in 2021 and a US Lacrosse tournament in January 2021. ! I - ! R Rec#$e% eetgs F $ets ' m tes - u 5

A "es# The convention center is closed until July. The good news is that most events plan to reschedule rather than cancel. We are using this time to focus on capital improvements. The Courtyard Sky Room is progressing and building painting has begun. We are working on obtaining the GBAC certification through ISSA. County IT is expanding our bandwidth. We have a new Staff/Client Liaison who wil k with clients on safety plans, including offering outdoor meeting opti Food & Beverage is looking at wa meeting location by offering hot and cold boxed de D #ste Will events shuffle, with events s A "es# Yes, other %e I have not ava e ing eve lorida. ng to obtain COVID insurance which currently is rd anything about this? Yes, there has been a lot of talk on this subject. Mostly, the thought is that insurance will be developed but it will be cost prohibitive for most events. So, planners are looking at indemnifications against illness. #st" Asked if stimulus money can be placed in Special Projects fund and what the process would be to move where it is needed. Jegese gional? h were scheduled for Vegas and 6 I am analyzing the best way to handle the stimulus and what will be allowable by the County. But we know that each agency will have to produce a budget that will include the stimulus dollars. (#m&s# Asked to be kept informed on marketing efforts. D #ste Wanted to give a shout out to Verdenia Ba County running during this time. Jegese If approved, these marketing pl presented to the BOCC in July for D AI R ! I FI R ! ts to keep the ts will be Motion to proceed to the BOCC and seconded by Jim Bronstein as made by Jeffrey Mayers imously by 6-0 with Comm absen 4 PU 6 D IC C AD No comments J R (ee+t # # e "eteme" oaf, a ommissioner Romelus Tdc/tdcmtgs2020/05.28.2020TDCWorkshopMinutes 7

TO: FROM: DATE: RE: Glenn Jergensen, Executive Director - TDC Jorge Pesquera, President/CEO May 29, 2020 Discover The Palm Beaches Monthly Activity Report May 2020 cial media engagement, and booked room nights for the Month of May. We continue to be port demonstrates trends relative to owned visitor digital footprint, advertising impressions, soThe following is a summary of TDC Performance measures for the month of May 2020. This re There were 12 hotels temporarily closed removing nearly 3,000 rooms out of inventory, a 13% drop April 2020 Hotel Performance negatively affected by the COVID-19 crisis.  Properties that closed were mostly on the beach or luxury. A few midscale hotels were closed but all economy  The number of room nights sold in The Palm Beaches decreased by 77%  With 14,736 rooms available this put inventory at pre 2009 recession levels when hotel converted to condos and budget properties were open  An unprecedented 89,000 room nights were sold for the month.  The US decreased by 68%  Florida decreased by 79%. The Palm Beaches held its market share of 4.1%  Occupancy decreased by 74% to 20.1%, the worst month on record  The previous record low was set in September 2001 with 199,000 room nights sold  Florida decreased by 72% to 21.5%. The Keys had the lowest occupancy at 7% while Jacksonville had the high Budget hotels preformed best with 33% occupancy  The rolling 12 month average puts occupancy at 2012 levels at about 64%. est with 26%.  The average daily rate (ADR) was $135 down 37%, ranking 2nd to The Keys $143  The US decreased by 64% to 24.5%  Room night revenue was down 86%  RevPAR was down 83% to $27, which was the highest in the State  The US decreased by 44% to $73  Florida decreased by 51% to $78  Luxury properties that were open could command $440 per night  The rolling 12 month average puts ADR at 2018 levels at about $178. 4-A April CYTD Hotel Performance  The total number of room nights sold is down 27% for the first 4 months of the year  Florida and the US has decreased by 29%  Occupancy is down 26% to 60%  Florida decreased 26% to 58%  The US decreased 28% to 46%  The average daily rate was down 0.9% to $244  RevPAR was down 27% to $146, driven mostly by occupancy Q1 Visitation  Total visitation to The Palm Beaches between Jan. and Mar. 2020 was 2.14 million, down 11%  This is roughly the same level of visitors as 2016  Visitation from nearby Florida markets took the biggest hit, declining 14%  International markets showed the least decline only a 7% drop  There was only a 4% decrease in Canadian visitors, as border restrictions did not go into effect until Mar. 21st and remains in effect until May 21  The UK decreased by 2% with travel restrictions in effect as of March 17  Bahamian visitation continued to grow, perhaps seeking shelter  Visitation from South America took a 20% hit  Spending was little affected declining 1.8% to $1.63 billion  Total lodging spend was essentially flat, however room night revenue was down 12%. Group attrition and cancellations could have offset this loss  Food & beverage was also flat, with being closed for the last 2.5 weeks of the quarter  Recreation and retail took the biggest hits Page -2

TABLE OF CONTENTS Section Table of Contents Page Marketing Performance Measures ..........................................................................4 Public Relations - Social Media Engagement .............................................7 Public Relations - Earned Media Impressions ............................................6 Consumer & Travel Industry Database.....................................................5 Owned Views Digital Footprint ...............................................................5 Advertising/Paid Media ..........................................................................5 Group Sales Site Participation ................................................................................10 Destination Review .............................................................................10 Citywide Actualized FY Room Nights for Convention Center (Shared)......... 9 Group Level Booked Room Nights (CC Shared) ....................................... 9 Booked Room nights Hotel Lead program............................................... 9 Data Dictionary .................................................................................15 Research Reports..............................................................................11 3 Performance Measures - TDC FISCAL YEAR 2018 - 2019 PERFORMANCE MEASURES Advertising Impressions Owned Views Digital Footprint Consumer & Travel Industry Database increase Target Actual Year End Target FISCAL YEAR 2019 - 2020 Current Month MAY YTD 650,000,000 807,667,108 679,250,000 632,000 231,145,380 N/A N/A 12,000,000 893,868 375,375 396,477 394,145 181 8,935,009 % of Annual Target 34.0% 74.5% 400,653 101.7% Earned Media Impressions 206,000,000 254,459,489 212,180,000 9,175,817 192,022,487 Social Engagement Booked Room Nights - Hotel lead Program Group Level Booked Room Nights (CC Shared) Group Level Actual FY Room Nights for CC Shared Destination Reviews Destination Site Participation 525,000 1,601,515 1,522,500 148,000 165,881 160,000 50,000 30,000 40 70 54,159 39,590 79 111 DTPB OBJECTIVES 2019 - 2020 *Excludes Legacy accounts. Leisure /Consumer – – – – – 53,000 35,000 65 90 56,459 2,045 0 0 0 3 1,219,817 53,364 31,191 5,895 19 58 90.5% 80.1% 33.4% 58.9% 16.8% 29.2% 64.4% **Minor deviation in production results after year end may occur based on change (increase/decrease) request in room block. Increase Consumer and Travel Industry database to 394,145 Generate 12,000,000 in Owned Views Digital Footprint Generate 1,522,500 Social Engagements Generate 679,250,000 Advertising Impressions Generate 212,180,000 Earned Media Impressions Meetings & Conventions – – – – – Book 160,000 DTPB only room nights (Hotel Meetings Leads) Generate 53,000 Group Level Booked Room Nights Convention Center Shared Generate 35,000 Group Level Actual FY Room Night for Convention Center Shared Generate 65 participants in Destination Reviews Generate 90 Destination Site Participants 4

Marketing Month / Month Traditional Impressions Digital Impressions Advertising / Paid Media - Traditional & Digital FYTD May impressions are down YOY as a result of pausing all media due to Coronavirus Owned Views Digital Footprint 10,000,000 12,000,000 2,000,000 4,000,000 6,000,000 8,000,000 0 FY 2020 Oct Nov Dec Fiscal Year 2020 Target Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Consumer & Travel Industry Database Total Year to Date 8,935,009 12,000,000 Marketing & Leisure Sales 5 Marketing Month / Month 10,000,000 2,000,000 4,000,000 6,000,000 8,000,000 0 May-19 May-20 Public Relations - Earned Media Impressions FYTD 8,582,965 9,175,817 100,000,000 120,000,000 140,000,000 160,000,000 180,000,000 200,000,000 220,000,000 20,000,000 40,000,000 60,000,000 80,000,000 0 FY2019 Major wins include features in USA Today, CNN Travel and 34 television clips FY2020 219,164,555 192,022,487 105,000,000 120,000,000 135,000,000 150,000,000 165,000,000 180,000,000 195,000,000 210,000,000 15,000,000 30,000,000 45,000,000 60,000,000 75,000,000 90,000,000 0 FY2020 Oct Nov Dec Jan Feb Mar Apr May 6 Marketing & Leisure Sales FY 2020 Year End Target Jul Jun Aug Sep Total Impressions YTD 192,022,487 212,180,000

Public Relations - Social Media Engagement for March 2019 and 2020 Marketing May 2019 May 2020 Competitor Insights:  This month, we had the second highest Instagram follower growth percentage out of our competitive set! Our account grew by 2% (2.3% last month) while @thefloridakeys grew the most at 2.1%.  We received the fifth most engagements on Instagram in our competitive set, only behind @thefloridakeys, @visitorlando, @ftmyersanibel and @visitlauderdale  In addition, we’re ranking fifth on Facebook in terms of engagements, flat to last month. 1. The Beaches of Fort Myers & Sanibel 2. Visit St. Pete/Clearwater 3. Visit Sarasota County 4. Visit Lauderdale 5. DTPB 6. Visit Florida Keys Marketing & Leisure Sales 7 DTPB MONTHLY SOCIAL MEDIA REPORT MAY 2020 KEY INSIGHTS With the rapid decline in performance of virtual experiences, we pivoted back to a mostly image based social content strategy, which kept engagement rates rising. Impressions are back up this month even without the help of paid social media and influencers. Testing different engagement tactics has been working on Instagram: for example, asking what people are grateful for or If they are also craving a piece of key lime pie. MONTHLY SOCIAL RECAP 360,626 .6% MoM Change Total Followers 482,178 8.3% 4.6% 2.3% Total Impressions Instagram ER MoM Change 7.3% 2.6% MoM Change TOP PERFORMING CONTENT CROSS-CHANNEL 12% MoM Change 27.8% MoM Change Facebook ER Twitter ER Instagram Most Engaged 1.6K Engagements 9.3% ER 17.4K Impressions Facebook Most Engaged 793 Engagements 8.3% ER 9.6K Impressions Twitter LinkedIn Most Engaged 192 Engagements 4.2% ER 4.6K Impressions BOTTOM PERFORMING CONTENT CROSS-CHANNEL Most Engaged 108 Engagements 10.4% ER 1K Impressions Instagram Least Engaged 190 Engagements 4.4% ER 4.3K Impressions Facebook Twitter Least Engaged 27 Engagements 1.4% ER 1.9K Impressions Least Engaged (Twitter Trivia) .2% ER 1,060 Impressions LinkedIn Least Engaged (Golf Skills challenge at Boca Resort) 4.3% ER 302 Impressions

Group Sales and Services Month / Month Booked Room Nights - Hotel Lead Program FYTD Month / Month Group Level Booked Room Nights (CC Shared) FYTD Citywide Actualized FY Room Nights for Convention Center (Shared) 1,000 2,000 3,000 4,000 5,000 6,000 7,000 8,000 0 Oct Nov Dec Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep FY 2019 FY 2020 10,000 15,000 20,000 25,000 30,000 35,000 40,000 5,000 5,895 0 FY 2019 YTD Total These numbers are subject to change as we continue to collect hotel pickup. 8 Group Meetings & Destination Services FY 2020 Goal 35,784 35,000 30,000 Group Sales and Services Destination Reviews 10 15 20 25 30 35 0 5 Oct Nov Dec Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep FY2019 FY2020 10 20 30 40 50 60 70 80 0 FY2019 YTD Total FY2020 Goal 79 65 40 19 Site Participation 10 12 14 16 18 20 0 2 4 6 8 Oct Nov Dec Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep FY 2019 FY 2020 100 110 10 20 30 40 50 60 70 80 90 0 FY 2019 YTD Total FY 2020 Goal 111 90 70 58 Site visits were held virtually. Group Meetings & Destination Services 9

Hotel Performance Dashboard April 2020 PBC Performance*—April 2020 Palm Beach County Ranking vs. Florida Destinations1* (Monthly Comparison) Hotel Performance by Location2* —April 2020 Hotel Performance by Region2*—April 2020 Hotel Performance by Scale3*—April 2020 Growth in ADR by Currency Exchange Rates4 —April (2019 vs. 2020) 1. Ranking derived by Discover The Palm Beaches by comparing STR data for PBC and all 12 major Florida markets. 2. Region and Location breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches. 3. Scale breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches based on average rate from the previous calendar year. 4. USD—U.S. Dollar, GBP—British Pound, CAD—Canadian Dollar, BRL—Brazilian Real, EUR—Euro, COP—Colombian Peso, ARS-Argentine Peso, MXN-Mexican Peso *Source: STR, INC. REPUBLICATION OR OTHER RE-USE OF THIS DATA WITHOUT THE EXPRESS WRITTEN PERMISSION OF STR IS STRICTLY PROHIBITED. Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. ADR/RevPAR ADR/RevPAR Occupancy Hotel Performance Dashboard CYTD—Jan. to Apr. 2020 PBC Performance*—Jan. to Apr. 2020 Palm Beach County Ranking vs. Florida Destinations1* (Calendar Year to Date Comparison) Hotel Performance by Location2* —Jan. to Apr. 2020 Hotel Performance by Region2*—Jan. to Apr. 2020 Occ Hotel Performance by Scale3* Jan. to Apr. 2020 Growth in Rooms Sold vs. Rooms Available 1. Ranking derived by Discover The Palm Beaches by comparing STR data for PBC and all 12 major Florida markets. 2. Region and Location breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches. 3. Scale breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches based on average rate from the previou 4. USD—U.S. Dollar, GBP—British Pound, CAD—Canadian Dollar, BRL—Brazilian Real, EUR—Euro, COP—Colombian Peso, ARS-Argentine 5. CYTD—Calendar Year-to-Date *Source: STR, INC. REPUBLICATION OR OTHER RE-USE OF THIS DATA WITHOUT THE EXPRESS WRITTEN PERMISSION OF STR IS STRICTLY PROHIBITED. Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. ADR/RevPAR ADR/RevPAR ADR/RevPAR Occupancy Occupancy

The Palm Beaches Performance Ranking April 2020 The Palm Beaches Ranking vs. Florida Destinations1* The Palm Beaches Ranking vs. Florida Destinations1* *Source: STR 1. Ranking derived by Discover The Palm Beaches by comparing STR data for PBC and all 12 major Florida markets. Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. PBC Visi tation Dashboard Q1 2020 Q1 (JanMar.) Visitation to The Palm Beaches Q1 2020 (Jan -Mar.) Visitation to The Palm Beaches International Visitation to The Palm Beaches Q1 2020 International Visitation to The Palm Beaches by Country Total International Canada Europe South America Caribbean Asia-Pacific Central America Mexico Q1-2018 Q1-2019 246,710 232,870 138,500 126,400 41,000 31,900 12,700 9,100 7,500 Middle East-Africa 3,600 2,400 39,800 28,900 13,600 9,600 7,800 4,800 2,200 Q1-2020 % Change -6.8% 217,000 120,900 38,200 23,200 14,400 7,300 7,100 3,800 2,100 -4.4% -4.0% -20% 5.9% -24% -9.0% -21% -4.5% Annual Visitation vs. Rolling Year Apr. ‘19 to Mar ‘20 8.0M 0.75 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 7.4M 0.74 2.68 3.93 7.9M 0.75 2.73 2.81 8.2M 8.0M (-3.3%) (-3.3%) 0.70 2.88 0.69 2.78 (-3.5%) Q1 (Jan.-Mar.) Spending by Sector QTR Total 4.41 4.46 4.64 4.48 (-2.3%) 2016 2017 2018 2019 Q2-2019 to Q12020 International Florida Domestic, Excl. FL *Source: DTPB estimates extrapolated from aggregate card usage data provided by VisaVue® Travel and data from other independent research sources such as Florida Department of Revenue, STR, Euromonitor, TNS, Tourism Economics. *MSA Definitions—BALTIMORE-D.C. - WASHINGTON-BALTIMORE, DC-MD-VA-WV; BOSTON - BOSTON-WORCESTER-LAWRENCE, MA-NH-ME-CT; CHICAGO - CHICAGO-GARY-KENOSHA, IL-IN-WI; DETROIT - DETROIT-ANN ARBOR-FLINT, MI, FT PIERCE - FORT PIERCE-PORT SAINT LUCIE, FL; HARTFORD - HARTFORD, CT; JACKSONVILLE - JACKSONVILLE, FL; LOS ANGELES - LOS ANGELES-RIVERSIDE-ORANGE COUNTY, CA; MELBOURNE - MELBOURNE-TITUSVILLE-PALM BAY, FL; MIAMI-FT LAUDERDALE - MIAMI-FORT LAUDERDALE, FL; NEW YORK - NEW YORK-NORTHERN NEW JERSEY-LONG ISLAND, NY-NJ-CT-PA; ORLANDO - ORLANDO, FL; PHILADELPHIA - PHILADELPHIA-WILMINGTON-ATLANTIC CITY, PA-NJ-DE-MD; ST LOUIS - SAINT LOUIS, MO-IL; TAMPA-ST PETE - TAMPA-SAINT PETERSBURG-CLEARWATER, FL Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. Millions

DATA DICTIONARY Actualized Room Nights Advertising Impressions Room night pickup from contracted groups, under the contract block, receiving incentive dollars Impressions refer to the amount of views an ad receives by consumers. Average Daily Rate (ADR) Room revenue divided by rooms sold, displayed as the average rental rate for a single room. Booked Room Nights Consumer & Travel Industry Database Destination Review The number of room nights contracted by DTPB between a meeting planner and a hotel. Represents number of contacts in the DTPB electronic database as of a certain date. Includes: consumers, meeting planners, travel agents, tour/receptive operators, partners, members, vendors. An invited Group of targeted and qualified, Meeting/Convention Professionals or Travel Trade Travel Influencers who have expressed interest and delivered an RFP for our consideration, and are brought to the destination to experience Palm Beaches visitation assets pertinent to theirs or their clients goals and interests, with the intent to influence their meetings and travel decisions to our Destination. Digital Media DTPB Online advertising such as web banners, mobile, email, social media, search, etc. Discover The Palm Beaches Earned Media Impressions Publicity gained through promotional efforts other than paid media advertising, which refers to publicity gained through advertising, Impressions refer to the amount of views an ad receives by consumers. FY FYTD Groups Services Occupancy (Occ) Paid Media Paid Website Traffic Percent Change 1 10 Fiscal Year (October 1 to September 30) Fiscal Year-to-Date. Measures are calculated using the sum of the values from October 1 of the given fiscal year. Groups that DTPB has serviced and that are travelling in the month Rooms sold divided by rooms available multiplied by 100. Occupancy is always expressed as a percentage of rooms occupied. Advertising and media coverage that has been payed to be distributed Marketing initiatives, such as pay-per-click (PPC) advertising, which focuses on driving traffic to a website Amount of growth - up, flat, or down - this period versus same period last year (month or year-to-date). Calculated as ((TY - LY) / LY). DATA DICTIONARY RevPAR (Revenue Per Available Room) Rooms Sold Sessions (formerly visitors) Room revenue divided by rooms available. The number of rooms nights sold or rented (excludes complimentary rooms). Total number of visits to the DTPB website and micro-sites (one individual may visit www.ThePalmBeaches.com 3 times which would result in 3 sessions). Site Participation Personalized and customized Individual visits to the Destination by either Meeting/Convention or Travel Trade planning professionals brought to the Palm Beaches to experience Palm Beaches visitation assets pertinent to theirs or their clients goals and interests, with the intent to influence their meetings and travel decisions to our Destination. Social Media Engagement Actions from fans/followers of DTPB through sharing, commenting, tweeting, pinning, liking, and watch content on DTPB social media outlets. Traditional Media Traditional media includes: Print, Broadcast (Radio/ Television), Out-of-Home (Billboards, Public Transit, etc.) Twelve Month Moving Average Calculated using the sum of the values of the given month and of the preceding eleven months. Unique Users/Visitors Represents the number of individuals (now called also: new users) to the DTPB website and micro-sites (one individual may visit www.ThePalmBeaches.com 3 times which would result in 1 unique visitor). YOY Year over Year A method of evaluating two or more measured events to compare the results at one time period with those from another time period (or series of time periods), on an annualized basis. 1 11

May 2020 PERFORMANCE DASHBOARD FY 2019 Performance Indicator PR Impressions Website Sessions Social Media Followers (Total) Facebook Instagram Twitter Tourism Email Subscribers Cultural Concierge Program Leads1 Visitors to the Cultural Council2 Cultural Organization Partner Referrals Tourism Partner Referrals Co-op Packages Sold Goal 600,000 34,233 15,000 6,233 13,000 16,432 550 12,500 48,000 3,700 50 Actual 515,745 32,319 12,755 7,551 12,013 21,380 835 13,945 46,282 4,681 57 FY Goal 530,000 35,000 13,700 9,000 12,300 27,000 1,000 12,500 46,000 4,000 55 FY 20203 Current Month 12,915 FYTD % to Goal 1,200,000,000 1,399,782,315 1,200,000,000 274,606,566 2,047,076,830 171% 306,785 58% 33,757 13,263 8,340 12,154 22,103 3 0 2,356 121 0 33,757 54% 13,263 8,340 12,154 22,103 601 54% 54% 49% 44% 60% 5,206 42% 24,475 2,396 45 53% 60% 82% Bolded items indicate TDC-designated performance indicators for FY 19-20 1 Offline leads are reported quarterly. 2 FY 2019 totals include visitors to The Satellite pop-up space in CityPlace. 3 All metrics have been adversely affected by the COVID-19 crisis. Item 4B - Page 1 HIGHL IGHTS COVID-19 (CORONAVIRUS) IMPACT The Cultural Council team continues to work remotely and serve as a steady source of information, resources and encouragement for the cultural community of Palm Beach County. Tourism advertising remained paused, with the Council’s marketing team communicating with constituents primarily through social media, the internet, press and email. Road to Recovery: In May, the Council launched a new webpage listing cultural organizations that partially or completely reopened to the public, and will continue to update the page and promote open venues on social media. PR & SOCIAL MEDIA Video - “The Arts are Essential in Palm Beach County”: In alignment with the global #GivingTuesday movement on May 5, the Cultural Council created and shared an inspirational video via social media, email and the Council’s website. The video featured COVID-friendly footage from various Palm Beach County cultural organizations and destinations, and sets up the Council’s recovery messaging of “reconnecting with the arts.” The video received coverage in The Palm Beach Post, Palm Beach Daily News, PBC TV Channel 20 and WPTV. Other Highlights: PR and social media efforts also featured virtual cultural experiences and National Travel & Tourism Week, as well as attaining national coverage online of the Council’s Hire a Musician program. The Council also published a video to social media featuring moving testimonials from creative professionals who received grants from the Palm Beach County Artist Relief Fund. FEATURED PRESS COVERAGE • GlobeNewswire – May 13 ▪ “Home Learning Fun with Virtual Arts Activities from The Palm Beaches” ▪ Total Potential Reach: 189,723,513 • Parade – May 7 ▪ “Wondering How to Celebrate Mother’s Day During Quarantine? Here Are 30 Virtual Mother’s Day Ideas” (highlighting the Council's Hire a Musician program) ▪ UMV: 2,332,218 • MSN, The Palm Beach Post (print & digital), Palm Beach Daily News – May 5 ▪ “Coronavirus Florida: Local nonprofits set to take part in global fundraising endeavor Tuesday” ▪ Total UMV: 72,662,805 ▪ Circulation: 245,000 (The Palm Beach Post) INDUSTRY RELATIONS Meeting of the Minds: The Council hosted this virtual meeting on May 7 for key central Palm Beach County government, non-profit, business and tourism leaders. The call focused on COVID-19 updates/challenges and a discussion on recovery efforts. Discover The Palm Beaches Town Hall: On May 8, Discover hosted a town hall to discuss COVID-19 updates and to celebrate Travel Rally Day 2020. Cultural Council President and CEO Dave Lawrence participated in this discussion to provide a cultural sector update for attendees. Item 4B - Page 2

HIGHL IGHTS INDUSTRY RELATIONS Creative Mornings: The Council co-hosted the May 15 virtual meeting for creative professionals on Zoom. Attendees were encouraged to use one the backgrounds created by the Cultural Council to support #palmbeachculture during the meeting. Virtual Cultural Sector Marketing Meeting: On May 21, the Council organized a virtual meeting with cultural marketing leaders to provide an update on the Council’s COVID-19 planning and resources and provided a forum for organizations to share their COVID-19 updates and plans for recovery efforts. CULTURAL CONCIERGE PROGRAM As the initial re-opening phase of Palm Beach County businesses, resorts and hotels began in May the Cultural Concierge program supported the safe return of travelers by closely monitoring cultural venue re-openings, hours, and health assurance practices to align with the efforts of event planners, hotels and tourism sales and services: • Met with Visit West Palm Beach Waterfront and Delray Beach Visitor Information Center managers about re-opening plans, safety measures for visitors and staff/volunteers • Reviewed FRLA COVID-19 safely standards, PCMA’s COVID-19 Recovery Dashboard, IMPACTS COVID-19 research; monitored Skift, MPI and PCMA Tourism Forecasts • Met with President of the Concierge Association of the Palm Beaches; researched shortterm luxury condo rental market • For The Canopy by Hilton West Palm Beach: Assisted design firm’s effort to lease 2-D paintings/photos by local artists for 2nd floor pre-event spaces; looped in Council’s artist services coordinator to facilitate art selection, contact artists and recommend placement; toured property • Updated 2020 Cultural Concierge Program Plan • Sent WPB historical trivia questions to DTPB colleagues for upcoming association sales promotion • Pursued additional walking map recommendations from partners in the Convention Center/Downtown WPB district • Served on scholarship committee to determine class for 2020 FRLA Florida Eats Scholarship Awards • Additional Industry Engagement/Updates: o DTPB Virtual Travel Rally Day o Virtual Marketing Meeting of the Minds o AFAR: Weekly, AFARLive! Roundtables on luxury leisure travel market o MPI Webcast: Strategies for Increasing Audience Engagement at Virtual Events o Knight Foundation Webcast: Taking Back Our Streets—Rebalancing Streets for Culture, Commerce and Community o Visit Florida Webcast: Travel & Art, Culture, Heritage and Performance • Selected as team member for Hospitality + Events Fight Back/HEFB-20 Virtual Hackathon, to hack new solutions for cross-industry COVID-19 related challenges, including, but not limited to: Hospitality, Events, Healthcare, Healthcare Design, Medical Facility, Insurance, and Technology. Item 4B - Page 3 TDC Board Monthly Report June 2020 4C

Sports Tourism Production – Through March 31 The Palm Beach County Sports Commission’s portfolio of events through the midway point of FY 20 revealed another record setting pace for sports tourism in The Palm Beaches. Unfortunately, the COVID . . 19 pandemic decimated the sports travel and event industry and has disrupted our Sports Commission’s ability to host events during the spring and summer months of FY 20. The attached semiannual report shows Sports Commission hosted events from October 1, 2019 through March 31, 2020. Due to the COVID the last day sports in Palm Beach County was held on March 8th. 19 pandemic, The Palm Beach County Sports Commission delivered an impressive collection of tourism generating sports events during the first six (6) months of FY 20. In total, our Sports Commission hosted 91 events, which represented 23 different sports. The list includes an array of national and international events, including some of the most prestigious amateur sports properties taking place in the United States. This portfolio of events generated 172,132 room nights for Palm Beach County’s hospitality industry. Summary of Event Report for October 1, 2019 – March 8, 2020:  91 sports events = 23 different sports  172,132 room nights have been actualized  The room night projection is a 34% increase compared midway point for FY 19  Economic impact = $130,127,600

172,132 trackable hotel room nights were created through the midway point of FY 2020

Sports related room nights increased by 43,823 in FY 20 compared to the midway point of FY 19.

16 sports events were televised nationally

$130,127,600 of economic impact was created

Palm Beach County Sports Commission Sports Tourism Report FY 20 October 1, 2019 March 31, 2020 5 5 5 Event Name Miami Heat Training Camp Sport Basketball Event Date October 1 5, 2019 / Venue Keiser University Actual Room Nights 349 Hardball 360 Fall Classic Baseball Shark Invitational (NCAA D2 Men's &Women's Golf Tournament) Perfect Game World Wood Bat Association (WWBA) World Championship Weekend Honda Classic High School Invitational Blue Line Hockey / Columbus Day Discovery Showdown Rattler Roundup XXV United States Tennis Association (USTA) Columbus Day Open Babe Ruth League Baseball Halloween Slam / Florida Youth Soccer Association (FYSA) Palm Beach Gardens Classic Perfect Game 14U World Championship October 2 6, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches 466 Golf October 7 8, 2019 / PGA National Resort & Spa 97 Baseball October 10 14, 2019 / Roger Dean Chevrolet Stadium 5,497 Golf October 11 12, 2019 / PGA National Resort & Spa Hockey October 11 13, 2019 / Palm Beach Skate Zone, Palm Beach Ice Works, Glacier Ice Arena Judo 43750 Congress Middle School 132 1,222 N/A Tennis October 12 14, 2019 / Delray Beach Tennis Center 416 Baseball October 16 20, 2019 / Okeeheelee Park & Lake Lytal Park Soccer October 18 20, 2019 / Klock Fields, PGA Park, Mirasol Park, FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Dyer Park Baseball October 18 21, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches 317 633 890 USTA Father/Daughter National Championship Student Athlete Community Service Network (SACSN) National Collegiate Main Event Sunshine State Conference Cross County Championships Monster Mash Lacrosse Bash Tennis October 25 27, 2019 / Ibis Country Club 9 Baseball October 25 27, 2019 / Roger Dean Chevrolet Stadium TBD Cross Country October 26, 2019 South County Regional Park 82 Lacrosse October 26 27, 2019 FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Dyer Park / World Comes to the Palm Beaches Baseball October 30 November 5, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Santaluces Athletic Complex, Gardens Park 17 2,277 Event Name Sport WODaMania Beachfront Men's Senior Baseball League (MSBL) Fall Classic 11th Annual Arrigo Dodge Ram Extreme Rodeo CrossFit Event Date November 2, 2019 Venue City Beach, Singer Island Baseball November 3 16, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Roger Dean Chevrolet Stadium Rodeo November 8 9, 2019 / South Florida Fairgrounds Actual Room Nights N/A 6,184 TBD Delray Beach Riptide Fall Shootout Lacrosse November 9 10, 2019 / Seacrest Soccer Complex 2,127 Babe Ruth League Board Meeting Baseball Perfect Game Youth Florida South Florida Fall Invitational SoFlo Turkey Shootout Florida Motorcycle Road Racing Association (FMRRA) Series Intercollegiate Women's Lacrosse Association (IWLCA) President's Cup & Annual Meeting NAIA Women's Soccer National Championship Opening Round Dick Moroso Memorial 3 Day Bracket Championship & Citrus Nationals / Chris Evert/Raymond James Pro Celebrity Tennis Classic / US Youth Soccer Olympic Development Program Girls Thanksgiving Interregional / Uncommitted Showcase American Junior Golf Association (AJGA) Rolex Tournament of Champions US Youth Soccer National League Girls 14U Fall Championship Equestrian Holiday & Horses Circuit November 9 16, 2019 / PGA National Resort & Spa 149 Baseball November 15 17, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches 122 Lacrosse November 16 17, 2019 / Motorsports November 17, 2019 February 10, 2020 Lacrosse FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches 77 / Palm Beach International Raceway TBD November 20 24, 2019 / International Polo Club & Palm Beach County Convention Center Soccer November 22 23, 2019 / Keiser University 13,281 59 Motorsports November 22 24, 2019 / Palm Beach International Raceway TBD Tennis November 22 24, 2019 / Delray Beach Tennis Center, Boca Raton Resort & Club Soccer November 22 28, 2019 / Florida Atlantic University, Spanish River Athletic Complex Baseball November 23 24, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Roger Dean Chevrolet Stadium Golf November 23 28, 2019 / PGA National Resort & Spa 89 1,604 N/A 1,009 Soccer November 24 27, 2019 / Equestrian November 26 / January 5, 2020 The Gardens North County District Park 517 Palm Beach International Equestrian Center 14,955

Event Name Sport OrangeTheory Fitness Half Marathon & 5K Running Event Date November 30, 2019 Venue Boca Raton Actual Room Nights TBD Boca Raton Beach Classic Basketball NCAA Division II Volleyball South Region Tournament NCAA Division II Men's Soccer Quarterfinal December 1 2, 2019 / Florida Atlantic University (FAU) Arena Volleyball December 5 7, 2019 / Lyyn University de Hoernle Sports & Cultural Center / Soccer December 5 7, 2019 / Lynn University Bobby Campbell Stadium / 688 135 120 Delray Beach Pickleball Classic Pickleball December 6 8, 2019 / Delray Beach Tennis Center 414 "Little Mo" Internationals in Florida Tennis December 6 11, 2019 / PGA National Resort & Spa 1,550 FITTEAM Palm Beaches Marathon Running December 6 8, 2019 / Meyer Park Amphitheatre 1,919 Conference USA Football Championship Game Perfect Game Youth Florida South Florida Challenge NASA Florida Football December 7, 2019 FAU Stadium 249 Baseball December 7 8, 2019 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches 119 Motorsports December 7 8. 2019 / Palm Beach International Raceway USSSA Santa Slam Softball December 7 8, 2019 / Lake Charleston Park, Seminole Palms Park, Okeeheelee Park, John Prince Park Lou Groza Award Celebration Florida Youth Silver Gloves Boxing Championships Don Law South Florida Junior Open Football December 9, 2019 Kravis Center for the Performing Arts TBD TBD 22 Boxing December 13 15, 2019 / Westgate Recreation Center 60 Golf December 14 15, 2019 / Osprey Point Golf Course 35 Future Phenoms College Combine Lacrosse December 14 15, 2019 / The Gardens North County District Park N/A West Palm Beach Invitational Basketball December 20 21, 2019 / Keiser University 606 Cheribundi Boca Raton Bowl Football December 21, 2019 FAU Stadium 1,850 Event Name Sport US Kids Golf Foundation Holiday Classic Golf Event Date December 21 22, 2019 / College Winter Training Camps Swimming December 22, 2019 January 19, 2020 Holiday Basketball Classic of the Palm Beaches Basketball Venue PGA National Resort & Spa Actual Room Nights 463 / Various Palm Beach County Aquatic Facilities 1,459 December 26 30, 2019 / Dwyer High School, Palm Beach Gardens High School, & The Benjamin School Coast to Coast Winter Showcase Baseball December 27 31, 2019 / Rodger Dean Chevrolet Stadium 1,068 127 Hurricane Junior Golf Tour South Florida Kickoff Golf December 28 29, 2019 / The Links at Madison Green 142 XPE Combine NFL Prep Training Football January 1 April 29, 2020 / XPE Sports 903 Charger Classic Basketball January 3 5, 2020 / Suncoast Community High School TBD Junior Honda Classic Golf January 4 5, 2020 / PGA National Resort & Spa 136 SuperCar Week Motorsports January 4 12, 2020 / Palm Beach International Raceway TBD US Equestrian Annual Meeting Equestrian January 8 11, 2020 / Winter Equestrian Festival Equestrian January 8 March 29, 2020 / Florida Women's Hockey League Tournament Hockey January 10 12, 2020 / Hilton West Palm Beach 707 Palm Beach International Equestrian Center 42,664 Palm Beach Skate Zone TBD Florida Lacrosse Festival Lacrosse January 11 12, 2020 / Lake Lytal Park TBD NexStar Lacrosse National Recruiting Showcase Lacrosse January 11 12, 2020 / Caloosa Park Game Day USA Junior All American Games / Baseball January 17 19, 2020 / FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches & Jupiter Community Park College Prep Invitational Horse Show Equestrian January 17 19, 2020 / Jim Brandon Equesrian Center 75 227 109 Wellington Soccer Shootout Soccer January 17 20, 2020 / Village Park N/A

Event Name Sport American Youth Soccer Organization (AYSO) State Games Gainbridge LPGA at Boca Rio Soccer Event Date January 17 20, 2020 / Venue Okeeheelee Park Actual Room Nights 390 Golf January 20 26, 2020 / Boca Rio Golf Club 1,332 St. Louis Cardinals Fantasy Camp Baseball Les Grandes Dames USTA Senior Women's Tennis Tournament Champions Racing School January 23 28, 2020 / Tennis January 28 February 3, 2020 / Motorsports January 30 31, 2020 / Palm Beach Masters Series Hurricane Junior Golf Tour Palm Beach Junior Open Gauntlet of Polo Florida State Golf Association (FSGA) Women's International Four / Ball Delray Beach Riptide & Palm Beach Men's Lacrosse Cross Over Weekend Delray Beach Open by VITACOST.com Florida Judo Association (FJA) Cherry Blossom Open XXV Jupiter President's Day Cup East End Volleyball Sunshine Series Stop at Singer Island Florida Coast Cup Equestrian January 30 March 3, 2020 / Golf February 1 2, 2020 / Polo February 5 March 8, 2020 / Golf February 12 13, 2020 / Roger Dean Chevrolet Stadium 1,035 City of Palm Beach Gardens Tennis Center 384 Palm Beach International Raceway 64 Deeridge Farms 5,195 Westchester Country Club 59 International Polo Club n/a The Wanderers Club 44 Lacrosse February 14 15, 2020 / Seacrest Soccer Complex 230 Tennis February 14 23, 2020 / Delray Beach Tennis Center 919 Judo February 15,2020 Congress Middle School 36 Soccer February 15 16, 2020 / Jupiter Community Park N/A Beach Volleyball February 15 16, 2020 / Singer Island 36 Soccer February 15 17, 2020 / Major League Baseball (MLB) Spring Training Baseball February 21 March 24, 2020 / The Honda Classic Golf February 24 March 1, 2020 / The Gardens North County District Park 602 FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches; Roger Dean Chevrolet Stadium PGA National Resort & Spa 37,600 9,434 Event Name Sport Statewide Amateur Hockey of Florida (SAHOF) State Championships Quebec Softball Training Camp Palm Beach Challenge College & International Baseball Festival Orange Bowl Committee Board Retreat Hockey Event Date February 28 March 1, 2020 / Softball February 29 March 8, 2020 / Baseball March 1 / 24, 2020 Venue Palm Beach Skate Zone Actual Room Nights 369 Lake Charleston Park TBD Santaluces Athletic Complex 2,703 Football March 6 7, 2020 / Boca Raton Resort & Spa 31 Festival of Fire Blazing Trails / Motorsports March 6 7, 2020 / Palm Beach International Raceway TBD Tim Rand Invitational Gymnastics March 6 8, 2020 / Palm Beach County Convention Center 2,583 Wellington March Madness Basketball March 7 8, 2020 / Total Room Nights Wellington Village Park 662 Total Room Nights 172,132

Palm Beach County Travel Update LEARN MORE Professional Golf Returns to Florida’s Golf Capital®: The Palm Beaches | MAY 8 , 2020 Go Du  Al l four golfers wi l l donate their time for the 1 8-hole competi tion, wi th McI lroy/Johnson playing for the American Nurses Foundation and Fowler/Wol ff playing for the CDC Foundation. “Wi th four of the PGA TOUR’s top stars in Rory, Rickie, Dustin and Matthew of Team TaylorMade participating and UnitedHeal th Group serving as the foundation of chari table giving, and Farmers Insurance providing an addi tional bonus pool , gol f fans around the world can look forward to a unique, interactive and entertaining event that wi l l help those in need,” said PGA TOUR Commissioner Jay Monahan. The chari ty match marks the first time a gol f event wi l l be broadcast from Seminole Gol f Club. Known often as a very private venue, the club is excited to open i ts doors to the benefi t game. “Seminole Gol f Club is honored to host this chari table event and welcomes al l gol f fans and sports enthusiasts to tune in to the broadcast to see these world-class players take on our course,” said J immy Dunne, President of Seminole Gol f Club. “This match is a pure publ ic service, wi th al l money raised providing COVID-1 9 rel ief to those most in need in Florida and around the country, and Seminole is thri l led to have the opportuni ty to contribute to such a worthy cause at this di fficul t time.” As the United States continues efforts to reopen, The Palm Beaches are proud to ensure a safe return to sports as the event wi l l fol low al l mandates from the ci ty, county, and state. Wi th the selection of Seminole Gol f Club, the chari ty event adds yet another premier event to Palm Beach County’s el ite resume as Florida’s Gol f Capi tal®. The County is home to The Honda Classic (PGA Tour), Gainbridge LPGA at Boca Rio, the Boca Raton Championship (PGA Tour Champions), and several amateur championships including the NCAA Division I I I men’s and women’s tournaments. “We’re grateful to the four exceptional PGA TOUR players for donating their time, as wel l as al l the sponsors for helping elevate this unique fundraising event, which wi l l feature the first worldwide broadcast of a gol f competi tion from Seminole Gol f Club,” said Pete Bevacqua, President, NBC Sports Group. The players have emphasized an excitement to return to action as they hope the event wi l l offer fans much-desired sports entertainment. “I t’s been di fficul t to wi tness what so many are enduring over the last several weeks due to the COVID1 9 pandemic. I ’m excited and thankful to TaylorMade and UnitedHeal th Group for

making this event possible and providing us wi th the opportuni ty to show our support of those on the frontl ines. I hope that we can provide some respite and entertainment for those tuning in across the globe,” said McI lroy. Fowler is also excited to be able to raise money for chari ty in the unique competi tion. “When I heard about this event, I couldn’t get involved fast enough. I t’s special to be able to have an impact and raise chari table contributions through our sport and to do i t wi th Matthew as a partner. I know how much I have missed sports and gol f, especial ly, so to be one of the first events returning to television is very exci ting and I ’m proud to have Farmers, one of my sponsors, be a partner of this event as wel l ,” said Fowler. Live coverage of the TaylorMade Driving Rel ief wi l l take place May 1 7 from 2-6 p.m. ET on NBC, GOLF Channel , NBCSN, Sky Sports and other PGA TOUR global media partners. BACK SHARE     Recent News Palm Beach County Travel Update LEARN MORE Tennis Returns to The Palm Beaches with Televised Pro Showcase | MAY 20 , 2020 Th an co 

Players wi l l provide their own drinks and towels, and each wi l l be given their own set of marked bal ls for use during the match. “Sports wi l l always serve as a beacon of hope in trying times and this premier tennis showcase is a great beacon for sports in our communi ty,” said George Linley, PBCSC Executive Director. “We are excited to welcome the world’s best tennis players to The Palm Beaches and are supporting their efforts to take the right steps to ensure a safe return to l ive sports.” Tennis Channel ’s coverage begins wi th the first matches Friday, May 22, from 1 2 p.m.-3 p.m. ET, a schedule i t fol lows throughout the weekend. The players are Americans Al ison Riske (No. 4), Amanda Anisimova (No. 5) and Daniel le Col l ins (No. 8), joined by Aj la Toml janovic, Austral ia’s second-ranked women’s singles player). Unl ike an exhibi tion, the four wi l l play for prize money and for resul ts that wi l l be included in each’s Universal Tennis Rating (UTR), a system that provides real -time, head-to-head rating comparisons based on performance. Palm Beach County Travel Update LEARN MORE ina  Palm Beach County Sports Commission Awarded Elite Lacrosse Tournament in 2021 | J UNE 1 , 2020

by Legendary Sports Group (LSG). The event wi l l take place January 1 6-1 7 at Gardens North County District Park in Palm Beach Gardens. The tournament wi l l feature el ite lacrosse clubs from across the country wi th over 80 teams expected to participate. The event is open to boys’ and girls’ lacrosse teams, from fi fth grade through high school , wi th more than 1 ,400 players and coaches and 3,800 spectators projected to attend. Over the two-day event, a coaches’ cl inic wi l l be held for local youth and high school lacrosse coaches. The state-of-the-art Gardens North County District Park opened in summer 201 9 on 82 acres of land in the immaculate and invi ting ci ty of Palm Beach Gardens. The site features 1 0 l ighted Bermuda grass mul tipurpose fields and the award-winning Palm Beach Gardens Tennis & Picklebal l Center, which contains 1 8 Har-Tru courts for tennis and 1 2 picklebal l courts. The park is also home to three concession stands, one meeting room, a splash pad, a playground, a ninja fi tness course and a fi tness trai l . “Some of the best tournaments in the country are hosted at destinations. The Palm Beaches in January couldn’t be a better location for this event,” said Dave Cottle, LSG’s Senior Lacrosse Advisor. “Great fields, great weather, easy to get to – having the top teams in each age bracket coming together is going to make Eye of the Hurricane a top-notch tournament for years to come.” LSG produces several prominent events each year and services cl ients national ly. LSG’s profi le includes the Naptown Lacrosse Chal lenge and the Maryland Interscholastic Athletic Association Lacrosse Championships. LSG also owns the Naptown Hal f Marathon & 1 0K/5K and the Alumni Chal lenge 5K. “Teaming up wi th Legendary Sports Group to add another premium lacrosse event to Palm Beach County’s resume could not be more exci ting,” said George Linley, PBCSC Executive Director. “Eye of the Hurricane wi l l bring lacrosse players and fami l ies to Palm Beach Gardens for an unforgettable weekend of lacrosse.” To take a virtual tour of Gardens North County District Park or for information on bringing an event to Palm Beach County, please visi t PalmBeachSports.com. Sports-Development Sports Development Executive Summary In FY 20, the Palm Beach County Sports Commission (PBCSC) is deploying an aggressive sales and sports development effort to grow the number of sports tourisms generating events taking place in The Palm Beaches. The PBCSC continues to cultivate relationships with event owners, as well as identify, solicit, secure and retain sports events to grow room night actualization. Below is a recap of sports development efforts that have taken place during the month of May in FY 20. Event Bids & Development 7 p rimary mechanism for event solicitation is through the Event Bid and Development process. To recognize potential bid opportunities, the PBCSC will be at the forefront of the industry and engage with event owners. Bid submission is a highly effective tool to recruit sporting events. 7 99 ached is a comprehensive list of the bids that have been submitted in FY 20, and below is a breakdown of the development efforts over the past month:  :; 77 <=v=>=? n I Men’s College Basketball Holiday Tournament o November 23 28, 2020 @ o 400 projected participants o 1,400 projected room nights  NCAA Division Men’s Golf Championship Fall Preview o October 5 6, 2020 B B @ o 210 projected participants o 200 projected room nights  College Properties Group Lacrosse Camp o December 2020 / January 2021 o 350 projected participants o 700 projected room nights  AJGA Fall Series o November 26 @ 28, 2020 o 350 projected participants o 700 projected room nights  Labor Day Slam Lacrosse Tournament o September 5 @ 7, 2020 o 1,080 projected participants o 1,100 projected room nights

 Ballroom Dancesport Competition o August 20 @ 22, 2020 o 400 projected participants o 365 projected room nights  Nap Town Lacrosse Tournament o August 3 @ 5, 2020 o 1,400 projected participants o 1,390 projected room nights  Sunshine State Games Lacrosse State Championships o July 10 @ 11, 2020 o 1,080 projected participants o 700 projected room nights  The M C Tournament o October 9 11, 2020 B @ o 2,000 projected participants o 2,100 projected room nights NCAA DII Baseball Marketing Plan The Palm Beach County Sports Commission development team coordinated with the NCAA to better understand the needs and goals of the NCAA when choosing a host destination. After further discussion, the PBCSC revisited the submitted bid and decided to create extra enhancements to elevate our event bid and that would maximize our best chances to be selected as a host destination. The community impact that an NCAA championship has on a destination is ever lasting and we would love to be selected to host once again. You can find an attached document which include the slides we have added to our current bid. NCAA D B B @ Baseball Championship enhancements include local marketing campaigns, Social media promotion, local media collaboration (ESPN West Palm). On site enhancements were also suggested and include live radio broadcast from the ballpark, interactive FanFest, and On Field Promotions. To engage the community, we suggested creating a local food drive during the championship to increase attendance with a cause and as well as many more enhancements. We believe by submitting these extra customer service elements that we can increase our chances at being selected to host the championship. COVID-19 The Covid 19 outbreak has greatly impacted the sports/entertainment and tourism industry, as well as all @ business sectors. Nearly 30 sports events that were projected to generate over 40,000 room nights have been postponed for March through June. Starting a few weeks ago, the Palm Beach County Sports Commission has assisted the Tourist Development Council and Discover the Palm Beaches with understanding the full extent of the impact/closure on our local tourism partners including our hotels and sports venues. The information received of the impact of this outbreak on our community in a very short time frame was very shocking. Over the past couple weeks, we have been in constant communication with our event partners with events coming up June through December to check @ well as provide local information as they are looking to make decisions on possible postponement, etc. Lastly, the Sports Development department has been full steam ahead as it looks to garner and generate new event opportunities for 2021 and beyond. For our 2020 events, much of the work of winning that business was completed 2 to 4 years ago, so it is imperative we continue to be aggressive on the new event front to help Palm Beach County recover from this epidemic. in and see how they are doing through all of this, as

Palm Beach County Sports Commission Bid Calendar ­ FY20 Event Name NCAA Division I Men's College Basketball Holiday Tournament (formerly the Cancun Challenge) NCAA Division II Men's Golf Championship Fall Preview College Properties Group Lacrosse Camp American Junior Golf Association (AJGA) Fall Series Labor Day Slam Lacrosse Tournament Ballroom Dancesport Competition Nap Town Lacrosse Summer Exposure Lacrosse Tournament Sunshine State Games Lacrosse State Championships Event Date November 23­28, 2020 October 5­6, 2020 December 2020/January 2021 November 26­28, 2020 September 5­7, 2020 August 20­22, 2020 August 3­5, 2020 August 1­2, 2020 July 10­11, 2020 Participants Spectators Total Visitors 400 210 200 350 1080 400 1404 1440 1080 2500 315 350 525 1620 600 2100 2160 1620 2900 525 550 875 2700 1000 3504 3600 2700 Total Room Nights 1400 200 400 700 1100 365 1390 1400 700 Projected Facility Palm Beach Atlantic University PGA National Resort & Spa Result Working on Venue Availability Awarded the Event The Gardens North County District Park Working on Proposal PGA National Resort & Spa Various Facilities Throughout Palm Beach County PGA National Resort & Spa Various Facilities Throughout Palm Beach County Various Facilities Throughout Palm Beach County Various Facilities Throughout Palm Beach Working on Venue Availability Working on Venue Availability Awarded the Event Working on Venue Availability Working on Venue Availability Working on Venue Sunshine State Games Lacrosse State Championships July 10­11, 2020 The MIC Tournament NCAA Division I Men's College Basketball Holiday Tournament (formerly the Jamaica Classic) Florida Sports Foundation Summit IWLCA President's Cup & Annual Convention Tim Rand Invitational NCAA Division III Men's Golf Championship NCAA Division III Women's Golf Championship NCAA Division III Men's Golf Championship NCAA Division III Women's Golf Championship NCAA Division III Men's Golf Championship NCAA Division III Women's Golf Championship October 9­11, 2020 November 20­22, 2020 September 6­8, 2021 November 15­20, 2022 & November 1419, 2023 March 4­7, 2021 May 16­19, 2023 May 9­12, 2023 May 14­17, 2024 May 21­24, 2024 May 20­23, 2025 May 13­16, 2025 1080 2000 200 80 9,000 1,500 310 194 310 194 310 194 1620 3000 2,500 80 12,000 2,250 930 580 930 580 930 580 2700 5000 2700 160 21000 3750 1240 774 1240 774 1240 774 700 2100 700 240 15,000 1,500 2,500 1,500 2,500 1,500 2,500 1,500 County The Gardens North County District Park Palm Beach Atlantic University Marriott Singer Island, Hilton West Palm Beach, PGA National Resort & Spa, Boca Resort International Polo Club, The Gardens North County District Park & Palm Beach County Convention Center Palm Beach County Convention Center PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa Availability Event Postponed due to COVID­19 Working on Venue Availability Working on Proposal Working on Proposal Working on Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal

Palm Beach County Sports Commission Bid Calendar ­ FY20 Event Name NCAA Division III Men's Golf Championship NCAA Division III Women's Golf Championship Inaugural Perfect Game Baseball & Softball Professional Development Convention Perfect Game WWBA Underclass World Championships Perfect Game WWBA Sophmore World Championships Perfect Game WWBA Florida Qualifier USA Weightlifting American Open Series 2 & Youth National Championship USA Weightlifting American Open Series 3 Professional Disc Golf Association National Tour Event Event Date May 12­15, 2026 May 19­22, 2026 October 5­8, 2020 October 1­5, 2020 September 24­28, 2020 September 18­21, 2020 June 15­20, 2021 September 9­12, 2021 June 10­13, 2021 Participants Spectators Total Visitors 310 194 1,500 4500 1440 720 1600 1600 144 930 580 1,500 6750 2160 1080 2400 2400 1000 1240 774 3000 11250 3600 1800 4000 4000 500 Total Room Nights 2,500 1,500 3,000 8,000 2,800 1,000 1,600 1,600 450 Projected Facility PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa, Palm Beach County Convention Center, Hilton West Palm Beach, Boca Resort FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Roger Dean Chevrolet Stadium, Santaluces Athletic Complex FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Roger Dean Chevrolet Stadium, Santaluces Athletic Complex FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches, Roger Dean Chevrolet Stadium, Santaluces Athletic Complex Palm Beach County Convention Center, South Florida Fairgrounds, PGA National, Hilton West Palm Beach Palm Beach County Convention Center, South Florida Fairgrounds, PGA National, Hilton West Palm Beach Working on Bid Okeeheelee Park/ Commons Park RPB Working on Event Details Working on Bid Result Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Working on Proposal Working on Venue Availability Working on Venue Availability Working on Venue Availability Professional Disc Golf Association National Tour Event June 10­13, 2021 United States Disabled Open Golf Championship US Youth Soccer Association President's Cup US Youth Soccer Association National Championships Perfect Game Softball International Wake & Waterski Federation (IWWF) Super World Championships USA BMX National Event Legendary Sports Group Eye of the Hurricane International Wake & Waterski Federation (IWWF) Pan American Wakeboard Championships First Responder Games South Florida Thunder Football NCAA Division I Men's & Women's Golf National Championships May 2021, May 2022 July 13­17, 2022 July 25­31 2022 November 13­15, 2020 July 22­31, 2021 or November 4­13, 2021 January 15­17, 2021 / April 23­25, 2021 or October 22­24, 2021 January 16­18, 2021 May 27­21, 2020 September 9­20, 2020 March 21, April 4, & June 6, 2020 May 17­31, 2023 144 80 860 1,800 430 1,000 600 1,400 160 2000 80 414 1000 500 1,290 2,700 645 3,000 1,800 2,100 800 1000 500 1,160 500 1000 2150 4500 1075 4000 2,400 3,500 960 3000 580 1,574 450 400 2,150 6,000 450 3,500 1920 2,160 450 1050 50 6,000 Okeeheelee Park/ Commons Park RPB Working on Event Details PGA National Resort & Spa The Gardens North County District Park International Polo Club Seminole Palms Park, Okeeheelee Park, John Prince Park Okeeheelee Water Ski Okeeheelee BMX The Gardens North County District Park Okeeheelee Water Ski Various Facilities Throughout Palm Beach County Jupiter Community High School PGA National Resort & Spa Working on Event Details Finalizing Proposal Finalizing Proposal Working on Venue Availability Working on Event Details Submitted Bid Proposal Finalizing Proposal Event Postponed Finalizing Alternate Dates Event Postponed Submitted Bid Proposal

Palm Beach County Sports Commission Bid Calendar ­ FY20 Event Name NCAA Division I Men's & Women's Golf National Championships NCAA Division I Men's Golf Regional Championship NCAA Division I Men's Golf Regional Championship NCAA Division I Men's Golf Regional Championship NCAA Division I Women's Golf Regional Championship NCAA Division I Women's Golf Regional Championship NCAA Division I Women's Golf Regional Championship NCAA Division II Men's Golf Championship NCAA Division II Men's Golf Championship Event Date May 15­29, 2024 May 14­17, 2023 May 12­15, 2024 May 11­14, 2025 May 6­10, 2023 May 4­8, 2024 May 3­7, 2025 May 22­26, 2023 May 19­23, 2025 Participants Spectators Total Visitors 414 111 111 111 138 138 138 156 156 1,160 350 350 350 414 414 414 390 390 1,574 461 461 461 552 552 552 546 546 Total Room Nights 6,000 800 800 800 700 700 700 1,500 1,500 Projected Facility PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa Result Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal NCAA Division II Men's Golf Championship May 19­23, 2025 NCAA Division II Men's Golf Championship NCAA Division II Women's Golf Championship NCAA Division II Women's Golf Championship NCAA Division II Women's Golf Championship NCAA Division II Volleyball Championship NCAA Division II Volleyball Championship NCAA Division II Volleyball Championship NCAA Division II Baseball Championships NCAA Division II Baseball Championships NCAA Division II Baseball Championships NCAA Division II Baseball Championships May 18­22, 2026 May 16­20, 2023 May 13­17, 2025 May 12­16, 2026 December 7­9, 2023 December 12­14, 2024 December 11­13, 2025 June 3­10, 2023 June 1­8, 2024 May 31­June 7, 2025 May 30­June 6, 2026 156 156 144 144 144 176 176 176 272 272 272 272 390 390 360 360 360 600 600 600 3,500 3,500 3,500 3,500 546 546 504 504 504 776 776 776 3,772 3,772 3,772 3,772 1,500 1,500 1,100 1,100 1,100 800 800 800 2,000 2,000 2,000 2,000 PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa PGA National Resort & Spa Rubin Arena at Palm Beach Atlantic University Rubin Arena at Palm Beach Atlantic University Rubin Arena at Palm Beach Atlantic University FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal

Palm Beach County Sports Commission Bid Calendar ­ FY20 Event Name DEKAFIT Presented by Spartan Race AVP America Junior East Coast Championships Conference USA Baseball Championships AAU Gymnastics National Championships Wilson Premier Classic AAU Karate National Championships AAU Taekwondo National Championships U90C Management Group Premier SuperCopa Prep Baseball Report Florida Summer Championships Event Date 13­Jun­20 June 13­14, 2020 May 25­30, 2021 / May 24­29, 2022 / May 23­28, 2023 June 16­19, 2022 September 11­14, 2020 June 23­27, 2021 or June 30­July 4, 2021 June 23­27, 2021 or June 30­July 4, 2021 June 17­20, 2021 / June 16­19, 2022 / June 15­18, 2023 July 23­26, 2020 Participants Spectators Total Visitors 2,000 400 272 1,500 900 1500 1,500 3,000 600 3,000 600 4,000 3,000 1,350 3000 3,000 4,500 900 5,000 1000 4,272 4,500 2,250 4500 4,500 7,500 1500 Total Room Nights 625 450 1,000 2,700 1,350 3,600 3,600 4,500 750 Projected Facility Palm Beach County Convention Center Riviera Beach FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches Palm Beach County Convention Center or South Florida Fairgrounds FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches & Roger Dean Chevrolet Stadium Palm Beach County Convention Center or South Florida Fairgrounds Palm Beach County Convention Center or South Florida Fairgrounds The International Polo Club, The Gardens North County District Park, Village Park FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches Result Working on Proposal Awarded the Event Submitted Bid Proposal Submitted Bid Proposal Finalizing Proposal Working on Bid Working on Bid Working on Bid Working on Proposal Prep Baseball Report Florida Summer Championships July 23­26, 2020 AAU National Convention TEAMS Conference & Expo CONCACAF U15 Championships Pro Footvolley Tour Mid­American (MAC) Conference Men's Golf Championship Mid­American (MAC) Conference Women's Golf Championship Florida Coast Cup TOTAL Projections October of 2022 October 2­6, 2023 August of 2020 April of 2020 April 22­25, 2021 / April 21­24, 2022 / April 20­23, 2023 April 22­25, 2021 / April 21­24, 2022 / April 20­23, 2023 February 15­17, 2020 600 500 1,000 800 900 500 1,000 1,200 Researching Researching 75 90 1,500 21,808 300 360 2,250 53,122 1500 1000 2,000 2,000 Researching 375 450 3,750 74,930 750 2,000 3,000 2,500 Researching 375 450 1,125 63,825 FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches Working on Proposal Palm Beach County Convention Center Working on Proposal Palm Beach County Convention Center The Gardens North County District Park, International Polo Club, Village Park Riviera Beach, Delray Beach PGA National Resort & Spa, The Club at Ibis, Banyan Cay, The Seagate PGA National Resort & Spa, The Club at Ibis, Banyan Cay, The Seagate North County District Park Awarded the Event Working on Proposal Fact Finding Finalist Finalist Awarded the Event

Organization Palm Beach County Sports Commission Site Visits ­ FY20 Location Event MIC Football USA International Waterski & Wakeboard Federation Trip Sports Spartan Race Legendary Sports Group First Responder Games US Rowing MIC Football USA IWWF Super World Championships Cruzan Classic ­ College Basketball Tournament DEKAFIT Presented by Spartan Race LSG MLK Lacrosse Tournament First Responder Games US Rowing & Coastal Rowing North America Events International Polo Club / Village Park & The Gardens North County District Park Okeeheelee Water Ski Palm Beach County Convention Center Palm Beach County Convention Center The Gardens North County District Park, Lake Lytal Park, Village Park, International Polo Club The Gardens North County District Park, Lake Catherine Park, Burns Road Community Center, DoubleTree PBG, Bowlero ­ Jupiter Lanes Carlin Park, Jupiter Inlet, Ocean Cay, North Palm Beach Rowing Site Visit Date 3/12/2020 2/29/2020 2/26/2020 2/25/2020 2/24/2020 2/21/2020 2/12/2020 US Rowing US Rowing & Coastal Rowing North America Events NCAA International Waterski & Wakeboard Federation Blue Star Media U90C Sports United States Equestrian Federation NCAA DIII Men & Women Golf Championships IWWF Pan American Wakeboard Championships Blue Star Media Lacrosse Series Premier Super Copa Various Event Opportunities Mid­American Athletic (MAC) Conference MAC Men's & Women's Golf Championships Octagon Gainbridge LPGA at Boca Rio ­ STEM Program Event Carlin Park, Jupiter Inlet, Ocean Cay, North Palm Beach Rowing PGA National Resort & Spa Skark Wake Park The Gardens North County District Park The Gardens North County District Park, International Polo Club, Village Park Palm Beach International Equestrian Center & Jim Brandon Equestrian Center PGA National Resort & Spa South Florida Science Center 2/12/2020 2/11/2020 2/5/2020 1/31/2020 1/27/2020 ­ 1/28/2020 1/8/2020 ­ 1/11/2020 12/17/2019 12/2/2019

Organization Palm Beach County Sports Commission Site Visits ­ FY20 Location Event US Youth Soccer Corrigan Sports Pylon 7v7 Conference USA 3v3 Live US Youth Soccer Olympic Development Program & National League Fall Championships IWLCA President's Cup Pylon 7v7 State Championships Conference USA Baseball Championships 3v3 Live National Championships International Polo Club The International Polo Club, Village Park The Gardens North County District Park, International Polo Club, Village Park FITTEAM Ballpark of the Palm Beaches The Gardens North County District Park Site Visit Date 11/23/2019 11/4/2019 10/30/2019 10/11/2019 10/5/2019 ­ 10/7/2019

Local Marketing Campaigns

Community Engagement • 50/50 raffle on site at all games to benefit local community agencies in need C d i i d i h E • Create Food Drive to increase attendance with a cause (Food donations accepted at the ballpark during all games) • Local promotion that encourages high school seniors to engage w/ the Sports Commission, F TTEAM Ballpark (possibly school district) and to be recognized at the ballpark during the Championship • Opportunity for D2 championship athletes to work w/ local PAL, Little League, etc., on a community service project while in town for the tournament (would be a significant media event that our mutual partners would get behind) ’m sure most of G G

Communications-Digital Marketing Marketing & Promotions Designed and/or distributed E Blasts K o Palm Beach County Wins Bid for Elite Lacrosse Tournament in 2021 • Press release highlighting the PBCSC’s winning bid to host an 80 team, boys and girls’ lacrosse tournament at Gardens North County District Park in 2021 K o Rediscover The Palm Beaches video email blast series • As a part of the Sports Commission’s efforts to remain top of mind for event owners, targeted emails were created that highlighted various events and venues in The palm Beaches • Videos featured include:  Fishing in the Glades: Fishers of Men Fishing Tournament  Cycling: Bill Bone Florida State Criterium Championships:  World Series of Beep Baseball o May eNews Newsletter roundup • In a change from the past method of newsletter distribution, the new website has enabled us to link to each story with an individual link, which will ultimately create more shareability and traffic • The stories in this newsletter included:  Take a Virtual Tour of PGA National Resort & Spa  Professional Golf Returns to Florida's Golf Capital®: The Palm Beaches  Annual Sports Awards Honor Local Athletes, Coaches  The Par K fect 18 Holes of Golf in Palm Beach County  Take a Virtual Tour of Palm Beach International Raceway Virtual Tours Virtual Tour Emails were sent utilizing our robust sport event owner database, introducing sports venues within The Palm Beaches to national and international event owners, rights holders and national governing bodies including: Palm Beach International Raceway This email covered the raceway, including its drag strip, mud bog, and other amenities, and was specifically targeted to racing event owners and relevant event partners. The email had an exceptional open rate of 33.87 percent. PGA National Resort & Spa This email highlighted PGA National Resort & Spa and its available amenities but also emphasized the multitude of events that are held here including golf events from the youth level (Optimist Junior Championships), collegiate level (DIII Golf Championships), to professional events (The Honda Classic). Golf event owners were targeted for this email along with relevant partners. The email received a solid 30 percent open rate. Delray Beach Tennis Center The email for the Delray Beach Tennis covered the various facilities, courts, and events held at the Center and at their second location. While the emphasis was tennis, a specific focus was placed on incorporating pickleball and the various other events held at the Center. The email targeted several event owners and partners from various racquet sports.

PalmBeach County Sports Hall of Fame Palm Beach County Sports Hall of Fame Annual Sports Awards • Executed a comprehensive social marketing campaign to announce the finalists and winners of the Annual Sports Awards with the event being postponed • Finalists and winners were announced via custom videos and graphics posted to the PBCSC’s Facebook, Instagram, and Twitter accounts • Press releases were sent to local and national media announcing each winner • The announcements were covered locally by CBS 12, the Palm Beach Post, and the Sun K Sentinel • Releases included: • Dwyer Track and Field Standout Named High School Female Athlete of the Year • Palm Beach Gardens' Bryan Canedo Named High School Male Athlete of the Year • Lake Worth Christian Girls' Volleyball Coach Named High School Coach of the Year Website The Palm Beach County Sport Commission created a series of sport specific web pages focused on K sports that lend themselves to social distancing. The above golf page example, focused on the best 18 holes in Palm Beach County. In addition to the golf page, motorsports, watersports, and an endurance sports page will be created.

Social Media & Digital Advertising Social Media  Internally managing the PBCSC social media engagement  Developed monthly calendar of social media posts across multiple platforms – Month of May  Efficiently managing HubSpot marketing software to track our social media engagement, email distribution and more  Designed Social media graphics to in partnership with the Film & Television Commission promoting the airing of the 2019 U.S Polo Championship Game on the Palm Beaches TV. This show invites viewers to relive the action from last year’s championship from the comfort of their home. Highlighted Social Media Posts High School Male Athlete of the Year finalists w High School Female Athlete of the Year winner Palm Beach International Raceway virtual tour Big Break The Palm Beaches

The Newsletter of the Palm Beach County Film and Television Commission | June 2020 1 2 3 4 5 6 7 IN THIS ISSUE PBTV WATCH PARTY MUCK CITY SERIES ART ADVENTURES PBS GOLF IN JUNO BEACH TENNIS BOUNCES BACK LARGE PARKS IN PBC G-STAR & AFFLUX THE PALM BEACHES TV KICKS OFF FACEBOOK WATCH PARTY A new marketing initiative is underway to help recover tourism in The Palm Beaches. The Palm Beaches TV, Palm Beach County’s Official Tourism TV Channel, is set to launch a Facebook Watch Party in June that will run for 13 weeks. The purpose of the Watch Party is to bring awareness to our destination and welcome visitors back. New episodes are being created by repurposing existing content from The Palm Beaches TV. The video shorts include Glenn Jergensen, Executive Director of the Palm Beach County Tourist Development Council as the host as well as other community leaders and stakeholders to participate as on-camera guest appearances. The goal is to remind locals and visitors of the many leisure and recreational activities that are available to be enjoyed here in Palm Beach County. From sports, to natural environments, to culture and history, The Palm Beaches offers the best of everything. The Watch Party is an opportunity to welcome visitors to the safe and healthy environment that is found in The Palm Beaches—a destination ready to welcome guests with open palms. 2195 Southern Boulevard, Suite 520 West Palm Beach, FL 33406 pbfilm.com Viewers are invited to tune into the Watch Party on the Palm Beach County Film & Television Commission’s Facebook page on Tuesday’s. Future episodes will explore the best golf holes in the County and a wild expedition on the open seas. Invite your friends and family to partake as each episode takes viewers on an experience to Re-Discover The Palm Beaches, The Perfect Place. Join the party and tune in for the fun at facebook.com/FreePermits. Goliath Groupers on Hooked THE GLADES SHINES IN NEW SERIES 4th and Forever: Muck City made its world premiere in May on CuriosityStream, a documentaryfocused streaming platform. The eight-episode docuseries chronicles the 2019 football season for Pahokee and Glades Central High School with behind-thescenes access, culminating in The Muck Bowl, the rival teams’ final showdown. The production company behind the project is Jupiter Entertainment, they followed the students, coaches, administrators and others around Pahokee and Belle Glade and worked with organizations such as Student ACES to prepare for college and beyond. “Our team was like a movie in itself,” Blue Devils coach DJ Boldin told The Gainesville Sun. “It was pretty cool to have them there because now we have something to look back on as a football team...how we turned the tide because we banded together through adversity.” Watch episodes of 4th a n d Fo re ve r a t cur ios i t ys t ream. com/ series/430/4th-forever. Hosts Yungk & Prugh Exploring Local Art SEEK ADVENTURE THROUGH PBC ART A new episode of the innovative and eclectic series, Art Adventures of The Palm Beaches, is coming to South Florida PBS. Hosted by Art Hive magazine editors Angela Yungk and Jessie Prugh, the show is the ultimate guide to creative happenings and culture across The Palm Beaches, exploring all facets of the County’s thriving and vibrant arts community. In this episode, the ladies explore wearable art – where the worlds of fashion and art collide. Art Adventures of is set to air Sunday, June 21 at 6:30pm on WPBT and Sunday, June 21 at 3:30pm on WXEL. The show is produced locally by Jeff Aderman at AA Video in collaboration with the Cultural Council for Palm Beach County. Gregory Ross of TimeIn Media is executive producer. The first episode of the series can be viewed on demand at The Palm Beaches.TV. 4D FOCUS ON FILM LIVE GOLF SWINGS BACK Seminole Golf Club in Juno Beach hosted the long-awaited return of televised golf as pros competed to raise funds for COVID-19 relief efforts during the TaylorMade Driving Relief. Seminole’s challenging greens made their TV debut on May 17th during one of the first televised live sporting events since March. The charity event was broadcast by NBC and attracted more than two million viewers to The Palm Beaches as Rory McIlroy, Dustin Johnson, Rickie Fowler and Matthew Wolff caddied for themselves in a four-man skins match. Team Mcllroy and Johnson prevailed over Fowler and Wolff, earning $1.8M for the American Nurses Foundation. In total, $5.5M was raised for additional charities related to COVID-19 efforts thanks to the kind donations from millions of viewers at home. Learn more at tinyurl.com/ycpbnvqw. McIlroy, Johnson, Fowler & Wolff SAFE SET RECOMMENDATIONS Film Florida recently released “Recommendations for Clean & Healthy Production Sets” as the industry begins preparations for getting back to work coming out of the Coronavirus pandemic. 161 recommendations are included in the six-page document, addressing departments from catering to sound and talent from extras to minors. A Virtual Town Hall was held with 20 of Florida’s top industry professionals discussing how these guidelines can be implemented, and what the future of the industry may look like on set. "We believe our industry can be a very effective source for economic recovery with high wage jobs, immediate cash infusion for small businesses, and exposure of the state to potential tourists. However, the priority is for cast and crew members to feel safe and healthy and we hope we can play a small part in that,” said FF Exec. Director John Lux. See more at filmflorida.org. THE AWARD-WINNING PALM BEACHES TV Three programs currently airing on The Palm Beaches TV have been recognized by The 26th Annual 2 Communicator Awards. The Best of SunFest and Honda Classic All Access earned top honors, the Award of Excellence, in the Branded Entertainment, Live Events and Streaming category. And the 2019 Student Showcase of Films (SSOF) Red Carpet Award Show, Florida’s largest student film competition and award show, received a Communicators Award of Distinction. The Communicator Awards is the leading international awards program honoring creative excellence for marketing and communications professionals. It is judged and overseen by the Academy of Interactive and Visual Arts (AIVA). More than 6,000 entries were received from companies within the U.S. and abroad. “This class of entries embodies the best of the ever-evolving marketing and communications industry” noted Eva McCloskey, managing director at AIVA. For more information, visit communicatorawards.com. TENNIS PICKS UP IN THE PALM BEACHES Tennis is getting back in the swing of things through The 2020 (Re)Open Tour. Two recent matches were held at a private residence in Palm Beach County in May, which was closed to the public and adhered to strict social distancing and safe set guidelines. As part of the Universal Tennis Rating Pro Match Series, each round-robin tournament featured four top male and female tennis professionals. Both tournaments were broadcast on the Tennis Channel, which reaches over 52 million households of eager sports fans nationwide. As Tennis Channel President Ken Solomon told The Morning Call, “We have natural social distancing...one of the hallmarks that makes tennis such a unique sport on a normal basis is you’re alone out there….We’re putting a lot of resources from a production, distribution and marketing standpoint into letting America know sports are back.” See more at tennischannel.com. SWEET CHARITY FROM U.S. SUGAR KO-MAR Productions has been busy documenting the extraordinary efforts of U.S. Sugar to help the community during uncertain times. Starting in early April with a giveaway of more than 15,000 masks to frontline health workers, KO-MAR had multiple crews onsite with cameras and drones to showcase the generosity of U.S. Sugar. In all, more than 120,000 servings of fresh green beans, 11,000 crates of sweet corn and 17,500 hot meals have been distributed to those in need. Giveaway in Royal Palm Beach The giving has spanned all of Palm Beach County from Royal Palm Beach to Pahokee and the Glades. From Greenacres to Stuart, KO-MAR has followed this unprecedented gift to the community. Visit ko-mar.com for more.

FOCUS ON FILM BOCA BRINGS IN TALENT Hairstylist to the stars Donna Marie Fischetto has made a transition from New York City to Boca Raton, where she will be represented by TransMedia Group to build a base of clientele in the entertainment production industry. Fischetto has served a variety of roles on set, from department head to personal stylist, and has enjoyed working with directors and actors to build a character through establishing the right look. “I’ve used Life Magazine archives to pinpoint styles throughout decades, bringing authenticity to a story through the aesthetics of a character,” said Fischetto. One of her most memorable projects was Disney’s Enchanted, where she worked with Patrick Dempsey for his loveable prince look. Donna Marie Fischetto “The sets were breathtaking. I love to work in this industry with other likeminded creatives!” Fischetto explained. Other notable projects have included Sex and the City, Baby Mama, Nurse Jackie, and so much more! Visit imdb.com/name/nm1072879 and dmariefischetto.wixsite.com/mysite for more. BRINGING BACK THE BIG BREAK As sports fans around the world clamor for more content, The Palm Beaches is getting more time in the spotlight. The Big Break: The Palm Beaches, a popular golf reality show competition series that ran for 11 episodes originally in 2015, recently was part of a repeat airing event on June 1 on Golf Channel as part of a full-day marathon. The show features 12 competitors who were filmed over the course of two and a half weeks, including a schedule of golf competition, excursions across Palm Beach County, and lots of production interviews. The 23rd installment of the hit television series all took place against the PGA National Champion Course and the famed ‘Bear Trap.’ See more at golfchannel.com. Competitor Clay Myers A TERRIBLY FUN NEW FILM Filmed locally in The Palm Beaches, The Terrible Adventure follows two affluent siblings faced with losing everything who spring into action to conquer a contest created by billionaire Billy Bob Branson. Written, directed and produced by Kel Thompson of America’s Production Company out of Boca Raton, this family-friendly adventure was the brain child of Thompson with contributions from his very own children, Jackson (12) and Olivia (9). “There was so much great content in the film I couldn't figure out what to exclude or how, and I never imagined I'd have such a rough time with too much great footage!” said Thompson. The film also features an original score, two title tracks, and even a line dance! Thompson is currently exploring distribution options on Netflix, Amazon Prime, and a theatrical release. Get a preview of the fun by viewing the trailer at facebook.com/TheTerribleAdventure. DELRAY BROADCASTS ON FACEBOOK The City of Delray Beach created an awardwinning video series aimed at keeping citizens informed during the COVID-19 pandemic. Posted regularly to the City of Delray Beach’s Facebook page, the webisodes won a Bronze Telly Award in the Social Video category. Each installment keeps residents up-to-date with decisions being made by the City’s leadership through one-on-one interviews with local officials. In addition, the Coronavirus updates provide important data regarding COVID-19 case numbers and lets viewers know about the numerous testing sites available throughout Palm Beach County. These updates stretch beyond the City’s news desk with news packages that take their communications team out to the streets to bring viewers in-depth stories from the frontlines. Stay up-to-date and watch the video series at facebook.com/pg/ CityofDelrayBeach/videos. FTC BIDS FAREWELL & BON VOYAGE TO IAN SAYLOR After nearly seven years with the Palm Beach County Film & Television Commission (FTC), Senior Production Coordinator Ian Saylor is pursuing his longtime dream of moving to Japan! “My time at the FTC has been wonderful and I value the team like they are my own family,” Ian shared. After starting as an intern, Ian has taken part in issuing over 2,000 permits, provided training, and worked with interns and students from job shadowing programs. Ian will be working as an English Teacher in Japan, while using the skills and experience he’s honed with the County’s Tourist Development Council to launch his own tourism and film-related content online. “I want to show others the joy and beauty that I see traveling abroad,” Ian explained. “It is a dream of mine to encourage others to experience life in different cultures as I have.” To keep up with Ian’s journey, follow @IanGoesToJapan on Facebook, Twitter, Instagram, YouTube and Twitch. Ian Saylor 3 FOCUS ON FILM LARGE PARKS WITH ROOM TO ROAM Palm Beach County ranks largest in the state and is home to several parks that offer large open spaces for recreation and film productions. Riverbend Park/Loxahatchee Battlefield Park with its pristine natural ecosystem and archeological significance, provides a peek into the past with a Cracker Farmstead where you can envision life as an early Florida settler and enjoy the wild and scenic Loxahatchee River. Located in Jupiter, the park is a great setting for nature, rustic, lifestyle and wellness brands. Sunrise behind large banyan Dyer Park at Sunset Dyer Park in WPB has 560 acres of elevation changes that wind up and down the hills of the former landfill. The park includes a 5K Trail, seven miles of mountain biking, and for the tech crowd, a remote-controlled airplane and helicopter field is available for drone permit holders. This park has many hills for fitness and photography and is a perfect backdrop for sports & lifestyle brands. West Delray Regional Park hosts a popular five-mile mountain bike trail, as well as fishing, disc golf, equestrian trails, a launching area for canoes and kayaks and is home to a radiocontrolled airfield, boat lake and car track. This park is a great setting for fitness, BMX and outdoor products. Aerial West Delray Regional Park Spectacular sunset location Burt Aaronson South County Regional Park is a massive park with nearly 900 acres of activities including 27 holes of golf, a nature center and a water park, as well as sports fields and courts exposed to plenty of fresh air. Since it is located on the western edge of Boca Raton, the unadvertised beauty of the park offers unobstructed sunsets over marshland. For updates on park status and more information, please visit discover.pbcgov.org/parks. AFFLUX JOINS G STAR Afflux Studios, a major film, commercial , and music video production company with international clients including Atlantic Records, Barrett Jackson, British Airways, ESPN, FPL, Flo Rida, Hermes, Miami Dolphins, NASCAR, Red Bull, and Sony Records EU, is the latest addition to the G-Star Studios' Film Complex. G-Star Studios is one of the largest motion picture studios in South Florida and is owned by G-Star High School of the Arts, the only high school on the back lot of a major movie studio. Bobby Keegan, a Founder of Afflux Studios and a G-Star graduate, said, “To have an entire commercial motion picture studio and a world-class sound stage to work with will add tremendously to what we can now offer our clients on a regular basis.” G-Star Founder Greg Hauptner added, “We are very proud to have a top quality company permanently on our back lot.” See more at gstarstudios.com. FTC INTERN HEADS TO NYC Dylan Hansel continues to develop his passion for screenwriting after being accepted to New York University’s Tish School of the Arts to pursue a master’s degree. Ranked second in the nation by The Hollywood Reporter in 2019, Tish offers a Dramatic Writing track that will undoubtedly prepare Dylan for a career in writing for theater, TV and film. Dylan is a PBC resident who recently graduated from the University of Florida where he majored in economics with a minor in theater. He also served as President of DreamWave Productions, a filmmaking organization at UF. Dylan credits the FTC for his graduate admissions, noting that the letter of recommendation from Film Commissioner Chuck Elderd “undoubtedly played an important role in this outcome.” Dylan hopes to apply his knowledge of economics and finance to the film and entertainment industry. To learn more about internship opportunities at the FTC, visit pbfilm.com/internship. Dylan Hansel * Co-Editors: Phyllis Man and Christy Tricoli *Assistant Editor: Kelly King | To be included in this newsletter please call 561.233.1000 or email Ctricoli@pbfilm.com Co-Editors: Christy Andreoni & Phyllis Man, Assistant Editor: Kelly King, Contributors: Chris Cobb, Alberto Jordat, Ian Saylor, Lauren Tobin To be included in this newsletter please email candreoni@pbfilm.com or call 561.233.1000 PALM BEACH COUNTY FILM & TELEVISION COMMISSION BOARD OF COUNTY COMMISSIONERS 4 Dave Kerner, Mayor | Robert S. Weinroth, Vice Mayor Hal R. Valeche | Gregg K. Weiss | Mary Lou Berger | Melissa McKinlay | Mack Bernard Verdenia Baker, County Administrator Film Commissioner Chuck Elderd | Deputy Film Commissioner & Director of Finance Michelle Hillery Director of Operations & Production Christy Andreoni | Director of Development & Marketing Phyllis Man PR & New Marketing Strategist Lauren Tobin | Locations & Creative Marketing Specialist Kelly King Senior Production Coordinator Ian Saylor | Office Administrator Alberto Jordat

Production Activity Report For April 2020 Variance Explanations Percentage change variances of ± 10% in performance statistics are typically explained in this section. However, due to the widespread impact of the COVID-19 pandemic on the entertainment production industry, this page will serve as an overall update on data collection and reporting measures across multiple categories. Following a rapid increase in confirmed COVID-19 cases and public awareness in the United States in mid-March, a massive social distancing effort effectively shut down production sets across the country. Many of the locations that fall under the FTC’s One-Stop Permitting process closed to public access amidst Governor DeSantis’ Stay At Home order, which went into effect March 26, 2020. As businesses were urged to begin working remotely from home whenever possible, studio projects and on-location productions alike were either postponed or cancelled in the interest of prioritizing public health. The Stay At Home order was not lifted in Palm Beach County until May 11, at which point Phase One of Governor DeSantis’ reopening plan was enacted. While the FTC’s services have continued uninterrupted and permit requests have been accepted and reviewed on a case-by-case basis, State of Florida Executive Orders made on-location production all but impossible during the entire month of April 2020. Prior to the outbreak, production in Palm Beach County was experiencing an increase year-over-year. The total number of permits issued from January 1-March 15, 2020 (just before the shutdown) was 85, compared to 71 for January 1-March 15, 2019, a 19% increase. Once social distancing measures escalated, 12 active and/or pending permits were either cancelled, postponed or wrapped early, not including all of the potential leads that did not move forward. The monthly production data for April 2020 correlates with nationwide trends in production business impacts as President Trump initiated the “30 Days to Slow the Spread” program on April 2, leading to Stay At Home orders across the nation. In order to report data as accurately as possible and reflect the full-scale effect on our Palm Beach County production community, direct contact was made with each entity included in the monthly Production Companies & Support Services section (via an industry-wide survey) for estimated percentage adjustments to their average monthly production days, employees, freelancers, hotel room nights and production revenue. As a result of these data collection efforts, percentage change variances of ± 10% are as follows for April 2020 year-to-date production statistics: • Production Revenue: 33% decrease • Hotel Room Nights: 39% decrease • Production Days*: 22% decrease 4.E. • Total Productions: 28% decrease • Total Leads: 29% decrease • Lead Responses: 29% decrease • Lead Conversions: 33% decrease • Website Unique Visitors**: 14% decrease *Production Days includes reports of pre-production and post-production work that took place remotely within our local production community. **While permitting and location client website traffic has decreased significantly from organic searches and direct referrals, the FTC’s social media team has focused efforts on promoting local businesses, production stories, The Palm Beaches TV and recently released projects in order to drive more traffic to the website. Social media referrals to the website increased 15.91% in April 2020 compared to April 2019. The FTC continues production community outreach to provide support and collect information regarding the long-term effects of the COVID-19 pandemic on the industry as a whole. The FTC will continue to monitor reports coming from other film commissions across the state and country to compare business impacts and trends in data accrual. 4.E.

April 202- Production Activity Report PRODUCTION REVENUE 12-MONTH ROLLING REVENUE May 2019 - April 2020 HOTEL ROOM NIGHTS PRODUCTION DAYS 1,110 579 5,772 2492 32 266 April 2019 YTD 2029 April 2020 YTD 2020 CHANGE $18,052,272 $76,934,093 $3,529,877 $51,738,298 -33% $212,971,016 3,549 -39% 1956 22% PRODUCTION DAYS Permits Issued Non-Permitted Productions TOTAL PRODUCTIONS State FC and Susan Simms Other Leads and Return Clients TOTAL LEADS LEAD RESPONSES LEAD CONVERSIONS WEBSITE UNIQUE VISITORS 579 26 20 46 4 29 33 33 16 2,804 2,492 112 104 216 19 107 126 125 49 12,063 266 0 5 5 1 14 15 15 0 1,549 1,956 -22% 81 -28% 75 -28% 156 -28% 4 -79% 85 -21% 89 -29% 89 -29% 33 -33% 10,339 -14% 4.E.

4.F. 4.F.

4.G.

4.H . 4.H .

4. I. May 2020 Project Status Report Department of Environmental Resources Management Beaches: ERM’s Coastal Resources Program recently wrapped up a busy construction schedule in preparation for the start of hurricane season. Beaches are open for business countywide and ready to protect our 47 miles of Atlantic coastline from future storm impacts. OPEN FOR BUSINESS RETRIEVING THE TEMPERATURE SENSORS Tarpon Cove: The next phase of the project will begin with the placement of donated sand from the Town of Palm Beach marina expansion project. The sand will be used to create two mangrove islands, a bird nesting island, and seagrass habitat. The project is located north of the previously-constructed islands, between Barcelona Road and Sunset Road. Placement is expected to continue for at least a year. Sand Temperature Study: In partnership with Florida Atlantic University’s Department of Geosciences, ERM staff members are monitoring the temperature of beach sand in Jupiter. The purpose of the study is to determine how different types of sand impact sea turtle habitat. In particular, the sex of sea turtle hatchlings is known to be influenced by the temperature of the sand around the nest. Staff collect data from multiple temperature logging sensors, which are buried in the sand at varying locations and depths. TARPON COVE VOLUNTEER MANGROVE PLANTING Lake Worth Lagoon Volunteer Planting: Sixteen members of Sea Turtle Adventures’ iCare program spent a week planting mangrove seedlings at ERM’s Ibis Isle restoration site. The mission of the non-profit program is to provide nature-based programs and life skills training to adults with disabilities. Palm Beach County Board of County Commissioners D QUV XV rner M Y Q[\ Y ] b r o ert ^ . Weinro _`Y f ice M Q[\hY jQq ] fQq . eche Y wh egg Xz Weiss M Y Qh[ {\ u erge Me iss M n | hY q Q }X~ qQ[Y M Q} | h€Qh e

Virtual Field Trips: Staff conducted a series of live virtual field trips for the Palm Springs Middle School Science Department. The trips took students through numerous natural areas and introduced them to the flora and fauna of different habitats. VIRTUAL FIELD TRIPS Derelict Vessel Removal: Palm Beach County received a grant from the Florida Fish and Wildlife Conservation Commission to fund the removal of three derelict vessels. Two are near the north end of Peanut Island and one is at the Munyon Island docks. The grant covers 100% of the removal costs, and the vessels are slated to be removed in July. Heron Nesting: Staff documented a record nesting season at a heron rookery in the Loxahatchee Slough Natural Area. 158 nests were found, more than double the 74 that were observed last year. Restoration efforts like Loxahatchee Slough provide critical habitat for these species, which in recent years have suffered sharp nesting declines throughout South Florida. Lake Worth Lagoon Initiative Legislative Funding Request: The 2021 Legislative Funding Request application period is open through July 31, 2020. Municipalities and special taxing districts located along the Lagoon and within its watershed are encouraged to submit shovel ready projects such as environmental restoration, septic-to-sewer conversions and stormwater system improvements aimed at improving the water quality and habitats of the Lagoon. Please visit http://discover.pbcgov.org/erm/LWLagoon/Funding-Request.aspx for more information and to download the application, or contact ERM-LWLI@pbcgov.org with any questions. Palm Beach County Board of County Commissioners D QUV XV rner M Y Q[\ Y ] b r o ert ^ . Weinroth Y f ice M Q[\ Y jQq ] fQq r . eche Y wh egg Xz Weiss M Y Qh[ {\ u erger Me iss M n | Y q Q }X~ qQ[Y M Q} | h€Qh e PALM BEACH INTERNATIONAL AIRPORT TRAFFIC REPORT for the period ended April 2020 12 Months April 2020 April 2019 Total Passengers Total Estimated Seat Capacity (1) Estimated Load Factor (2) Total Cargo Tons (3) Landed Weight (thousands of lbs) Air Carrier Operations (4) GA & Other Operations (5) Total Operations (5) Percent Change ended April 2020 12 Months ended April 2019 23,842 710,970 -96.6% 5,980,457 6,639,596 180,122 850,831 -78.8% 7,726,386 7,976,142 13.2% 83.6% -70.3% 2,146 2,355 Percent Change -9.9% -3.1% 77.4% 83.2% -5.8% -8.9% 29,073 28,511 105,770 405,826 -73.9% 3,804,180 3,922,252 1,338 3,027 4,365 5,606 -76.1% 51,604 8,753 -65.4% 78,911 (1) Estimated Seat Capacity; Adjusted Innovata/OAG Scheduled seats, actual capacity may vary (2) Percentage Change in load factor is stated in absolute difference (3) Freight plus mail in US Tons (4) Landings plus Takeoffs, includes cargo carriers (5) Per FAA Tower note: certain prior year statistics were revised Palm Beach County Department of Airports 846 PBIA, West Palm Beach , FL 33406-1470 www.pbia.org 4. K . 54,996 85,851 14,359 -69.6% 130,515 140,847 2.0% -3.0% -6.2% -8.1% -7.3%

PALM BEACH INTERNATIONAL AIRPORT ENPLANEMENT TRAFFIC REPORT for the period ended April 2020 Airline Percentage of Market April 2020 Enplaned Passengers Total Enplaned Passengers JetBlue Airways American Airlines Delta Air Lines Southwest Airlines United Frontier Airlines Spirit Airlines Air Canada Allegiant Air, LLC Bahamasair Sun Country Airlines Silver International Swift Air Market Share 12 Months ended April 2020 Enplaned Passengers Market Share 14,234 100.00% 2,994,925 100.00% 5,129 36.03% 859,864 28.71% 4,559 32.03% 579,984 19.37% 2,352 16.52% 752,684 25.13% 1,818 12.77% 250,897 8.38% 2.61% 0.04% 0.00% 0.00% 0.00% 0.00% 0.00% 0.00% 0.00% 371 5 - - - - - - - 305,902 10.21% 120,017 4.01% 45,743 1.53% 43,299 1.45% 24,530 0.82% 6,961 0.23% 2,101 0.07% 2,058 0.07% 885 0.03% PALM BEACH INTERNATIONAL AIRPORT TRAFFIC REPORT for the period ended April 2020 Change in Enplanements by Airline April 2020 April 2019 Enplaned Enplaned Passengers Total Enplaned Passengers JetBlue Airways American Airlines Delta Air Lines Southwest Airlines United Frontier Airlines Spirit Airlines Air Canada Bahamasair Sun Country Airlines Silver International Swift Air 14,234 5,129 4,559 2,352 1,818 371 5 - - - - - - Passengers 373,018 108,645 80,571 70,360 40,571 29,021 21,984 13,385 6,345 1,329 546 118 143 Change (358,784) (103,516) (76,012) (68,008) (38,753) (28,650) (21,979) (13,385) (6,345) (1,329) (546) (118) (143) Change in Month to Month enplanements Percentage Change -96.2% -95.3% -94.3% -96.7% -95.5% -98.7% -100.0% -100.0% -100.0% -100.0% -100.0% -100.0% -100.0%

AIRPORTS COUNCIL INTERNATIONAL Monthly Airport Traffic Statistics West Palm Beach, Florida, United States of America Palm Beach International Airport for the period ended April 2020 April 2020 April 2019 Passenger Aircraft Cargo Aircraft Total Air Transport Movements General Aviation and Other Aircraft Movements Total Aircraft Movements* International Passengers (enplaned + deplaned) Domestic Passengers (enplaned + deplaned) Total Terminal Passengers International Cargo (loaded + unloaded)** Domestic Cargo (loaded + unloaded)** Total Cargo (loaded + unloaded)** 1,158 180 1,338 3,027 4,365 - 23,842 23,842 - 1,951 1,951 5,442 164 5,606 8,753 14,359 15,096 695,874 710,970 - 2,141 2,141 * Per FAA Tower ** In metric tons as required by ACI reporting standards includes Mail plus Freight UNDER FINAL RECENTLY OPEN 6 Hotels 893 Rooms CONSTRUCTION 11 Hotels 1,346 Rooms PLANNING 8 Hotels 1,279 Rooms 4. L .

HOTELS ‘UNDER CONSTRUCTION’ 11 Projects with 1,346 Rooms 2020 Canopy 150 Rooms Pioneer Inn March White Elephant 32 Rooms Palm Beach May Amrit Ocean Resort 2 0 2 1 / 2 2 Hilton Curio 143 Rooms Delray Beach One West Palm ‚ ‚ ‚ ‚ … „ ƒ ‚ Pioneer Inn 60 Rooms 126 Rooms 60 Rooms RPB March Residence Inn PBG Pioneer Inn Royal Palm Beach Wyndham Gardens 110 Rooms LWB August April 150 Rooms Amrit Ocean Resort RB Banyan Cay Resort 150 Rooms WP October 201 Rooms West Palm Beach September Mandarin Oriental 164 Rooms Boca Raton ‚ ‚ † ‡ ‚ † ‚ ‚ † ‚ ‚ ‚ † ‚

June 2020 CONTRACT/VENDOR SPORTS COMMISSION (R2017-1634) CULTURAL COUNCIL (2017-1632) FILM & TV COMMISSION (R2017-1635) FY2020 CONTRACT TRACKING REPORT CONTRACTURAL EFF DATE EXPENSES $2,123,836 10/1/17 9/30/22 RENEWAL (and/or) STATUS 1st Amendment (R2018-1467) 2nd Amendment (R2019-1488) $2,845,505 10/1/17 9/30/22 1st Amendment (R2018-1466) 2nd Amendment (R2019-1485 $1,800,000 10/1/17 9/30/22 1st Amendment (R2018-1468) 2nd Amendment (2019-1487) ˆ  Œ ‹ Š ‰ ˆ DPBC $18,500,000 (R2017-1633) 10/1/17 9/30/22 1st Amendment (R2018-1465) 2nd Amendment (R2019-1486) SUBCONTRACTS OVER $100,000 DPBC-Miles Media Group LLLP Website Design & Dev. Services R2016-0222 Amend R2016-1429 R2019-0184 $474,240 annually including 3/1/16 monthly fees of $2,020. 10/1/16 10/1/18 9/30/18 9/30/18 9/30/20 2-2 yr renewals Amendment 1st of 2-yr renewal 4. M. 1

June 2020 DPBC-Miles Media Group, LLP R2018-1121 -Media Buy Creative DPBC-Miles Media Group, LLP R2019-1070-media placement Services (supplement to R2018-1121) DPBC-Zimmerman Agency LLC R2018-1120 PR DPBC-Hills Balfour, LLC $680,000 (not to exceed) $560,000 pd mo. $46,666.66 Optional services not to exceed $100,000. $7,000,000 per year 10/1/19 9/30/20 one (1) 2-yr renewal one (1) 1-yr renewal $192,000 @ $16,000 mo. optional services not to exceed $58,000 for a total of $250,000 $49,000 annually for an initial 1/1/17 3-year agreement for a total of $147,000 10/1/19 12/30/19 9/30/21 two additional terms of two years each. 1st of 2, 2-year auto renewals 10/1/18 9/30/20 one (1) 2-yr renewal one (1) 1-yr renewal 10/1/18 9/30/20 one (1) 2-yr renewal one (1) 1-yr renewal auto renewals DPBC-Simpleview, LLC (assigned From New Media Gateway, Inc.) Based destination Business System On line packages R2014-1800 R2015-1743 $237,225 base annual includes CRM, CMS & web-site consulting development & hosting services Amend Ex. C Fee Services Paragraph VII allows for one time setup fee of $8,000 to change email vendor Total cost $245,225 1st year $165,225 2nd year $130,000 3rd year R2019-0563 2nd Amend. Retro to 10/1/18 to revise Ex. A (Services) & to decrease Scope of Work. Decreases annual cost to $130,000 max, corrects rate 2 10/1/14 9/30/17 Sole Source w/auto renewals of 2, 2-yrs. 12/15/15 10/1/17 10/1/18 9/30/17 9/30/19 9/30/19 1st Amendment 1st of 2, 2-yr auto renewals 2nd Amend, with one 2-year auto Renewal remaining

June 2020 change to (5%) and replace Ex. C Fee Schedule DPBC-Convention, Sports & Leisure $125,000 (no out of pocket) International, LLC (CSL) R2019-1069 ASAE (sole source) Virgin Trains, USA (sole source) Culture-Push, Inc. Marketing Services (R2016-0012) $120,000 Marketing Partnership 10/1/19 $150,000 pd quarterly Advertising $144,000 not to exceed $180,000 including travel and other out-of-pocket expenses 9/1/19 12/1/15 9/30/20 8/31/2020 9/30/20 7/1/18 9/30/19 two, 1-year renewals 1st of 2, 1-year renewals three, 1-year renewals 1st of 2, 2-yr renewals (R2016-1309) 2nd of 2 2-yr renewals (R2018-1691) 10/1/19 7/25/19 9/30/21 4/30/20 Final 2 year renewal n/a DPBC-Professional $175,000 Convention Management Association (PCMA) (sole Source) DPBC-Brand USA (sole source) CC-Global Spectrum L.P. CC-Spectra Food Services DPBC-Vox International, Inc. $410,000 2020 funding - Benefits received $260,000 over term 2/18/19 2/18/20 2/17/20 2/17/21 initial term, 4-1yr renewals 1st of 4-1yr renewals 3 Fall 2019 7/1/17 10/1/15 Summer 2020 9/30/22 9/30/20 10/1/19 9/30/22

June 2020 DPBC-LMG Management 2/18/19 2/18/20 DPBC_Interamerican Network Communicacao E Marketing LTDA 2/18/19 2/18/20 DPBC-AviaReps (Mexico & Colombia) 2/18/19 2/18/20 2/17/20 2/17/21 1st of 4- 1yr renewals 2/17/20 2/17/21 2/17/20 2/17/21 initial term, 4-1yr renewals 1st of 4-1yr renewals 1st of 4-1yr renewals 2nd of 4-1yr renewals initial term, 4-1yr renewals O:TDC/Tdcmtgs2020/ContractTrackingReport/TrackingReportJune 4

Hotel Performance Dashboard April 2020 PBC Performance*—April 2020 Palm Beach County Ranking vs. Florida Destinations1* (Monthly Comparison) Hotel Performance by Location2* —April 2020 Hotel Performance by Region2*—April 2020 Hotel Performance by Scale3*—April 2020 Growth in ADR by Currency Exchange Rates4 —April (2019 vs. 2020) 1. Ranking derived by Discover The Palm Beaches by comparing STR data for PBC and all 12 major Florida markets. 2. Region and Location breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches. 3. Scale breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches based on average rate from the previous calendar year. 4. USD—U.S. Dollar, GBP—British Pound, CAD—Canadian Dollar, BRL—Brazilian Real, EUR—Euro, COP—Colombian Peso, ARS-Argentine Peso, MXN-Mexican Peso *Source: STR, INC. REPUBLICATION OR OTHER RE-USE OF THIS DATA WITHOUT THE EXPRESS WRITTEN PERMISSION OF STR IS STRICTLY PROHIBITED. Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. 5.A .-1.a. ADR/RevPAR ADR/RevPAR Occupancy

Hotel Performance Dashboard CYTD—Jan. to Apr. 2020 PBC Performance*—Jan. to Apr. 2020 Palm Beach County Ranking vs. Florida Destinations1* (Calendar Year to Date Comparison) Hotel Performance by Location2* —Jan. to Apr. 2020 Hotel Performance by Region2*—Jan. to Apr. 2020 Occ Hotel Performance by Scale3* Jan. to Apr. 2020 Growth in Rooms Sold vs. Rooms Available 1. Ranking derived by Discover The Palm Beaches by comparing STR data for PBC and all 12 major Florida markets. 2. Region and Location breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches. 3. Scale breakdowns are customized segments for Discover The Palm Beaches based on average rate from the previou 4. USD—U.S. Dollar, GBP—British Pound, CAD—Canadian Dollar, BRL—Brazilian Real, EUR—Euro, COP—Colombian Peso, ARS-Argentine 5. CYTD—Calendar Year-to-Date *Source: STR, INC. REPUBLICATION OR OTHER RE-USE OF THIS DATA WITHOUT THE EXPRESS WRITTEN PERMISSION OF STR IS STRICTLY PROHIBITED. Research compiled and published by Discover The Palm Beaches (DTPB), can only be reproduced through expressed written approval from the DTPB Research Department. For questions please contact research@thepalmbeaches.com. ADR/RevPAR ADR/RevPAR ADR/RevPAR Occupancy Occupancy PALM BEACH COUNTY Tourist Development Council Bed Tax Collections MONTH: INDUSTRY (COLLECTION) SEP (OCT) OCT (NOV) NOV (DEC) DEC (JAN) JAN (FEB) FEB (MAR) MAR (APR) APR (MAY) MAY (JUN) JUN (JUL) JUL (AUG) AUG (SEP) TOTAL FISCAL 2010 GROSS COLLECTIONS 2011 2012 YR TO YR 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 856,048 979,004 1,212,238 1,405,509 1,370,952 1,621,608 1,973,649 2,178,273 2,438,227 2,461,559 2,214,097 1,303,909 1,085,426 1,458,239 1,785,170 1,635,182 1,857,806 1,989,072 2,725,682 3,083,157 3,303,783 3,314,441 1,575,564 2,096,435 1,895,712 1,794,668 2,516,341 2,751,115 3,640,904 3,594,244 4,200,587 4,035,601 4,372,073 2,366,300 2,311,358 2,495,590 3,187,043 3,323,289 3,785,958 4,777,922 4,875,807 5,731,320 5,630,298 6,089,984 2,618,096 2,706,159 3,269,850 3,453,672 3,576,572 5,065,319 5,005,030 5,159,226 5,870,815 6,219,210 6,889,246 3,211,503 3,665,558 3,669,405 4,006,494 5,107,085 6,140,424 6,621,872 6,436,528 7,435,071 7,025,626 7,788,461 3,203,425 3,666,329 4,019,958 4,656,021 4,746,723 6,690,922 7,868,716 7,734,850 7,768,676 7,895,698 4,406,423 2,316,526 2,581,217 2,848,562 2,851,113 3,408,662 4,416,637 4,257,059 4,453,561 5,266,893 5,369,516 1,044,080 1,550,036 1,991,337 1,932,872 2,125,978 2,480,364 3,002,756 3,231,119 3,314,631 3,532,056 3,673,563 1,505,335 1,301,299 1,659,601 1,830,471 1,910,875 2,512,755 2,643,059 2,933,218 3,031,361 2,883,950 1,468,828 1,718,439 1,613,916 1,818,223 1,795,741 2,468,872 2,802,300 2,902,478 2,814,249 3,122,264 1,243,615 1,377,936 1,410,235 1,609,331 1,970,481 2,422,236 2,307,485 2,226,361 2,655,543 2,581,689 $23,219,185 $25,480,496 $27,486,177 $30,523,693 $33,842,267 $42,736,409 $47,118,186 $48,534,859 $53,827,955 $54,202,757 $36,118,806 % CHANGE YTD % CHANGE -10.05% -10.05% 0.32% 8.34% 8.16% 10.77% 10.86% -4.11% 1.02% 3.62% 5.68% 6.95% -44.19% -4.09% -80.56% -13.88% N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A MONTH: INDUSTRY (COLLECTION) SEP(OCT) OCT (NOV) NOV (DEC) DEC (JAN) JAN (FEB) FEB (MAR) MAR (APR) APR (MAY) MAY (JUN) JUN (JUL) JUL (AUG) AUG (SEP) TOTAL FISCAL 2010 NET COLLECTIONS 2011 2012 YR TO YR 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 843,207 964,318 1,194,055 1,384,427 1,350,387 1,597,284 1,944,045 2,145,599 2,401,654 2,424,636 2,180,886 1,284,350 1,069,144 1,436,365 1,758,392 1,610,654 1,829,939 1,959,236 2,684,797 3,036,909 3,254,226 3,264,725 1,551,930 2,064,989 1,867,276 1,767,748 2,478,596 2,709,849 3,586,290 3,540,330 4,137,578 3,975,067 4,306,492 2,330,805 2,276,688 2,458,156 3,139,237 3,273,440 3,729,168 4,706,253 4,802,670 5,645,350 5,545,843 5,998,634 2,578,825 2,665,567 3,220,802 3,401,867 3,522,924 4,989,339 4,929,954 5,081,838 5,782,752 6,125,922 6,785,908 3,163,330 3,610,574 3,614,364 3,946,397 5,030,479 6,048,317 6,522,543 6,339,980 7,323,545 6,920,242 7,671,634 3,155,374 3,611,334 3,959,659 4,586,181 4,675,522 6,590,558 7,750,685 7,618,827 7,652,146 7,777,262 4,340,327 2,281,779 2,542,499 2,805,834 2,808,346 3,357,532 4,350,388 4,193,203 4,386,757 5,187,889 5,288,974 1,028,419 1,526,785 1,961,467 1,903,879 2,094,088 2,443,159 2,957,714 3,182,652 3,264,911 3,479,075 3,618,460 1,482,755 1,281,779 1,634,707 1,803,014 1,882,212 2,475,064 2,603,413 2,889,219 2,985,891 2,840,691 1,446,796 1,692,662 1,589,707 1,790,950 1,768,805 2,431,839 2,760,266 2,858,941 2,772,036 3,075,430 1,224,961 1,357,267 1,389,081 1,585,191 1,940,924 2,385,903 2,272,873 2,192,966 2,615,710 2,542,964 $22,870,897 $25,098,288 $27,073,885 $30,065,838 $33,334,633 $42,095,363 $46,411,412 $47,806,836 $53,020,535 $53,389,716 $35,577,024 - - - - % CHANGE YTD % CHANGE -10.05% -10.05% 0.32% 8.34% 8.16% 10.77% 10.86% -4.11% 1.02% 3.62% 5.68% 6.95% -44.19% -4.09% -80.56% -13.88% N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A 5.A .-1.b.

April 2020 April 2019 $1,044,080 $5,369,516 Bed Taxes Collections (Gross) / / % Var. Ž 80.56% Bed Taxes April $1,050,000 $1,700,000 $2,350,000 $3,000,000 $3,650,000 $4,300,000 $4,950,000 $5,600,000 $400,000 2020 2019 April April Occupancy Occupancy 2020 2019 20.1% 76.7% April Occupancy 10.0% 30.0% 50.0% 70.0% 90.0% 2020 2019 $100.00 $150.00 $200.00 $250.00 $50.00 $0.00 2020 2019 April April 2019 59.9% 81.3% YTD April Occupancy 100.0% 20.0% 40.0% 60.0% 80.0% 0.0% 2020 2019 April 2020 51,300 Employment April 2019 93,300 Ž $242.00 $243.00 $244.00 $245.00 $246.00 $247.00 2020 % Var. 45.0% 2019 Ž % Occupancy Occupancy Var. 2020 26.3% April ADR 2020 YTD STR January thru December April % ADR 2019 $243.59 $245.90 Var. Ž 0.9% YTD April ADR Ž 73.8% % Var. April ADR 2020 Monthly STR April ADR 2019 $135.24 $215.04 Ž Bed Taxes April $10,000,000 $16,200,000 $22,400,000 $28,600,000 $34,800,000 $41,000,000 $47,200,000 $53,400,000 $3,800,000 2020 2019 / YTD 2020 YTD 2019 $36,118,806 $41,941,291 Ž % Var. 13.88% YTD Bed Tax April YTD Bed Tax April % Var. 37.1% April ADR April $27.14 April Rev Par Rev Par 2020 2019 $164.98 Ž 83.5% April Rev Par $100.00 $150.00 $200.00 $50.00 $0.00 2020 2019 % Var. April April Rev Par Rev Par 2020 2019 $145.82 $199.92 Ž 27.1% YTD April Rev Par $100.00 $150.00 $200.00 $250.00 $50.00 $0.00 2020 2019 % Var. Leisure & Hosp. Employ April 10,000 20,000 30,000 40,000 50,000 60,000 70,000 80,000 90,000 100,000 0 2020 2019 O:\TDCMtgs 2020\TDC Electronic Board Book May for June Meeting\5.A.­1.c. Report Out Metricts 5.A .-1.c .c.

Tourism & Economic Benefits – Cheribundi Boca Raton Bowl  On average, this Bowl Game has created $3.5 million in visitor spending, per the DI Sports Calculator.  On average, 2,284 room nights have been tracked from pick-up reports (teams, band, and alumni block).  Unique Household Television Viewership 6-year average = 1.8 million  Unique Household Television Viewership high = 2.5 million  This game won its night 5 straight years - #1 sports programming  The Bowl Game strives to bring countywide impact

Tourist Development Council Investments 2020, 2021 & 2022 2020 • Total Funding Investment of $171,000  Sports Commission Special Event Grant- $62,500 (rights fee)  Discover The Palm Beaches - $62,500 (rights fee)  Sports Commission Event Hosting - $46,000 (ancillary events) • Event Management Support from the Sports Commission _____________________________________________________________ 2021 • Total Funding Investment of $177,000  Sports Commission Special Event Grant- $65,000 (rights fee)  $  Discover The Palm Beaches - $65,000 (rights fee)  Sports Commission Event Hosting - $47,000 (ancillary events) • Event Management Support from the Sports Commission ______________________________________________________________ 2022 • Total Funding Investment of $183,000  Sports Commission Special Event Grant- $67,500 (rights fee)  Discover The Palm Beaches - $67,500 (rights fee)  Sports Commission Event Hosting - $48,000 (ancillary events) • Event Management Support from the Sports Commission

TDC Investments 2023, 2024 & 2025 2023 • Total Funding Investment of $189,000    • Sports Commission Special Event Grant- $70,000 (rights fee) Discover The Palm Beaches - $70,000 (rights fee) Sports Commission Event Hosting - $49,000 (production of ancillary events) Event Management Support from the Sports Commission _____________________________________________________________ 2024 • Total Funding Investment of $196,000    Sports Commission Special Event Grant- $72,500 (rights fee) Discover The Palm Beaches - $72,500 (rights fee) Sports Commission Event Hosting - $51,000 (ancillary events) • Event Management Support from the Sports Commission ______________________________________________________________ 2025 • Total Funding Investment of $202,500    Sports Commission Special Event Grant- $75,000 (rights fee) Discover The Palm Beaches - $75,000 (rights fee) Sports Commission Event Hosting - $52,500 (ancillary events) • Event Management Support by the Sports Commission • Total Palm Beach County Six Year Investment • $825,000 Rights Fees • $293,500 50% Share of Activity Cost • Annual Increase 3.5% from 2020 Base

Palm Beach County Sports Commission manages the Bowl Game Week Activities • Bowl Luncheon • Two (2) Beach Parties • Two (2) Pep Rallies • Airport Greetings • Transportation for the participating teams

ESPN DELIVERABLES • Shared Logo Placement; County includes PBC Seal & TDC Tourism Logo; Boca City Seal • 4 30 second Network ESPN/ABC TV; 2 each Partner Exposure Value $42K Each, $84K each Partner • 2 Full Page Ads; k 1 each • City Banner on BocaBowl.com • County TDC Video on BocaBowl.com • 3 Tables; 8 Each: 1 County; 1 TDC; 1 City • 80 VIP Tickets; 40 County, 40 City • No Suites Requested • 60 Tickets; 30 County, 30 City • Eliminate ESPN Gift Bags • 60 Parking Passes; 30 County, 30 City • Shared Banner Stadium Wrap; one County One City Placement • 8 Shared Video Jumbotron; 4 County (2 Discover Leisure, 1 Sports Commission, 1 Palm Beaches TV); 4 City • Event in the Glades at New Orange Bowl Investment

THIS WAS ABC TELEVISION 3:00PM SATURDAY SLOT Overview: This report showcases the quantitative exposure Palm Beach County received from sponsorship of the Cheribundi Boca Raton Bowl, held December 21, 2019. Joyce Julius and Associates, Inc. has provided independent sports, special event and entertainment program evaluation since 1985. In that time JJ&A has developed and perfected fullycustomizable products that have become the Impressions and exposure values stemming from national television, on-site impact, advertising/ promotions, television news and Internet news are included within this report. customizable products that have become the industry standard in exposure measurement. JJ&A is an independently owned and operated research company. 7

Executive Summary Exposure Source National Television Exposure Time Mentions/Articles 0:03:40 0 Impressions 1 990 000 Exposure Value $310 105 30 National Television 0:03:40 On-Site Impact Advertising/Promotions Television News Internet News Total N/A N/A N/A N/A 0 N/A N/A 42 20 1,990,000 69,534 304,473 1,809,945 114,308 $310,105.30 $1,969.90 $8,625.71 $51,275.74 $3,238.33 0:03:40 62 4,288,259 $375,214.99 8

1) National Television The Cheribundi Boca Raton Bowl was carried by ABC on December 21 leading to an overall viewership of 1,990,000. Palm Beach County Exposure Source Exposure Time Exposure Value Sideline Wrap Sideline Field Logo Total: 9 0:03:08 $264,999.16 $2,819.14 0:03:10 $267,818.30 0:00:02

Commercials Entity Spots Exposure Time Exposure Value Palm Beach County 1 0:00:30 $42,287.00 10

MEDIA VALUATION TUESDAY EVENING

EXECUTIVE SUMMARY TDC PRESENTATION JUNE 11,2020INTERNATIONAL PALM BEACH COUNTY CONVENTION CENTER DISTRICT EXPANSION STUDY Item 6.A TD

June 8, 2020 Mr. Glenn Jergensen Executive Director Palm Beach County Tourist Development Council 2195 Southern Blvd., Suite 500 West Palm Beach, FL 33406 Dear Mr. Jergensen: Conventions, Sports & Leisure International (CSL) has completed a final draft of the Palm Beach County Convention Center District Expansion Study. The Study provides recommendations designed to maintain and enhance Palm Beach County Convention Center (PBCCC) market capture through near and long-term space and site planning, hotel development and destination h enhancement. The attached Executive Summary presents key research findings and recommendations focused on the PBCCC and supporting hospitality industry, designed to guide long term planning for future Palm Beach County convention and hospitality industry investment. The full report presents the many nuanced research findings and implications used to form a basis for PBCCC investment recommendations, destination connectivity, hotel and other development initiatives. We sincerely appreciate the assistance and cooperation we have been provided in the completion of the report and this summary, and would be pleased to be of further assistance in the interpretation and application of our findings. Very truly yours, CSL International 2

EXECUTIVE SUMMARY

EXECUTIVE SUMMARY The Palm Beach County Convention Center (“PBCCC”) opened in January of 2004, representing a first step by the County into the high-impact convention industry sector. Through this investment, the PBCCC became the fifth largest public convention center in the State of Florida. In its early years, the PBCCC struggled to attract large non-local events due to a lack of adjacent headquarter hotel inventory. In January of 2016, a 400-room Hilton West Palm Beach opened, resulting in a greater ability by the destination to attract high-impact conventions and conferences. CSL understands, based on our extensive industry experience, that the competition for non-local conventions and tradeshows nationally is intense – leading many communities to invest significantly in convention facilities, hotels and other aspects of the destination. Furthermore, the demographics and business practices of the Conventions, Sports & Leisure, International (CSL) was retained by the Tourism Development Council (TDC) of Palm Beach County to conduct the Palm Beach County Convention Center District Expansion Study. The Study provides recommendations designed to maintain and enhance Palm Beach County Convention Center (PBCCC) and surrounding district market capture through near and long-term space and site planning, hotel development and destination enhancement. To create a research foundation to support the Study, CSL has conducted the following Study tasks. • Completed in-person interviews with over 60 stakeholders throughout the County. • Researched and evaluated business intelligence related to past PBCCC business l l d l t b i t iti meeting attendee are, and will continue to change, creating a “moving target” for successful convention center strategic planning. As we develop this Palm Beach County Convention Center District Expansion Study in support of the PBCCC district evolution, we know that traditional facility expansions and hotel solutions that preceded past industry success are not guaranteed to secure market capture growth into the future. Therefore, we have conducted significant trend and primary market research that considers important aspects of emerging convention industry success factors including hotel inventory, walkability to surrounding hospitality assets, outdoor event space, open space learning, technology, food and beverage service, space flexibility, changes to the way meetings are produced, changing attendee travel preferences and other important aspects of a center and destination that impact success in the highly competitive convention and visitor landscape. 14 levels and lost business opportunities. • Documented the convention center and hotel investment taking place in competitive and comparable markets. • Conducted extensive market demand interviews with current, past and potential event planner customers. • Created various scenarios to potentially enhance, expand and reconfigure existing Center space. • Benchmarked industry best-practices and convention and visitor industry trends that could impact future PBCCC success. This Executive Summary presents key findings and recommendations with respect to hotel, PBCCC space and amenities, and district development initiatives. The full report should be read to gain an understanding of the depth of research and analysis methods. 1

EXECUTIVE SUMMARY Hotel Needs The available hotels rooms within one-half mile of the PBCCC are very low relative to competing markets. A significant share of the potential national convention market for the PBCCC is lost due to committable hotel limitations. By increasing committable hotel rooms from the current 400 to 600 range to between 1,100 and 1,500 rooms, the share of the national convention market that the PBCCC can compete for could nearly triple, even without expansion to existing PBCCC space. Immediate initiatives that should be considered by the County are listed below. Added Inventory - Adding committable hotel rooms within one-half mile of the PBCCC should be viewed as a first priority with respect to growing the convention and tradeshow business in Palm Beach County. Future hotel development 2. Okeechobee Boulevard in Front of PBCCC Registration Area – Provides frontage on Okeechobee Boulevard and connectivity. The smaller site requires use added PBCCC ballroom space development. 3. Development above the PBCCC Loading Docks – Provides direct connectivity to PBCCC space. The smaller site also requires use added PBCCC ballroom space development. 4. Related Properties Site – Located across Florida Avenue from the existing Palm Beach Hilton. Related has proposed developing the first of two 250 room hotel towers on site. Site is not connected to the PBCCC. No immediate PBCCC expansion required. It should be noted that site options 1, 2 and 3 would require use of existing PBCCC ballroom space to support new headquarter hotel operations. This will then require concurrent addition of multi-use PBCCC space to account for sellable areas and tradeshow business in Palm Beach County. Future hotel development initiatives should focus on: A new 600 room headquarter hotel developed with a room block agreement securing 500 committable rooms. When combined with future hotel development within one-half mile of the PBCCC, significant increases in market capture could be realized. Developing a 250-room expansion of the Palm Beach Hilton would help address overall inventory shortages, but would not have the market capture impact of a larger new headquarter hotel property. Hotel Sites – We have identified four potential sites for headquarter hotel inventory (see map below) that should be considered for further evaluation: 1. Northeastern Edge of Howard Park – Providing excellent visibility and access to the PBCCC. Requires City of West Palm Beach approval and participation. The smaller site requires use added PBCCC ballroom space development. 1 25 require concurrent addition of multi-use PBCCC space to account for sellable areas used for the new hotel development.

EXECUTIVE SUMMARY Request for Letters of Interest – To pursue future hotel development, the County should issue a Request for Information (RFI) to qualified developers/hoteliers to identify interest levels, qualifications and general concepts for future hotel sizing, location and funding. A formal Request for Proposals (RFP) would be issued to selected developers. The development of a large new headquarter hotel property will require some form of public/private partnership, potentially in the form of land contribution, parking inventory, tax increment financing and/or other such financial engineering sources. PBCCC Investment – Immediate Term There are numerous enhancements and reconfiguration opportunities within the Distinctive Outdoor Space - Current plans being developed by PBCCC management include programmable outdoor space. Additional opportunities for outdoor function space should be considered, including enchantments to portions of Howard Park and potentially space atop the adjacent parking garage. Technology - One or more of the PBCCC’s underutilized meeting spaces could be converted into augmented/virtual reality and local area networking space. Create Convenience – Underutilized PBCCC space could be converted into a business center. Development of Micro Spaces in/along Exhibit Hall – Consideration should be given to building one or more small breakout spaces adjoining the exhibit hall to provide this type of “quick break” environment for event attendees. As previously noted, if new headquarter hotel development were to take place at the Howard Park loading dock or Okeechobee Boulevard sites a portion of existing PBCCC that should be undertaken in order to address emerging industry trends and competitive industry influences. These are described below. Unique Food & Beverage Space – Develop an open concept food and beverage space in the PBCCC lobby area, leveraging local products with a brand and product that is unique to the destination/market. Open Space Learning in Lobby Areas – Develop open space learning areas within the PBCCC to facilitate attendee networking and informal meetings. Hall Subdivisibility - Consider adding a movable north/south divider wall in Hall A to allow for greater flexibility in hosting events of different sizes. Public Art - Introduce exterior and interior monumental public art unique to the destination. the Howard Park, loading dock or Okeechobee Boulevard sites, a portion of existing PBCCC ballroom/meeting space would be needed to support the hotel. A partial expansion of PBCCC space would then be needed in the near term. PBCCC Investment – Long Term Once approximately 1,500 committable hotel rooms are available to support the PBCCC, an expansion of PBCCC space could be undertaken (assuming market demand exists). Added exhibit space could eventually be developed that as much as roughly doubles existing space, with the potential for second floor meeting and ballroom space. Loading docks along the west side, and lobby space along the east side would be developed. Connectivity to the parking garage could be established. 1 36

EXECUTIVE SUMMARY Destination Connectivity Project Timing The portion of Okeechobee Boulevard in front of the north entrance to PBCCC hosts nearly 40,700 vehicles per day, far outpacing convention district intersections in markets such as Nashville, San Jose and Tampa. Combined with comments provided by meeting planners and tourism stakeholders, these data illustrate the unique challenge that PBCCC event attendees face when attempting to walk to/from Rosemary Square and other locations in downtown. In addition to various traffic calming initiatives, we recommend Palm Beach County and West Palm Beach leadership work with the development community, land/property owners, arts/cultural organizations, traffic planners, economic development professionals event planner groups and other key stakeholders to We have prepared the following outline of potential project timing. Factors including funding availability, site selection and project design will impact actual development timing. 2020 Develop and issue headquarter hotel RFI 2020 Develop a Project Management System for each initiative to determine roles, responsibilities and resource requirements 2020 Engage consultant to review hotel sites to further validate and document any potential development challenges development professionals, event planner groups and other key stakeholders to consider an initiative to provide a signature pedestrian crossing. Ultimately, this could connect assets across Okeechobee Boulevard, including the PBCCC, the Hilton West Palm Beach, Rosemary Square, the Kravis Center for the Performing Arts, Restoration Hardware, and the residential development just to the east of the Convention Center. We recommend that any such structure would have to be uniquely designed as an arts-inspired, signature asset for the destination as opposed to a traditional pedestrian bridge. 2020 Formalize destination connectivity committee to select options 2020/21 Initiate planning for immediate term PBCCC investments 2020 2021 2021 Review hotel RFI submittals and issue RFP Initiate design for selected PBCCC investments Initiate design for pedestrian connections 2021/22 Select headquarter hotel option 2022 2022 2022 Initiate construction for selected PBCCC investments Initiate construction for pedestrian connections Initiate headquarter hotel construction 2025/27 Monitor PBCCC occupancy and room night performance 2027/28 Initiate design for PBCCC expansion 2029/30 Initiate PBCCC expansion as demand warrants 1 47

6. B.

Palm Beach County Tourist Development Council Board Meeting CheckpointUpdate 6.11.2020 6.C Palm Beach County Tourism 2021 Budget Key Metrics Calendar February 2020 • Hotel Rooms Available 3.6% Higher LY • Hotel Rooms Sold 5.3% Higher LY • Hotel Room Revenue 9.8% Higher LY • 17,602 February Hotel Room Inventory Increased 3.5% from 17,013 Feb 2019 • Occupancy 86.9% vs. 85.5%1.6% Increase to 2019 • Average Daily Room Rate $279.00– 4.2% Higher than 2019 • Revenue per Available Room $242.56 5.9% increase from 2019 2

Palm Beach County Tourism 2021 Budget Key Metrics Calendar March 2020 • Hotel Rooms Available 3.6% Higher LY • Hotel Rooms Sold (41.9%) Lower LY • Hotel Room Revenue (50%) Lower LY • 17,602 March Hotel Room Inventory Increased 3.5% from 17,013 March 2019 • Occupancy 48.3% vs. 86.1%(43.9%) below 2019 • Average Daily Room Rate $233.79– (14.0%) lower than 2019 • Revenue per Available Room $112.88 (51.8%) down from 2019 * Late month closures, Breakers; Boca Resort: Eau PB 3 Palm Beach County Tourism 2021 Budget Key Metrics Calendar April 2020 • Hotel Rooms Available (13%) Lower LY • Hotel Rooms Sold (77%) Lower LY • Hotel Room Revenue (87%) Lower LY • 14,736 April Hotel Room Open Inventory decreased (16%) from 17,602 March 2020 • Occupancy 20% vs. 77%(74%) below 2019 • Average Daily Room Rate $135.34– (37%) lower than 2019 • Revenue per Available Room $27.14 (84%) down from 2019 * Closures, Breakers; Boca Resort: Eau PB; The BEN 4

Palm Beach County Tourism 2021 Budget Revenue Source- 2020/2021 Tourist Development Tax (Bed Tax) Re-Forecast 2020/Re-Budget 2021 Most Likely Case: Down (33%) Recover 25% Back to 2016 & 2017 Levels BOLD = Forecasted Collections 5 Palm Beach County Tourism 2021 Budget Revenue Source- 2020/2021 Tourist Development Tax (Bed Tax) Checkpoint #1 March collected in April $1M Up Back to 2016 & 2017 Levels BOLD = Forecasted Collections 6

Palm Beach County Tourism 2021 Budget Revenue Source- 2020/2021 Tourist Development Tax (Bed Tax) Checkpoint #2 April collected in May $1.6M Up Over Base Back to 2016 & 2017 Levels BOLD = Forecasted Collections 7 Palm Beach County Tourism 2021 Budget Tourist Development Tax (Bed Tax) Next Steps- TDC Staff • Re-Budget • Contracts • • • • Con Contracts argets Sti ov s nt nt nt tion et ene stions ts 8 s ee ee ee y t

Schaper Benelux | Catalogus 4 Al 3 generaties lang laat het Oostenrijkse familiebedrijf Schaper GmbH zien dat hun medische hulpmiddelen door persoonlijke betrokkenheid, vakmanschap en de hoge kwaliteitsnormen er aan bijdrage dat mensen een actief en klachtenvrij leven kunnen leiden tot op hoge leeftijd. Als Schaper Benelux laat ik u graag kennismaken met onze producten.” Ronald Kunst, Schaper Benelux HET DETAIL MAAKT HET VERSCHIL In de ontwikkeling van nieuwe producten werken onze orthopedische technici nauw samen met vooraanstaande medisch specialisten en therapeuten. Duurzaamheid, draagcomfort en gebruiksvriendelijkheid staan daarbij op de voorgrond. In onze eigen productieafdeling gebruiken wij naast klassieke ambachtelijke technieken ook computergestuurde processen. Wij verwerken huidvriendelijke materialen en de modernste componenten. Schaper Benelux is distributeur van Schaper GmbH te Wels, Oostenrijk. Deze firma ontwikkelt en produceert al meer dan 80 jaar geconfectioneerde bandages en (koudetherapie)braces voor de behandeling van gewrichts- en letselaandoeningen. De producten van Schaper zijn gericht op posttraumatische, postoperatieve en revalidatiepatiënten. Onze innovatieve hulpmiddelen ondersteunen het genezingsproces na (sport)letsel, bij degeneratieve veranderingen en zorgen na operatie voor verbeterde mobiliteit.

6 Schouder Schaper Benelux | Catalogus

8 Schouder Schapfix Schouderorthese OR2A voor immobilisatie van het schoudergewricht; individueel en gemakkelijk aan te passen; de pols blijft vrij beweegbaar Zijde Maat Universeel Universele maat en S tot XL Kleur zwart of wit Indicaties: schouderluxatie, humerusfracturen, verrekkingen en kneuzingen Gilchrist-bandage OR2B draagverband van ademend katoen; met of zonder duimopening; gewatteerde banden Zijde Maat Universeel XXS tot XXL Kleur beige Indicaties: humeruskopfractuur, scapulafracturen Schapfix Schouderbandage 3 (GW-Sling) OR2A3 tweedelige borstband, waardoor er geen directe druk op de borst is Universeel Universeel Maat Universele maat Kleur wit Indicaties: schouderluxatie, humerusfracturen, verrekkingen en kneuzingen Schouder Schoudervest OR2 voor vlakke immobilisatie van arm en schouder; de pols blijft vrij beweegbaar Zijde Universeel Maat XS tot XXL Kleur zwart Indicaties: humeruskopfractuur, scapulafracturen Armdraagzak OR2D voor immobilisatie van schoudergewricht en elleboog Zijde Universeel Maat S tot L Kleur zwart, wit, blauw Armdraagband OR2DA ter ontlasting van schouder en elleboog Maat Universele maat Kleur rood, blauw, zwart Schouderabductie-orthese OR2C ontlast het schoudergewricht in 15 graden abductie; met handbal ter bevordering van de doorbloeding; door snelsluitingen gebruiksvriendelijk Universeel Universeel Maat Kleur Universele maat zwart Indicaties: postoperatief ter reconstructie van de rotatorenmanchet, conservatieve behandeling van posterieure en anterieure schouderluxaties

10 Schouder Schouderabductie-orthese OR2F voor immobilisatie in 30 graden buitenrotatie en 15 graden abductie; met handbal ter bevordering van de doorbloeding; door snelsluitingen gebruiksvriendelijk Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Indicaties: conservatieve behandeling van posterieure en anterieure schouderluxaties, postoperatief na anterieure schouderstabilisatie, posterieure fixatie Schouderabductiekussen OR2E naar keuze 45 of 60 graden abductie (door draaien van het kussen); met handbal ter bevordering van de doorbloeding Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart Indicaties: bij contracturen, postoperatief ter mobilisatie onder 45 of 60 graden abductie Schouderabductie-orthese net ballon OR8 opblaasbar schouderabductiekussen; abductie tot 75 graden; met handbal ter bevordering van de doorbloeding Universeel Universeel Maat Kleur Universele maat zwart Indicaties: revalidatie na schouderoperaties, reconstructie na ruptuur van de rotatorenmanchet Schouder Claviculabandage OR5A zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting Maat XXS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage met dwarsverbinding voor OR5B zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting; extra verbinding aan de voorkant voor een betere fixatie van de okselband Maat XXS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage OR5AII zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting; extra klittenbandsluiting op de rug om de band aan de rugkant in de hoogte te verstellen Maat Kleur XS tot XXL wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage met dwarsverbinding voor OR5BII zacht gewatteerde band, fixatie door klittenbandsluiting; extra klittenbandsluiting op de rug om de band aan der rugkant in de hoogte te verstellen; extra verbinding aan de voorkant voor een betere fixatie van de okselband Maat XS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen

Schaper Benelux Rivierdijk 226 3372BN Hardinxveld Nederland tel. e-mail: KvK +31 (0)6 130 70 907 ronald@schaper-benelux.com 63725673 BTW NL855373088B01 Al onze producten voldoen aan de wettelijke eisen voor medische hulpmiddelen en de EU-richtlijn voor medische hulpmiddelen 93/42/EWG Bij de fabricage wordt alleen textiel gebruikt dat aantoonbaar vrij is van schadelijke stoffen Onze productie voldoet aan het kwaliteitsmanagement zoals gesteld in ISO 9001:2008

Schaper Benelux | Catalogus 3 INDEX Pagina 4 6 12 18 24 28 32 36 42 52 56 64 70 79 Inhoud Schaper Benelux De schouder De knie De enkel De voet en de schoen De nek De heup De taille De hand, duim en vinger De elleboog Sportbandages Kinderproducten Hulpmiddelen Correct meten

Schaper Benelux | Catalogus 4 Al 3 generaties lang laat het Oostenrijkse familiebedrijf Schaper GmbH zien dat hun medische hulpmiddelen door persoonlijke betrokkenheid, vakmanschap en de hoge kwaliteitsnormen er aan bijdrage dat mensen een actief en klachtenvrij leven kunnen leiden tot op hoge leeftijd. Als Schaper Benelux laat ik u graag kennismaken met onze producten.” Ronald Kunst, Schaper Benelux HET DETAIL MAAKT HET VERSCHIL In de ontwikkeling van nieuwe producten werken onze orthopedische technici nauw samen met vooraanstaande medisch specialisten en therapeuten. Duurzaamheid, draagcomfort en gebruiksvriendelijkheid staan daarbij op de voorgrond. In onze eigen productieafdeling gebruiken wij naast klassieke ambachtelijke technieken ook computergestuurde processen. Wij verwerken huidvriendelijke materialen en de modernste componenten. Schaper Benelux is distributeur van Schaper GmbH te Wels, Oostenrijk. Deze firma ontwikkelt en produceert al meer dan 80 jaar geconfectioneerde bandages en (koudetherapie)braces voor de behandeling van gewrichts- en letselaandoeningen. De producten van Schaper zijn gericht op posttraumatische, postoperatieve en revalidatiepatiënten. Onze innovatieve hulpmiddelen ondersteunen het genezingsproces na (sport)letsel, bij degeneratieve veranderingen en zorgen na operatie voor verbeterde mobiliteit.

6 Schouder Schaper Benelux | Catalogus

8 Schouder Schapfix Schouderorthese OR2A voor immobilisatie van het schoudergewricht; individueel en gemakkelijk aan te passen; de pols blijft vrij beweegbaar Zijde Maat Universeel Universele maat en S tot XL Kleur zwart of wit Indicaties: schouderluxatie, humerusfracturen, verrekkingen en kneuzingen Gilchrist-bandage OR2B draagverband van ademend katoen; met of zonder duimopening; gewatteerde banden Zijde Maat Universeel XXS tot XXL Kleur beige Indicaties: humeruskopfractuur, scapulafracturen Schapfix Schouderbandage 3 (GW-Sling) OR2A3 tweedelige borstband, waardoor er geen directe druk op de borst is Universeel Universeel Maat Universele maat Kleur wit Indicaties: schouderluxatie, humerusfracturen, verrekkingen en kneuzingen Schouder Schoudervest OR2 voor vlakke immobilisatie van arm en schouder; de pols blijft vrij beweegbaar Zijde Universeel Maat XS tot XXL Kleur zwart Indicaties: humeruskopfractuur, scapulafracturen Armdraagzak OR2D voor immobilisatie van schoudergewricht en elleboog Zijde Universeel Maat S tot L Kleur zwart, wit, blauw Armdraagband OR2DA ter ontlasting van schouder en elleboog Maat Universele maat Kleur rood, blauw, zwart Schouderabductie-orthese OR2C ontlast het schoudergewricht in 15 graden abductie; met handbal ter bevordering van de doorbloeding; door snelsluitingen gebruiksvriendelijk Universeel Universeel Maat Kleur Universele maat zwart Indicaties: postoperatief ter reconstructie van de rotatorenmanchet, conservatieve behandeling van posterieure en anterieure schouderluxaties

10 Schouder Schouderabductie-orthese OR2F voor immobilisatie in 30 graden buitenrotatie en 15 graden abductie; met handbal ter bevordering van de doorbloeding; door snelsluitingen gebruiksvriendelijk Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Indicaties: conservatieve behandeling van posterieure en anterieure schouderluxaties, postoperatief na anterieure schouderstabilisatie, posterieure fixatie Schouderabductiekussen OR2E naar keuze 45 of 60 graden abductie (door draaien van het kussen); met handbal ter bevordering van de doorbloeding Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart Indicaties: bij contracturen, postoperatief ter mobilisatie onder 45 of 60 graden abductie Schouderabductie-orthese net ballon OR8 opblaasbar schouderabductiekussen; abductie tot 75 graden; met handbal ter bevordering van de doorbloeding Universeel Universeel Maat Kleur Universele maat zwart Indicaties: revalidatie na schouderoperaties, reconstructie na ruptuur van de rotatorenmanchet Schouder Claviculabandage OR5A zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting Maat XXS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage met dwarsverbinding voor OR5B zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting; extra verbinding aan de voorkant voor een betere fixatie van de okselband Maat XXS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage OR5AII zacht gewatteerde band; fixatie door klittenbandsluiting; extra klittenbandsluiting op de rug om de band aan de rugkant in de hoogte te verstellen Maat Kleur XS tot XXL wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen Claviculabandage met dwarsverbinding voor OR5BII zacht gewatteerde band, fixatie door klittenbandsluiting; extra klittenbandsluiting op de rug om de band aan der rugkant in de hoogte te verstellen; extra verbinding aan de voorkant voor een betere fixatie van de okselband Maat XS tot XXL Kleur wit Indicaties: conservatieve behandeling bij claviculafracturen

12 KNIE Schaper Benelux | Catalogus

14 Knie Kniefix-spalk 0° - 10° - 20° OR3A - OR3C - OR3B spalk voor knie-immobilisatie onder 0° / 10° / 20° graden buiging; driedelig verstelbaar; versterkt met mediale en laterale aluminiumspalken Zijde Maat Universeel XS S M L XL Spalklengte 30 cm 40 cm 50 cm 60 cm 70 cm Indicaties: postoperatieve immobilisatie bij patellaluxatie Kleur zwart-grijs Welser kniebrace OR31 met fysiologische scharnieren aan de zijkanten voor stabilisatie van de knie; speciaal geperforeerd, ademend sandwichmateriaal Zijde Universeel Maat Spalklengte XXS tot XXXL 35 cm en 42 cm Kleur zwart, grijs Scharnierinstelling: Extensie: 0°, 5°, 20°, 30°, 45° | flexie: 0°, 20°, 45°, 60°, 90° Indicaties: postoperatief na bandrupturen, lichte en gemiddelde instabiliteit van de knie, bij artrose Welser kniebrace open OR31I met fysiologische scharnieren aan de zijkanten voor stabilisatie van de knie; speciaal geperforeerd, ademend sandwichmateriaal; de brace kan volledig geopend worden Zijde Universeel Maat Spalklengte XXS tot XXXL 35 cm en 42 cm Kleur zwart, grijs Scharnierinstelling: extensie: 0°, 5°, 20°, 30°, 45° | flexie: 0°, 20°, 45°, 60°, 90° Indicaties: postoperatief na bandrupturen, lichte en gemiddelde instabiliteit van de knie, bij artrose Knie 15 Welser kniebrace SP OR31SP geperforeerd, ademend materiaal; twee laterale scharnierspalken met polycentrische scharnier; de brace kan volledig geopend worden Zijde Maat Universeel XS tot XXXL Kleur zwart Scharnierinstelling: extensie: 0°, 5°, 20°, 30°, 45° | flexie: 0°, 20°, 45°, 60°, 90° Indicaties: postoperatief na bandrupturen, lichte en gemiddelde instabiliteit van de knie, bij artrose GNO-kniebrace OR1TW met instelbare, polycentrische scharnieren; geïntegreerde anti-slipvoering Zijde Universeel Maat Spalklengte S/M, L/XL, XXL 50 cm Kleur zwart-rood Scharnierinstelling: extensie: 0°, 5°, 20°, 30°, 45° | flexie: 0°, 20°, 45°, 60°, 90° Indicaties: postoperatief na bandrupturen, lichte en gemiddelde instabiliteit van de knie, bij artrose GNO-kniebrace OR1N met instelbare, monocentrische scharnieren; ademend materiaal Zijde links of rechts Maat S/M, L/XL Spalklengte 50 cm Kleur zwart Scharnierinstelling: extensie: 0°, 5°, 20°, 30°, 45° | flexie: 0°, 20°, 45°, 60°, 90° Indicaties: postoperatief na bandrupturen, lichte en gemiddelde instabiliteit van de knie, bij artrose

16 Knie GNO-kniebrace OR1VN met instelbare, monocentrische scharnieren; laterale telescopische spalken voor aanpassing aan de beenlengte; geïntegreerde antislipvoering; snelsluitingsysteem Zijde links of rechts Maat Universele maat Kleur zwart Scharnierinstelling: extensie: 0°, 10°, 20°, 30°, 40°, 50°, 60°, 70° flexie: 0°, 10°, 20°, 30°, 40°, 50°, 60°, 70°, 80°, 90°, 100°, 110°, 120° Indicaties: postoperatief ter immobilisatie van het kniegewricht, in de verzorging van een knie-endoprothese (TEP) OHS-kniebrace ACL OR32 4-punts knieorthese; aanpasbaar aluminiumframe; individueel instelbare klittenbandsluitingen; fysiologische, instelbare scharnieren Zijde Maat links of rechts XS tot XXL Kleur zwart Indicaties: instabiliteit of kwetsuur van de voorste kruisband, postoperatieve stabilisatie OHS-kniebrace PCL OR32I 4-punts knieorthese; aanpasbaar aluminiumframe; individueel instelbare klittenbandsluitingen; fysiologische, instelbare scharnieren Zijde Maat links of rechts XS tot XXL Kleur zwart Indicaties: instabiliteit of kwetsuur van de achterste kruisband, postoperatieve stabilisatie Knie 17 OA Knieorthese OR036 lichte knieorthese met eenzijdig polycentrische scharnier; begrenzing van extensie en flexie is mogelijk; correctie van varus/valgus in het bovenbeendeel is mogelijk Zijde links of rechts Maat Universele maat Kleur grijs-zwart Indicaties: conservatieve behandeling bij mediale of laterale gonartrose Patellabrace OR769 baleinversterking aan beide kanten; ademend, huidvriendelijk materiaal; verstelbare teugels ter stabilisatie van de patella Zijde Maat Universeel S tot XXL Kleur zwart Indicaties: patellaluxatie, patellalateralisatie

18 Enkel Schaper Benelux | Catalogus

20 Enkel Enkelbrace met speciale buffering OR6GS siliconeboord om drukplaatsen te vermijden; anatomisch gevormde kunststofschalen; ademende voering; versterkte en verstelbare hielriem Zijde Maat links of rechts Universele maat Kleur wit-blauw Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie Enkelbrace met traagschuim OR6MS anatomisch gevormde kunststofschalen; verstelbare hielriem; zachte buffering van traagschuim Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie Enkelbrace met gel/luchtbuffering OR6G anatomisch gevormde kunststofschalen; buffering van koelbare gel/lucht; verstelbare hielriem Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart-groen Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie Enkel 21 Enkelbrace met pompje OR6P anatomisch gevormde kunststofschalen; met door een pompje/slangetje regeelare luchtkamers; verstelbare hielriem Zijde Maat links of rechts Universele maat Kleur wit Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie Enkelbrace OR63 kunststofstabilisatoren aan de zijkanten; dun, semi-elastisch, ademend materiaal; gekruiste teugels voor fixatie van de achtervoet Zijde Maat links of rechts XS tot L Kleur zwart Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie Enkelbrace SC ORSC stabilisatieorthese met klittenbandsluiting en voering van katoen; aan beide zijden versterking van kunststof; extra teugels voor fixatie van de achtervoet Zijde Universeel Maat S/M, L/XL Kleur zwart-oranje Indicaties: spronggewrichtdistorsie, bandinstabiliteit, subluxatie

Enkelbrace met speciale buffering OR6GS siliconeboord om drukplaatsen te vermijden; anatomisch gevormde kunststofschalen; ademende voering; versterkte en verstelbare hielriem Details: pagina 20 Air Walker short OR009S opblaasbare luchtkamers; antislip-loopzool Zijde Universeel Maat S tot XL Kleur zwart Indicaties: Indicaties: stabilisatie bij metatarsaalfractuur, postoperatieve behandeling van letsels / operaties aan voorvoet en middenvoet Air Walker OR012 opblaasbare luchtkamers; antislip-loopzool; regenbescherming; katoenen sok; optioneel met achillespeeswiggen Zijde Maat Universeel S tot XL Kleur grijs Indicaties: enkeldistorsie, pre- en postoperatieve immobilisatie, achillespeesruptuur AirFlex Walker OR16 opblaasbare luchtkamers; gedempte antislip-loopzool; buffering van silicone; regenbescherming; katoenen sok; optioneel met achillespeeswiggen Zijde Universeel Maat S tot XL Kleur grijs Indicaties: enkeldistorsie, pre- en postoperatieve immobilisatie, achillespeesruptuur FS-voetbrace OR6CI nachtbrace met flexibele teugels; mogelijkheid tot spits- en hakvoetstand Zijde Universeel Maat XS tot XL Kleur blauw Indicaties: acute en chronische achillodynie, sprongewrichtletsels, fasciitis plantaria, hielspoor

24 Voet / SCHoen Schaper Benelux | Catalogus

26 Voet / Schoen Verbandschoen open OR170W (dames) OR170M (heren) volledig te openen; antislip-loopzool; ademend materiaal Zijde Universeel Maat Dames: XS tot L Heren: S tot XL Kleur blauw Verbandschoen dicht OR6327 open of dicht draagbaar, antislip-loopzool; met klittenband verstelbare, goede hielvoering Zijde Universeel Maat XS tot XL Kleur zwart Cast Boot OR4401 hoge gipsschoen; gemakkelijk instelbaar; antislip-loopzool Zijde Universeel Maat XS tot XL Kleur blauw Voet / Schoen Hielontlastende schoen OR9112 neemt de druk weg in de hielstreek; open tenen; hielgedeelte kan geopend worden; antislip-loopzool Zijde Maat Universeel XS tot XL Kleur zwart Indicaties: postoperatief in de hielstreek, bij problemen in de hielstreek Loopzool OR9101 lichte, stabiele antislip-loopzool met voorgevormde hiel; verstelbare klittenbandsluiting Zijde Maat Universeel XS tot XL Kleur zwart Voorvoetontlastende schoen open OR6090 met wigzool ter ontlasting van de middenvoet; zachte binnenzool; antislip-loopzool Zijde Universeel Maat XS tot XXL Kleur zwart Indicaties: postoperatief in de voorvoetstreek, bij wonden in de voorvoetstreek Voorvoetontlastende schoen dicht OR9115 open of dicht draagbaar; lichte uitvoering; antislip-zool Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur blauw Indicaties: postoperatief in de voorvoetstreek, bij wonden in de voorvoetstreek

28 Nek Schaper Benelux | Catalogus

30 Nek Nekkraag OR20D anatomische cervicale steun; mediumstevige schuimstof; huidvriendelijke overtrek Maat Kleur XS tot XL wit Indicaties: licht cervicaal syndroom, whiplash Nekkraag OR20C anatomische cervicale steun net geïntegreerde kinondersteuning; huidvriendelijke overtrek Maat Kleur S tot L wit Indicaties: mittelgradiges Cervicalsyndrom, Schleudertrauma Kunststofnekkraag OR705 goed gevoerde nekkraag van kunststof met kinondersteuning; in de hoogte verstelbaar met klittenbandsluiting Maat Kleur S tot L wit Indicaties: middelzwaar cervicaal syndroom, whiplash Nek 31 Philadelphia-nekkraag OR707 voor totale fixatie van de nekwervelkolom; goed gebufferde schalen; met kinstuk en achterhoofdondersteuning Hoogte Maat 6, 8, 10, 13 cm S tot XL Kleur beige Indicaties: zwaar cervicaal syndroom Schapfix Collar OR2CS het kinstuk is door een schroefsysteem op verschillende hoogtes instelbaar; huidvriendelijke voering Maat Kleur Universele maat blauw Indicaties: zwaar cervicaal syndroom Schapfix HWS Frame OR2FR het kinstuk is door een schroefsysteem op verschillende hoogtes instelbaar; huidvriendelijke voering Maat Kleur Universele maat zwart Indicaties: zwaar cervicaal syndroom

32 heup Schaper Benelux | Catalogus

34 Heup Bekkenbandage OR14 bandage voor de stabilisatie van het bekken; individueel instelbaar door klittenbandsluiting Maat Kleur S/M, L/XL zwart Indicaties: instabiel SI-gewricht Heupbandage OR25I elastisch katoenweefsel; ademend; verstelbaar met klittenband Zijde links of rechts Maat S tot XXL Kleur wit Heupbandage OR25 kunststofversteviging aan de zijkanten Zijde Universeel Maat S tot XL Kleur grijs Heup 35 Heuporthese OR333 instelbare bekkenorthese met bovenbeengeleiding; scharnierende spalken aan de zijkant; flexie- en abductie-instelling Zijde Maat Universeel S tot XL Kleur wit Indicaties: na heupluxatie, loslating van prothese, postoperatief Heupspica OR25OM elastisch katoenweefsel; ademend; verstelbaar met klittenband Zijde Universeel Maat Universele maat en S tot XL Kleur beige

36 taille Schaper Benelux | Catalogus

38 taille Ribbandage heren ORRIPM luchtdoorlatend materiaal; verstelbaar met klittenband; versteviging aan de achterkant Maat Kleur Universele maat en S tot XXL wit Indicaties: gekneusde ribben, ribfractuur Ribbandage dames ORRIPW luchtdoorlatend materiaal; verstelbaar met klittenband; versteviging aan de achterkant Maat Kleur Universele maat en S tot XXL wit Indicaties: gekneusde ribben, ribfractuur Buikbandage OR700 elastische bandage; verstelbaar met klittenband; luchtdoorlatend materiaal Maat Hoogte S tot XL 26 cm Kleur wit Indicaties: voor ondersteuning van de buikspieren, postoperatief Taille Schapfix Lumbo OR11 rugkorset voor stabilisatie van de LWK; vier dorsaal versterkende pennen; twee extra buikondersteunende banden Maat Kleur S tot XXL wit of zwart Indicaties: lumbalgie, pijn in de LWK-streek, lumbale instabiliteit Lumbaal korset dames OR502 rugondersteunende bandage ter stabilisatie van de LWK; visco-elastische heiligbeenpelotte Maat Kleur S tot XXL zwart of wit Indicaties: lumbalgie, lumbo-ischialgie, lumbale instabiliteit Lumbaal korset heren OR503 rugondersteunende bandage ter stabilisatie van de LWK; visco-elastische heiligbeenpelotte Maat Kleur S tot XXL zwart of wit Indicaties: lumbalgie, lumbo-ischialgie, lumbale instabiliteit Osteo OR13 osteoporose-rugorthese met aanpasbare pen voor rugstabilisatie; gevoerde schouderbanden; elastische buikband Maat Kleur S tot XL grijs Indicaties: osteoporose, houdingsstoornis (ronde rug)

Hyperextensiekorset OR37 lichte aluminiumconstructie met beweegbare sternale pelotte; extra scharnier in de symfysestreek, waardoor het korset bij zitten niet onaangenaam opkruipt Hoogte standard en short Maat S tot XL Kleur wit Indicaties: wervelfracturen, postoperatief, compressiefracturen, osteoporose Schapfix TLSO ORSFT rugkorset voor het oprichten en ontlasten van de borst- en lendenwervelkolom; aanpasbare rugpen, die in de hoogte verstelbaar is; gevoerde schouderband; schouderband in de hoogte verstelbaar; fixatie wordt bereikt door een systeem van teugels Maat S tot XL Kleur antraciet Indicaties: osteoporose, osteoporotische fracturen, compressiefracturen, facetsyndroom van de BWK, postoperatief Schapfix LSO ORSFL lendenkorset met verstevigd, hoog rugdeel; fixatie wordt bereikt door een systeem van teugels Maat Kleur S tot XL antraciet Indicaties: osteoporose, spondylartrose, dekplaatbreuken in de LWK, compressiefracturen, postoperatief Schapfix Lumbo OR11 rugkorset voor stabilisatie van de LWK; vier dorsaal versterkende pennen; twee extra buikondersteunende banden Details: pagina 39

42 Hand, Duim, vinger Schaper Benelux | Catalogus

44 Hand Polsbandage OR10I eenvoudige polsbandage; klittenbandsluiting; extra stabilisatie door een elastische band Maat Kleur Universele maat beige Indicaties: pijn aan de pols Polsmanchet OR10FIK ademend sandwichmateriaal; stabilisatie van de pols door aanpasbare aluminiumspalk op de palm; extra stabilisatieband op de pols Zijde Maat Universeel XS, S/M, L/XL Lengte 20 cm Kleur blauw Indicaties: carpaaltunnelsyndroom, tendovaginitis Polsmanchet OR10FIL ademend sandwichmateriaal; stabilisatie van de pols door aanpasbare aluminiumspalk op de palm; extra stabilisatieband op de pols Zijde Maat Universeel XS, S/M, L/XL Lengte 25 cm Kleur blauw Indicaties: carpaaltunnelsyndroom, tendovaginitis Hand 45 Polsbandage met siliconepelotte OR403 comprimerende polsbandage met kunststofspalk op de palm; dorsale siliconepelotte; extra klittenbandsluiting ter stabilisatie van de pols Zijde Maat links of rechts XS tot XXL Kleur wit-blauw of blauw-zwart Indicaties: tendovaginitis, distorsie Handrustorthese OR120 palmorthese ter immobilisatie van de pols; met insluiting van vingers en duim; thermoplastisch vervormbaar Zijde Maat links of rechts XS tot L Kleur zwart Indicaties: postoperatieve immobilisatie van de pols, zware distorsie, fracturen aan pols en vingergewrichten

46 Duim Duimbrace ORSPK vervormbaar, geïntegreerd stabilisatiedeel van aluminium; ademend materiaal; extra fixatie van de duim met klittenband Zijde Maat Universeel S/M, L/XL Kleur zwart Indicaties: ulnair collateraal bandletsel (skiduim), rhizartrose Duimbrace OR109 duimorthese van kunststof; buigbare aluminiumversteviging voor een betere stabilisatie van de duim Zijde Maat links of rechts S tot L Kleur grijs Indicaties: distorsie van de duim, rhizartrose Duimbrace OR10AIK optimale fixatie van het duimzadelgewricht door twee buigbare aluminiumspalken; elastische sandwichmateriaal; afwasbaar; aanpassing door klittenband bij zwelling Zijde links of rechts Maat XS, S/M, L/XL Kleur blauw Indicaties: ulnair collateraal bandletsel (skiduim), rhizartrose Duim Hand-duimbrace lang OR81 duimorthese met buigbare aluminiumspalk aan de palmkant; extra verbuigbare versteviging in het duimgewricht Zijde Maat links of rechts S/M, L/XL Lengte 22 cm Kleur zwart Indicaties: ulnaire collaterale laesie van het eerste duimgewricht, postoperatieve immobilisatie van pols en duim Hand-duimbrace kort OR72 ademend katoenmateriaal; aanpasbare aluminiumpennen Zijde links of rechts Maat S/M, L/XL, Lengte 13 cm Kleur blauw Indicaties: ulnair collateraal bandletsel (skiduim), rhizartrose

48 Vinger Stack-vingerspalk ORSTO kunststofbrace voor het derde vingergewricht; thermoplastisch buigbaar Maat Kleur 1, 2, 3, 4, 5, 5.5, 6, 7 huid Indicaties: fracturen van het derde vingergewricht, buigpeesletsel, postoperatief Stack-spalk met klittenbandsluiting ORSTM vingerorthese van kunststof voor het derde gewricht; fixatie met geïntegreerde klittenbandsluiting Maat Kleur 0, 1, 2, 3, 3.5, 4, 5, 5.5, 6, 7 huid Indicaties: fracturen van het derde vingergewricht, buigpeesletsel, postoperatief PIP Vingerorthese ORPIP kunststofbrace voor het tweede vingergewricht; fixatiebanden zijn optioneel verkrijgbaar Maat Kleur 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 huid Indicaties: fixatie van het tweede vingergewricht (PIP) Vinger 49 Vingersplint ORA verbuigbare aluminiumsplint; goed gevoerd Maat S M L Lengte 6 cm 7,5 cm 9 cm Kleur zilver Vingersplint met klittenbandsluiting ORAK gevoerde kunststofsplint; klittenbandsluiting Maat S M L XL Lengte 6 cm 7 cm 8 cm 9 cm Kleur grijs Kikkerklem ORFFK gevoerde, verbuigbare orthese van aluminium; fixatie door inklapbare aluminiumdelen Maat Lengte S M L 6 cm 7 cm 8 cm Kleur zilver

50 vinger Baseball-vingerspalk ORF verbuigbare, gevoerde aluminiumspalk; fixatie door inklapbare aluminiumdelen bij vingertop en tweede gewricht Maat Lengte S M L 10 cm 11,5 cm 12,5 cm Kleur zilver Vingerspalk OR10B verbuigbare aluminiumspalk; verstelbaar met klittenband Maat S tot XL Kleur zwart-blauw F-vingerspalk ORFF verbuigbare aluminiumspalk; overtrek van schuimstof Maat Spalklengte Kort: 26 cm Spalklengte Lang: 34 cm Kleur blauw Vinger 51 Buddy Loops OR3PP elastische dubbele vingerfixatie; met siliconedeel Breedte 1,5 cm 2 cm 2,5 cm Kleur zwart grijs zwart Schapfix dubbele vingerprotector ORZW niet-elastisch velcromateriaal (klitteband) Breedte 1 cm 1,5 cm 2 cm 2,5 cm 3 cm Kleur beige Vingerstrekker OR557 voor flexie OR558 voor extensie sterkte van flexie/extensie regeelaar met elastieken Maat XS 3,6 cm S 4 cm M 4,3 cm L 4,8 cm XL 5,1 cm Kleur zwart

52 elleboog Schaper Benelux | Catalogus

54 Elleboog Epicondylitisband OR209 Elleboogband met pelotte; verstelbare klittenbandsluiting Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Indicaties: epicondylitis (tenniselleboog) Elleboogbandage OR203 elastische katoenen bandage; twee siliconepelottes Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur wit-blauw of blauw-zwart Indicaties: epicondylitis (tenniselleboog) Elleboogbrace OR4H orthese voor immobilisatie van de elleboog; dorsaal aanpasbare aluminiumspalk; hoek instelbaar Zijde Maat Universeel XS tot XL Kleur zwart Indicaties: fracturen van ulna en radius, postoperatief, ellebooginstabiliteit Elleboog 55 Elleboogbrace met scharnier OR4C orthese met aan beide kanten verbuigbare aluminiumspalken; begrenzing van flexie en extensie Scharnierinstelling: Extensie: 0°, 10°, 20°, 30°, 40°, 50°, 60°, 70°, 80°, 90° Flexie: 0°, 10°, 20°, 30°, 40°, 50°, 60°, 70°, 80°, 90°, 100°, 110° Zijde Universeel Maat XS tot XL Kleur zwart Indicaties: conservatieve verzorging van ellebooginstabiliteit, postoperatief, bovenarmfracturen (in het bovenste derde deel) Elleboogbrace met scharnier en handdeel OR4D orthese met aan beide kanten verbuigbare aluminiumspalken; begrenzing van flexie en extensie; extra handdeel Scharnierinstelling: Extensie: -15°, 0°, 15°, 30°, 45°, 60°, 75°, 90° Flexie: 0°, 15°, 30°, 45°, 60°, 75°, 90°, 105° Zijde links of rechts Maat S tot M Kleur zwart Indicaties: conservatieve verzorging van ellebooginstabiliteit, postoperatief, bovenarmfracturen (in het bovenste derde deel)

56 Sportbandages Schaper Benelux | Catalogus

58 Sportbandages Kniebandage OR702MZ met klittenband OR702OZ zonder klittenband kniebandage met twee veerstaven aan de zijkanten; geïntegreerde siliconepelotte; huidvriendelijk, ademend materiaal; met of zonder klittenband Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur wit-blauw zwart-blauw Indicaties: gonartrose, lichte instabiliteit Patellaband OR17 drielaags-textielbandage; patellaontlasting door voorgevormde siliconepelotte Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart Indicaties: kniepijn aan de voorzijde Kniebandage met scharnier OR724 katoen; kunststofscharnieren aan de zijkanten; silicone-ring; klittenbandsluiting Zijde Maat Universeel S tot XXL Kleur blauw-zwart Indicaties: gonartrose, instabiliteit van middelste knieband Sportbandages 59 Spronggewrichtbandage OR903 orthese met siliconepelottes; huidvriendelijk en ademend materiaal Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur wit-blauw of zwart-blauw Indicaties: zwellingen, lichte instabiliteit in het spronggewricht, distorsie Achillespeesbandage OR409 enkelbandage met siliconepelottes; hielwiggen van silicone; huidvriendelijk en ademend materiaal Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur blauw-zwart Indicaties: achillodynie, na achillespeesruptuur OMO Schapfix OR2i katoenen schouderbandage; visco-elastische profielinzetstukken Zijde Universeel Maat S tot XXL Kleur grijs Indicaties: omartrose, postoperatief

60 Sportbandages Elleboogbandage eenvoudig OR245 elastisch, ademend materiaal Maat S tot XL Kleur zwart-rood Kniebandage eenvoudig OR719 elastisch, ademend materiaal Maat S tot XL Kleur zwart-rood Enkelbandage eenvoudig OR938 elastisch, ademend materiaal Maat S tot XL Kleur zwart-rood Sportbandages Silicone-hielkussen ORSILO hielpad voor stootabsorptie; schaalvormige omsluiting van de hiel; per paar Maat S tot L Indicaties: achillodynie, beenlengteverschil Silicone-hielkussen met soft punt ORSILM hielpad met zacht hielspoorkussen; per paar Maat S tot L Indicaties: hielspoor Bovenbeenbandage ORS247 OR4501 Art.Nr. ORS247 OR4501 Zijde Universeel Universeel Maat Universele maat S tot XL Kleur zwart-blauw zwart Indicaties: bovenbeenkwetsuren

62 SportbandageS Onderbeenbandage ORS220 OR41 Onderbeenbandage met klittenbandsluiting Art.Nr. ORS220 OR41 Zijde Universeel Universeel Maat Universele maat S tot XL Kleur zwart-blauw blauw Sportbandages Kniebandage OR702OZ ohne Klettband kniebandage met twee veerstaven aan de zijkanten; geïntegreerde siliconepelotte; huidvriendelijk, ademend materiaal; met of zonder klittenband DETAILS: pagina 58

64 kinderproducten Schaper Benelux | Catalogus

66 Kinderproducten Schapfix-schouderbrace voor kinderen OR2A katoenmateriaal met binnenvoering van badstof; snelsluiting Zijde Maat Universeel XXS Borstomvang: 40 cm, 2 tot 6 Jaar XS Borstomvang: 40 tot 55 cm, 6 tot 12 Jaar Kleur wit Claviculabandage voor kinderen OR5A zonder dwarsverbinding OR5B met dwarsverbinding aan de voorkant katoen en badstof; flexibele kunststoflussen; klittenbandsluiting; gevoerd in rugdeel Maat XXS Borstomvang: tot 50 cm, 2 tot 5 Jaar XS Borstomvang: 50 tot 70 cm, 6 tot 9 Jaar Kleur wit Nekkraag voor kinderen OR20BI kraag van mediumstevige schuimstof; anatomisch gevormd Maat XXS Nekomvang: 19 tot 24 cm, Hoogte: 4 cm XS Nekomvang: 25 tot 31 cm, Hoogte: 6 cm Kleur wit Kinderproducten 67 Cast Boot voor kinderen OR4401K watervast nylonmateriaal; gemakkelijk af te rollen; antislip-zool Zijde Universeel Maat S tot Schoenmaat 20 M tot Schoenmaat 25 L tot Schoenmaat 30 Kleur blauw Duimorthese OR10AI optimale fixatie van het duimzadelgewricht door twee verbuigbare aluminiumspalken; elastisch sandwichmateriaal; afwasbaar; met klittenband aan te passen bij zwellingen Zijde links of rechts Maat XS Kleur geel of blauw Handorthese OR10FIK kort OR10FIL lang stabilisatie van de pols door verbuigbare aluminiumspalk en extra klittenbandsluiting; gevoerd met katoen-lycra Zijde Universeel Maat kort: XS Polsomvang: tot 14 cm (Spalklengte: 18 cm) lang: XS Polsomvang: tot 14 cm (Spalklengte: 23 cm) Kleur geel of zwart

68 Kinderproducten GNO-kniebrace voor kinderen OR1 kinderbrace met monocentrische scharnier; extensie en flexie kunnen begrensd worden Zijde Maat Universeel XXS Lichaamslengte: 120 cm Bovenbeenomvang: 20 tot 27 cm XS Lichaamslengte: 140 cm Bovenbeenomvang: 27 tot 38 cm Kleur geel of zwart Kniefix-brace voor kinderen 20° OR3BK zachte pad met metalen versteviging aan de zijkanten; driedelig verstelbaar; voering van katoen-badstof Zijde Maat Universeel XXS Spalklengte: 35 cm Lichaamslengte: 80 tot 100 cm XS Spalklengte: 40 cm Lichaamslengte: 100 tot 120 cm S Spalklengte: 45 cm Lichaamslengte: 120 tot 140 cm Kleur blauw Enkelbrace voor kinderen OR6MSK anatomisch gevormde kunststofschalen; verstelbare hielwig; zachte voering van traagschuim Zijde Maat Universeel Universele maat Kleur zwart Kinderproducten Duimorthese OR10AI optimale fixatie van het duimzadelgewricht door twee verbuigbare aluminiumspalken; elastisch sandwichmateriaal; afwasbaar; met klittenband aan te passen bij zwellingen DETAILS: pagina 67

70 Hulpmiddelen Schaper Benelux | Catalogus

72 Hulpmiddelen Koude compressietherapie elleboog OR804 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Koude compressietherapie hand OR801 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Koude compressietherapie knie OR805 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Hulpmiddelen Koude compressietherapie enkel OR803 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Koude compressietherapie rug OR808 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Koude compressietherapie schouder OR807 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart Koude compressietherapie Bovenbeen OR806 Onderbeen OR802 De koudetherapie (gel-pack vooraf koelen in koelkast) zorgt voor een effectieve en snelle (blessure)behandeling van het gekwetste gewricht in zowel de acute als de herstelfase. De aanvullende compressie (regelbaar met pompje) biedt bescherming; daardoor kan het ongecontroleerd binnenstromen van bloed in het weefsel en daarmee ongewenste zwelling verhinderd worden. Zijde Universeel Maat Universele maat Kleur zwart

Gekleurde Bandagen ORBCN elastisch rekbaar DETAILS: pagina 78 75 Warmte & Koude kompressen OR1502 OR1204 OR1405 OR1206 OR1409 OR1407 7,5 x 13 cm 13 x 1 4 cm 13 x 28 cm 18 x 28 cm 22 x 40 cm 30 x 40 cm Krukken OR222T Krukken extra lang OR222UL Krukken kind OR222K Voor volwassenen: tot 140 kg belastbaar - , verstelbaar d.m.v. drukkop Voor kinderen: Krukken – verstelbaar d.m.v. drukknop Kleur Volwassenen: blauw, grijs, rood, zwart, geel Volwassenen exta lang: grijs Kinderen: kleurrijk (blauw-rood-geel) Wandelstok OR212 Uit hout, met rubberen dop Kleur zwart, bruin

76 Hulpmiddelen IJsspikes voor krukken en wandelstok ORIC3 de spikes worden d.m.v. van een klem en 2 schroeven aan het loophulpmiddel bevestigd en kunnen eenvoudig omhoog geklapt worden Elastische Bandages Kort ORBKR Lang ORBLN Kort 10 cm x 5 m 10 cm x 10 m Lang 8 cm x 5 m 10 cm x 5 m 10 cm x 7 m 10 cm x 10 m 12 cm x 5 m Kleur huid Gekleurde Bandages ORBCN elastisch rekbaar Verpakkingseenheid 10 Stuks Maat 4 cm x 5 m 6 cm x 5 m 8 cm x 5 m 10 cm x 5 m Kleur rood, blauw, groen, geel Hulpmiddelen 77 Gipsbescherming volwassen ORG630 gehele arm ORG730 onderarm ORG830 gehele been ORG930 onderbeen Maat Kleur Universele maat blauw Gipsbescherming kinderen ORG631 ORG731 gehele arm onderarm ORG831 gehele been ORG931 onderbeen Maat S 1 tot 3 Jaar M 4 tot 9 Jaar L Kleur blauw 10 tot 14 Jaar

78 Hulpmiddelen Steunkousen Klasse II ORK835 onderbeen , open teenstuk ORK830 onderbeen, teenstuk gesloten ORK839 bovenbeen, open teenstuk ORK834 bovenbeen, teenstuk gesloten Maat Kleur 1 tot 6 beige, zwart Splint Alu OR5060 pols OR5010 hand met vinger rustpunt OR5015 Ellbogen OR5020 onderbeen OR5030 knie Maat: XS, S/M, L Maat: XS, S/M, L Maat: S tot L Maat: S tot L Maat: S tot L Aanpasbare spalk met elastische kleurbandages ter fixatie huidvriendelijk, en ademende bekleding Splint Thermo OR420N pols OR1000N vinger OR300N hand met vinger rustpunt OR500N elleboog OR600N onderbeen Maat: S tot L Maat: S tot L Universeel Universeel thermoplastisch vervormbare spalk, fixatie d.m.v. elastische klittenbandsluiting , huidvriendelijk, en ademende bekleding Maat: XS, S/M, L Universele maat Maat: XS, S/M, L links of rechts Universeel links of rechts Hulpmiddelen 79 correct METEN POLS KNIE ELLEBOOG TAILLE ENKEL MIDDENRIF?

Schaper Benelux Rivierdijk 226 3372BN Hardinxveld Nederland tel. e-mail: KvK +31 (0)6 130 70 907 ronald@schaper-benelux.com 63725673 BTW NL855373088B01 Al onze producten voldoen aan de wettelijke eisen voor medische hulpmiddelen en de EU-richtlijn voor medische hulpmiddelen 93/42/EWG Bij de fabricage wordt alleen textiel gebruikt dat aantoonbaar vrij is van schadelijke stoffen Onze productie voldoet aan het kwaliteitsmanagement zoals gesteld in ISO 9001:2008

tHe illuSion Of Time STARBUCKS

StudiO Marcel Wanders is a leading product and interior design studio credited with 1,900+ iconic projects. Under the creative leadership of Marcel Wanders, who is supported by Gabriele Chiave since 2014, the multidisciplinary team of 50+ breathes creativity across a multitude of projects. Marcel Wanders works with premium brands such as Alessi, Baccarat, Bisazza, Christofle, Decorté, Flos, KLM, Hyatt Hotels Corporation, Louis Vuitton, Morgans Hotel Group, Puma. Today, many of Marcel Wanders’ designs are celebrated in some of the most renowned museums in the world, including the Centre Pompidou (FR), MoMA (US), and Stedelijk Museum Amsterdam (NL). Marcel Wanders is shaping the design industry and advocating for a more romantic and humanistic design thinking. Respecting the past and the diversity of cultures, Marcel Wanders develops a contemporary language that is personal yet a catalyst for the post-postmodernist era we call the “Contemporary Renaissance of Humanism”. Rooted in a humanistic perspective, Marcel Wanders brings back humanity in the technocratic world of design. Creating a reality in which designer, craftsperson and user feel welcomed and embraced. With each new project, Marcel Wanders defies design dogma, preferring to focus instead on the holistic, romantic, surreal, archetypical, rather than the technocratic. In this universe, the coldness of industrialism is replaced instead by the poetry, fantasy and romance of different ages, vividly brought to life in the contemporary moment. Marcel Wanders’ work excites, provokes and polarises, but never fails to surprise, to celebrate and entertain. Regarded by many as an anomaly in the design world, it is his mission to create an environment of love, live with passion and make our most exciting dreams come true. marcelwanders.com THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 3

tHe CliEnt STARBUCKS RESERVE Starbucks has been on a journey of making premium arabica coffee for over 40 years. In an effort to raise the level of exceptional experiences, the brand launched Starbucks Reserve, pushing its own boundaries of craft and developing unique roasts through experimentation to elevate brewing coffee to an art form. Starbucks exhibits this premium coffee in an evolved, surprising multi-sensory setting where guests discover the rarest, most extraordinary coffees Starbucks has to offer. In its unique venues, Starbucks Roasteries, visitors are introduced to new processes of brewing, aging, infusing and blending that translate into surprising creations. Starbucks Roasteries are places of discovery and the enjoyment of the exceptional. Settings are designed to foster a culture of human connection, a goal that is shared by Marcel Wanders. The partnership fosters the mission to inspire and nurture the human spirit — one person, one design and one place at a time. It aligns to how Marcel Wanders strives to introduce one-ofa-kind objects that uplift the human spirit. Both brands share the philosophies of experimentation, collaboration and craft. Marcel Wanders and Starbucks Reserve’s goals of eliciting a meaningful and very personal reaction is the same — be it through savouring coffee or experiencing a bespoke design. Both brands desire is to have a positive sustainable impact on the world. As Starbucks continues to build and operate one of the world’s largest green retail businesses, Marcel Wanders seeks to create emotional sustainability through his long lasting, limited design. Collaborating through open discussion and experimentation, Marcel Wanders and Starbucks Reserve present an accord of form and function. Supporting each others’ concepts, two global brands marry to create a sum that is greater than its parts, working together to design a memorable experience, and ultimately, the meaning they take away from it. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 5 Starbucks Roastery in Milan. Photo © Matt Glac

ScOpe BRIEFING Create a collection of limited edition iconic pieces ranging from affordable but exclusive gifts to special and valuable art collectibles, to be sold at Starbucks Roasteries, flagship stores of premium Starbucks Reserve. The collection should express both the signature design of Marcel Wanders and the exclusivity of Starbucks Reserve. PRODUCT DESIGN The Tick Tock Key Chain The Ballerina Spinning Top The Mad Tamper The Queen’s Scarf The Nightwatcher Candle Holder The Diva Bell The Sandman Hourglass The One Minute Bunny PACKAGING DESIGN Collection Packaging VIDEO ‘The Illusion of Time’ Animation 1000 pcs. 1000 pcs. 1000 pcs. 500 pcs. 200 pcs. 200 pcs. 100 pcs. 100 pcs. 6 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME cOncept For Starbucks Reserve, Marcel Wanders created a varied collection of unique and inspiring products that reflect the tradition and ritual of coffee. For this collection, a relationship is artfully forged between coffee and its connection to time in a new way. Each piece captures the anticipation that builds as coffee brews, relating to the joy of the human spirit when it’s finally ready to consume. There is a timeless beauty throughout the collection that relates to the act of savouring of every sip. With a modern contemporary twist, each object evokes the ceremonial notions and time-honoured ritual of coffee-making. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 7

8 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 9

tHe CollectiOn The collection reflects the ritualised notion of time involved in the preparation, consumption and enjoyment of coffee. With a modern contemporary twist, each object evokes the ceremonial notions of coffee-making and the time involved in the process. The collection pays homage to the extraction, preparation and consumption of coffee, its timeless beauty and its connection to the human spirit. The collection will be presented at roasteries in Seattle, New York, Milan, Tokyo and Shanghai. 10 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 11

THE BALLERINA Play with time. This go aluminum spinning top it revolves. Round and r and fun, this token rem eternal, always flowing a 12 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE MAD TAMPER Pressed, for time. This highly-polished stainless steel tamper crafts time as it packs coffee grounds. Repeatedly using it extends extraction time while intensifying coffee flavour. Savour every sip with this delightfully designed tamper. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 13

THE QUEEN’S SCARF Wear time well. This luxurious silk scarf is printed with a stylish medley of coffee stains, aged clock cogs, spinning wheels, rabbits, bells, flowers, tropical birds, butterflies, black and white portraits and references to Wonderland. 14 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE TICK TOCK A timeless homage to the days of old. Crafted with interlocking eternal rings, this brass key chain with gold finish resembles a pocket watch. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 15

THE NIGHTWATCHER Make time stand still. Designed with a look of cast iron, this durable and elegant candle holder supports tall candles, allowing them to flicker and cast shadows as the hours silently pass by. 16 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE DIVA A welcoming symbol, the bell is a staple in the Marcel Wanders world of design. Denoting a time of gathering around the table, these ceramic bells with silver titanium glazing are an inviting call to connection. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 17

18 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE SANDMAN The ancient measurement of time. The enduring symbol of our passing hours is captured in an inventive shape, constructed in glass and black metal with a look of cast iron. A play on the traditional form of an hourglass, it offers an interesting perspective on time. THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 19

THE ONE MINUTE BUNNY Bringing the human touch back to design, this ceramic, 24 carat gold plated One Minute Bunny is handcrafted by Marcel Wanders himself. A nod to Alice in Wonderland, this art collectible expresses the random beauty that can be captured in just one minute. 20 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 21

pAttErn & pAckaGing The pattern that adorns the Queen's Scarf was created specifically to function as the storytelling artwork of the collection. Entering the microcosm of the pattern is like entering the Wonderland, where the figures of rabbits in a human form float in a landscape full of tropical flowers and colourful butterflies, as if suspended in time. Images of old clocks, cogs & coffee stains are mixed with quotations on time. The pattern is the main feature of the packaging, which neatly stores and protects the design pieces. 22 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME

AnimAtion THE ILLUSION OF TIME From beginning to the end, a journey through time unwinds. Presented in a time-lapsed format, imagery moves forward and in reverse while pieces of the Starbucks Reserve Collection are introduced. At first, everything happens in slow motion, picking up speed as the action progresses. With the illusion of turning back the clock, every moment is filled with palpable anticipation — like the time spent waiting for coffee to brew. Gears spin. Sand retracts through the hourglass. A candle unburns. The film is the embodiment of the excitement and wonder for what’s coming next. It is a beautifully art directed visual and audio representation of what it means to savour every sip with the hopes of stopping time — if only for a moment. 24 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME THE ILLUSION OF TIME | STARBUCKS 25

Q&A Why did you choose a concept around time to connect to coffee? Marcel Wanders — With this collection, we wanted to pay homage to the extraction, preparation and the consumption of coffee, its timeless beauty and its connection to the human spirit. There is a ritual to brewing and making coffee that this collection celebrates, evoking the ceremonial notions of coffeemaking and the time invested in the process. What does time mean to you? Marcel Wanders — Time is a gift. It is the one constant in life, right? Enduring and never failing to hold you in a moment. I spend time on many things, I invest time in other things, and I even ‘waste time’ day dreaming. I try to use my time to give back to other people. To create things that create meaning for others, allowing them to connect with design and themselves in meaningful ways. How does the process of making coffee resemble your process of design? Marcel Wanders — Coffee is made in a very intentional way. Beginning with the hand-selection of the beans, there is an art to the curating, preparation and roasting processes that ensue. Sourcing is everything. The sourcing is reminiscent of our creative process, in that we bring all the elements of a design concept together, then share ideas and explore freely. There are nuances to the finished brew, with different levels — a medium 26 STARBUCKS | THE ILLUSION OF TIME or dark roast, for example. And much like our design, there is the same type of experimentation and time invested. We collaborate, ask different questions and evolve in a certain direction, like selecting our preferred ritual way of coffee-making. People have been making coffee for generations. With the concept of ritualised time, how did you make the collection contemporary? Gabriele Chiave — We started with looking at the process of drinking coffee. The intentional passing of time is the epitome of a leisure activity. We considered the iconic symbols of time like the hourglass and pocket watch. From there, we looked at the elements of coffee that relate to time, and that even affect time in a way, such as the tamper. To extend the concept and collection further, we considered the things that reflect concepts of waiting, anticipation and things that play with the pace of time. How did you make a human connection with something as intangible as time? Gabriele Chiave — Harvesting coffee is such a handcrafted process, which inspired us to also look in a certain way and explore an assortment of materials in this collection — from silk to aluminum to ceramics. We invested the same attention to details and love for materials as coffee growers, distributors and lovers do. Time is abstract, yet time invested in something can be made real. We wanted the investment of time to become tangible and felt for ages. Release date: 2018 Client: Starbucks Corporation Project Title: The Illusion of Time Creative Lead: Marcel Wanders & Gabriele Chiave Project Leader: Jonas Samson For more information: joy@marcelwanders.com +31 20 4221339 marcelwanders.com All Rights Reserved Copyright © Marcel Wanders, 2019

Create online publications that WOW USE YOUR PDF READY IN MINUTES

Make your publications come to life WHY SHOWING A PDF IF YOU CAN ENGAGE YOUR CUSTOMERS? No matter how beautiful your printed magazines are, you will not impress your customers if you show them a pdf version on your website. Online magazines offer you the unique opportunity to WOW your readers with a lifelike experience with smooth turning pages and interactive features unavailable in print, such as url and page links, including links to your webshop. You can reach new customers while saving money on print and distribution and reducing your carbon footprint.

Create online publications with ease READY IN MINUTES Creating your online publications is a breeze. Simply login to your account on any computer with internet access and upload your PDF. Within a few minutes your online publication will be created automatically. With all url’s and email adresses detected in your PDF automatically made clickable in your online publication! If you are happy with the preview of your online publication, you can publish it and immediately start using it on your website. All text will be indexed for search engines as soon as you click the Publish button.

Make your publications interactive ADD INTERACTIONS WITH DRAG & DROP EDITOR To create an engaging experience, you can easily add interactions with the Drag & Drop Editor. Just click on a stylish page overview on the desired page and it will open full screen in the Drag & Drop Editor. Next, you can add interactions anywhere you want with the click of a mouse. You can choose from hyperlinks including links to your webshop, as well as links to other pages within the publication. No technical skills required, done within minutes!

Organise your publications CLEAR DASHBOARD All your online publications are shown on the stylish dashboard of your account. You can create your own folders to organise your publications. Just drag your publication to a folder and you’re done! You also can preview, edit, publish or remove each publication. For every publication you can copy the embed code and URL which you can use to embed your online publication on your website and link to it in marketing campaigns.

Mobile devices and desktops OPTIMISED FOR IOS AND ANDROID Your publications can be viewed on tablets, smartphones and desktops. No need for creating an expensive native app for each app store and your visitors downloading these apps. Publications instantly open in the device specific browser optimised for IOS and Android. With multi touch navigation on tablets and smartphones. Your readers can swipe to browse through pages, spread and pinch to zoom in or out, and drag to navigate around a page while zoomed in. Online publishing can’t be easier!

Outstanding vector based display quality RAZOR SHARP TEXT AND ILLUSTRATIONS You will offer your customers the highest available quality. Most suppliers use large JPEG images to show the pages. We pride ourselves on being able to retain the vector information of all text and illustrations in your PDF file. Because vector-based images are not made up of a specific number of dots, they can be scaled to a larger size and not lose any image quality. Therefore, your online publications offer an outstanding display quality. And as vector graphics take up less space than JPEG images, your publications open lightning fast as well. No need to say that this will increase the reading experience of our customers dramatically.

Deliver a stylish expression of your brand INTUITIVE NAVIGATION Your customers surely will rave about the stylish viewer and the intuitive navigation. When browsing several pages at once, the awesome multi page flip effect adds up to the engaging lifelike experience. The navigation menu is minimised so that your publication can fully use the available space. The thumbnail bar gives a convenient visual overview of all pages in the publication. The stylish menu offers various options like a full screen, share, search, index and print feature.

Ready to try it yourself for free? WHY WAIT? IT’S EASY! CREATE AN ACCOUNT AND UPLOAD YOUR PDF Your’re in good company We’re trusted by many smart companies. Pay as you go No monthly plans. Just pay for the publications you need. www.onlinetouch.nl START FREE TRIAL

Zonnebrillen

179.302.002 e 85,00 179.302.001 e 85,00 179.301.001 e 85,00 179.303.001 e 85,00 179.303.002 e 85,00

179.307.001 e 95,00 179.307.002 e 95,00 179.305.001 e 85,00 179.305.002 e 85,00 179.306.002 e 85,00 179.306.001 e 85,00

ISLANDS VO L 2 8 J U L Y 2 0 2 1 $ 5 . 9 9 T RA V E L MAG T HE COUNT RY ' S # 1 T ROP I CAL T RAV E L MAGAZ I NE

CONTENTS 02 08 12 28 28 Hotel Review: Chewton Glen Hotel and Spa, Hampshire, England 2016 Travel Photographer of the Year: Matthew Engelbert Maxwell 7 Minute Travel Guide to the Top 5 Southeast Asian Tourist Spots Readers’ Travel Tips: Buy a Meal Deal Before Boarding the Airplane Flight 8 Tips to Dealing with Money when Travelling in a Group or with a Partner: PHG Airlines According to Wikipedia. Today, travel may or may not be much easier depending upon the destination you choose, Mt. Everest, the Amazon rainforest, how you plan to get there tour bus, cruise ship, or oxcart, and whether or not you decide to. WWW . I S L ANDS - MAGA Z I NE . COM INDIGO BEACH AND RESORT BY JOHN M I CHAE L YOUNG There's a big difference between simply being a tourist and being a true world traveler," notes travel writer Michael Kasum. This is, however, a contested distinction as academic work on the cultures and sociology of travel has noted. Reasons for traveling include recreation, tourism or vacationing, research travel for the gathering of information, for holiday to visit people, volunteer travel for charity. P AGE 8 Migration to begin life somewhere else, religious pilgrimages and mission trips, business travel,trade, commuting, and "Exotic version of a bucket and spade seaside resort" other reasons, such as to obtain health care or waging or fleeing war or for the enjoyment of traveling. Travel may occur everyday.

P AGE 2 1 SUNSHINE & SALT WATER BY MAR I A KAT R I NA L E E Today, travel may or may not be much easier depending upon the destination you choose, Mt. Everest, the Amazon rainforest, how you plan to get there tour bus, cruise ship, or oxcart, and whether or not you decide to "rough it see extreme tourism and adventure travel. There's a big difference between simply being a tourist and being a true world traveler," notes travel writer Michael Kasum. This is, however, a contested distinction as academic work on the cultures and sociology of travel. KY L I E SOPH I A MAE P AGE 2 4 TRAVEL AND EXPLORE THE WORLD

Create online publications that WOW USE YOUR PDF READY IN MINUTES

Make your publications come to life WHY SHOWING A PDF IF YOU CAN ENGAGE YOUR CUSTOMERS? No matter how beautiful your printed magazines are, you will not impress your customers if you show them a pdf version on your website. Online magazines offer you the unique opportunity to WOW your readers with a lifelike experience with smooth turning pages and interactive features unavailable in print, such as url and page links, including links to your webshop. You can reach new customers while saving money on print and distribution and reducing your carbon footprint.

Create online publications with ease READY IN MINUTES Creating your online publications is a breeze. Simply login to your account on any computer with internet access and upload your PDF. Within a few minutes your online publication will be created automatically. With all url’s and email adresses detected in your PDF automatically made clickable in your online publication! If you are happy with the preview of your online publication, you can publish it and immediately start using it on your website. All text will be indexed for search engines as soon as you click the Publish button.

Make your publications interactive ADD INTERACTIONS WITH DRAG & DROP EDITOR To create an engaging experience, you can easily add interactions with the Drag & Drop Editor. Just click on a stylish page overview on the desired page and it will open full screen in the Drag & Drop Editor. Next, you can add interactions anywhere you want with the click of a mouse. You can choose from hyperlinks including links to your webshop, as well as links to other pages within the publication. No technical skills required, done within minutes!

Organise your publications CLEAR DASHBOARD All your online publications are shown on the stylish dashboard of your account. You can create your own folders to organise your publications. Just drag your publication to a folder and you’re done! You also can preview, edit, publish or remove each publication. For every publication you can copy the embed code and URL which you can use to embed your online publication on your website and link to it in marketing campaigns.

Mobile devices and desktops OPTIMISED FOR IOS AND ANDROID Your publications can be viewed on tablets, smartphones and desktops. No need for creating an expensive native app for each app store and your visitors downloading these apps. Publications instantly open in the device specific browser optimised for IOS and Android. With multi touch navigation on tablets and smartphones. Your readers can swipe to browse through pages, spread and pinch to zoom in or out, and drag to navigate around a page while zoomed in. Online publishing can’t be easier!

Outstanding vector based display quality RAZOR SHARP TEXT AND ILLUSTRATIONS You will offer your customers the highest available quality. Most suppliers use large JPEG images to show the pages. We pride ourselves on being able to retain the vector information of all text and illustrations in your PDF file. Because vector-based images are not made up of a specific number of dots, they can be scaled to a larger size and not lose any image quality. Therefore, your online publications offer an outstanding display quality. And as vector graphics take up less space than JPEG images, your publications open lightning fast as well. No need to say that this will increase the reading experience of our customers dramatically.

Deliver a stylish expression of your brand INTUITIVE NAVIGATION Your customers surely will rave about the stylish viewer and the intuitive navigation. When browsing several pages at once, the awesome multi page flip effect adds up to the engaging lifelike experience. The navigation menu is minimised so that your publication can fully use the available space. The thumbnail bar gives a convenient visual overview of all pages in the publication. The stylish menu offers various options like a full screen, share, search, index and print feature.

Ready to try it yourself for free? WHY WAIT? IT’S EASY! CREATE AN ACCOUNT AND UPLOAD YOUR PDF Your’re in good company We’re trusted by many smart companies. Pay as you go No monthly plans. Just pay for the publications you need. www.onlinetouch.nl START FREE TRIAL

Create online publications that WOW USE YOUR PDF READY IN MINUTES

Make your publications come to life WHY SHOWING A PDF IF YOU CAN ENGAGE YOUR CUSTOMERS? No matter how beautiful your printed magazines are, you will not impress your customers if you show them a pdf version on your website. Online magazines offer you the unique opportunity to WOW your readers with a lifelike experience with smooth turning pages and interactive features unavailable in print, such as url and page links, including links to your webshop. You can reach new customers while saving money on print and distribution and reducing your carbon footprint.

Create online publications with ease READY IN MINUTES Creating your online publications is a breeze. Simply login to your account on any computer with internet access and upload your PDF. Within a few minutes your online publication will be created automatically. With all url’s and email adresses detected in your PDF automatically made clickable in your online publication! If you are happy with the preview of your online publication, you can publish it and immediately start using it on your website. All text will be indexed for search engines as soon as you click the Publish button.

Make your publications interactive ADD INTERACTIONS WITH DRAG & DROP EDITOR To create an engaging experience, you can easily add interactions with the Drag & Drop Editor. Just click on a stylish page overview on the desired page and it will open full screen in the Drag & Drop Editor. Next, you can add interactions anywhere you want with the click of a mouse. You can choose from hyperlinks including links to your webshop, as well as links to other pages within the publication. No technical skills required, done within minutes!

Organise your publications CLEAR DASHBOARD All your online publications are shown on the stylish dashboard of your account. You can create your own folders to organise your publications. Just drag your publication to a folder and you’re done! You also can preview, edit, publish or remove each publication. For every publication you can copy the embed code and URL which you can use to embed your online publication on your website and link to it in marketing campaigns.

Mobile devices and desktops OPTIMISED FOR IOS AND ANDROID Your publications can be viewed on tablets, smartphones and desktops. No need for creating an expensive native app for each app store and your visitors downloading these apps. Publications instantly open in the device specific browser optimised for IOS and Android. With multi touch navigation on tablets and smartphones. Your readers can swipe to browse through pages, spread and pinch to zoom in or out, and drag to navigate around a page while zoomed in. Online publishing can’t be easier!

Outstanding vector based display quality RAZOR SHARP TEXT AND ILLUSTRATIONS You will offer your customers the highest available quality. Most suppliers use large JPEG images to show the pages. We pride ourselves on being able to retain the vector information of all text and illustrations in your PDF file. Because vector-based images are not made up of a specific number of dots, they can be scaled to a larger size and not lose any image quality. Therefore, your online publications offer an outstanding display quality. And as vector graphics take up less space than JPEG images, your publications open lightning fast as well. No need to say that this will increase the reading experience of our customers dramatically.

Deliver a stylish expression of your brand INTUITIVE NAVIGATION Your customers surely will rave about the stylish viewer and the intuitive navigation. When browsing several pages at once, the awesome multi page flip effect adds up to the engaging lifelike experience. The navigation menu is minimised so that your publication can fully use the available space. The thumbnail bar gives a convenient visual overview of all pages in the publication. The stylish menu offers various options like a full screen, share, search, index and print feature.

Ready to try it yourself for free? WHY WAIT? IT’S EASY! CREATE AN ACCOUNT AND UPLOAD YOUR PDF Your’re in good company We’re trusted by many smart companies. Pay as you go No monthly plans. Just pay for the publications you need. www.onlinetouch.nl START FREE TRIAL

Zonnebrillen

179.302.002 e 85,00 179.302.001 e 85,00 179.301.001 e 85,00 179.303.001 e 85,00 179.303.002 e 85,00

179.307.001 e 95,00 179.307.002 e 95,00 179.305.001 e 85,00 179.305.002 e 85,00 179.306.002 e 85,00 179.306.001 e 85,00

Zonnebrillen

179.302.002 e 85,00 179.302.001 e 85,00 179.301.001 e 85,00 179.303.001 e 85,00 179.303.002 e 85,00

179.307.001 e 95,00 179.307.002 e 95,00 179.305.001 e 85,00 179.305.002 e 85,00 179.306.002 e 85,00 179.306.001 e 85,00

Maak Indrukwekkende Online Publicaties GEBRUIK JE PDF. GEREED BINNEN ENKELE MINUTEN.

Creëer een aansprekende lezersbeleving WAAROM EEN PDF TONEN ALS JE OP JE KLANTEN INDRUK KUNT MAKEN? Het maakt niet uit hoe mooi je gedrukte publicaties zijn, je zult geen indruk maken op je klanten als je een pdf op je website toont. Met online publicaties kun je je klanten verrassen met een levensechte beleving met soepel bladerende pagina’s en interactieve features zoals urlen paginalinks, inclusief links naar je webshop, die bij je gedrukte uitgave niet mogelijk zijn. Je kunt nieuwe klanten bereiken en tegelijkertijd geld op drukwerk en distributie besparen en je CO2-voetafdruk beperken.

Maak eenvoudig online publicaties GEREED BINNEN ENKELE MINUTEN Het is heel simpel om je online publicaties te maken. Log vanaf een computer met internetverbinding in op je Online Touch account en upload je PDF. Je online publicatie is vervolgens binnen enkele minuten klaar. Met alle url’s en e-mailadressen automatisch klikbaar gemaakt! Als je tevreden bent met de preview van je online publicatie, kun je deze publiceren en direct op je website gebruiken. Alle tekst wordt voor zoekmachines geïndexeerd zodra je op de Publiceer-button klikt.

Maak je publicaties interactief VOEG INTERACTIES TOE MET DE DRAG & DROP EDITOR Met de Drag & Drop Editor kun je gemakkelijk interacties toevoegen om een aansprekende beleving te creëren. Klik op het overzichtelijke pagina-overzicht op de gewenste pagina, waarna deze in de editor opent. Vervolgens kun je op de pagina met een simpele muisklik overal interactiviteit toevoegen. Je kunt kiezen uit links naar url’s, inclusief links naar je webshop, en links naar andere pagina’s in de publicatie. Je hebt geen technische kennis nodig en je bent binnen enkele minuten klaar!

Organiseer je publicaties OVERZICHTELIJK DASHBOARD Alle publicaties worden in je account op het stijlvolle dashboard getoond. Je kunt je eigen mappen aanmaken om je publicaties te organiseren. Sleep eenvoudig een publicatie naar een map en klaar! Je kunt elke publicatie bekijken, wijzigen, publiceren of verwijderen. Voor elke publicatie kan je de embedcode en URL kopiëren om de publicatie op je website te embedden of er in marketingcampagnes naar te linken.

Mobiele apparaten en desktops GEOPTIMALISEERD VOOR IOS EN ANDROID Al je publicaties kunnen met een stijlvolle reader op mobiele apparaten en desktops worden bekeken. Zonder dat je een dure native app voor elke app store moet laten ontwikkelen die je lezers vervolgens eerst moeten downloaden voordat ze je publicaties kunnen bekijken. Publicaties openenen direct in de apparaatspecifieke browser, geoptimaliseerd voor IOS en Android. Met multi-touch navigatie op tablets en smartphones. Je lezers kunnen swipen om door pagina’s te bladeren, in- en uitzoomen en een ingezoomde pagina slepen. Online publishing kan niet eenvoudiger!

Uitzonderlijke vectorbeeldkwaliteit HAARSCHERPE TEKST EN ILLUSTRATIES Je biedt je klanten de hoogste kwaliteit in de branche aan. De meeste aanbieders gebruiken grote JPEG-bestanden om de pagina’s te tonen. We zijn er trots op dat wij de vectorinformatie van alle tekst en illustraties in je PDF kunnen behouden. In tegenstelling tot JPEG-bestanden, zijn vectoren niet uit pixels opgebouwd en kunnen deze zonder kwaliteitsverlies worden vergroot. Je online publicaties bieden dan ook een uitzonderlijke beeldkwaliteit. Vectorafbeeldingen hebben ook een veel kleinere bestandsgrootte dan JPEG-afbeeldingen. Derhalve openen je publicaties razendsnel. Onnodig te zeggen dat dit de leeservaring van je klanten aanzienlijk verbetert.

Bied een stijlvolle expressie van je merk INTUÏTIEVE NAVIGATIE Je lezers zullen de intuïtieve navigatie van de stijlvolle reader als zeer plezierig ervaren. Bij het bladeren van meerdere pagina’s tegelijkertijd, draagt het fraaie multi-page bladereffect bij aan de levensechte beleving. Het menu is geminimaliseerd zodat je publicatie het hele scherm kan gebruiken. De thumbnailbalk geeft een handig overzicht van alle pagina’s in de publicatie. Het stijlvolle menu biedt diverse mogelijkheden, zoals volledig scherm weergave, delen via sociale media, een inhoudsopgave en een zoek- en printfunctie.

Klaar om het zelf ook gratis te proberen? WAAROM WACHTEN? HET IS EENVOUDIG! MAAK EEN ACCOUNT AAN EN UPLOAD JE PDF. Je bent in goed gezelschap Veel slimme bedrijven vertrouwen op Online Touch. Pay as you go Geen maandabonnement. Betaal per gewenste publicatie. www.onlinetouch.nl PROBEER GRATIS