Voorkant

VOORWOORD V Een paar jaar geleden mocht ik in een gesprek met toenmalig minister Ronald Plasterk een toelichting geven op de vergroeningsinitiatieven van Branchevereniging VHG. Ik vertelde hem dat groen voor ons geen decoratie meer is. Dat we bezig zijn met groen te koppelen aan de kwaliteit van onze leefomgeving, de biodiversiteit en de gezondheid van mensen. Ik liet hem onze handleidingen van De Levende Tuin en Groene Schoolpleinen zien en hoe je deze concepten kunt vertalen naar meer groen en duurzaamheid. De minister veerde enthousiast op uit zijn stoel. “Vergroenen en verdichten, daar wil ik iets mee”, zei hij en noemde meteen een paar voorbeelden. Hoe actueel is die uitspraak als we kijken naar de enorme bouw- en verduurzamingsopgave, die op dit moment voor ons ligt. In mijn contacten met gemeenten, waterschappen, provincies en woningbouwcorporaties zie ik hoe er concreet gewerkt wordt aan de vertaling van die opgave naar de praktijk. Dat is nog niet zo gemakkelijk, omdat de stad ook leefbaar moet blijven en er vele belangen spelen. Ik zie mooie initiatieven zoals van de Provincie Overijssel, die in het programma ‘Natuur voor Elkaar’ een specifieke actielijn over natuurinclusief bouwen heeft opgenomen. Ook het programma ‘Duurzaam Door’ van RVO organiseert inspirerende coalities van partners die samen meer groene gebouwen willen realiseren. Diverse gemeenten kennen inmiddels specifieke voorschriften voor natuurinclusief bouwen. De tijd is er vanuit beleidsmatig perspectief rijp voor. En er is nog iets dat de urgentie van een nieuwe aanpak vergroot. De klimaatverandering zal vaker tot hoosbuien en hoge temperaturen leiden. We moeten schade door wateroverlast en hittestress aanpakken door nu al maatregelen te nemen. Groen in de gebouwde omgeving, groene daken en groene gevels dragen bij tot een beter leefklimaat. Wetenschappelijk onderzoek heeft dat al onomstotelijk aangetoond. Groen kan niet zonder blauw. Daarom zouden zij samen eigenlijk het vertrekpunt binnen de ruimtelijke ontwikkeling moeten zijn. We kunnen creatief en innovatief zijn door groen en blauw aan gebouwen (rood) en infrastructuur (grijs) te koppelen. Van groene daken met sedum tot complete daktuinen en natuurdaken. Het visioen van het complete groene gebouw, dat ik wel eens op futuristische plaatjes zie, is al realiteit geworden met Bosco Verticale in Milaan als fraai voorbeeld. Nog even en dan zullen we ook in Nederland dit soort prachtige groene gebouwen kennen. Google maar eens op Wonderwoods in Utrecht. Natuurlijk groene gebouwen, ja het kan. Dat is wat Branchevereniging VHG met het nieuwe concept van Het Levende Gebouw wil laten zien. Een handleiding vol inspirerende voorbeelden, waarin de waarde van groen is gekoppeld aan gebouwen. En meer dan dat. Passend bij de maatschappelijke uitdagingen, die we nu moeten aanpakken op bijvoorbeeld het gebied van klimaat, energie, gezondheid en circulariteit. Met dank aan deskundige groene professionals, (landschaps)architecten en andere organisaties die samenwerken in de bouwketen. Mocht het groene gebouw nu misschien nog als een statement gezien worden, dan hoop ik dat het straks vanzelfsprekend is. Gebouwen met groene baten, die onze verdichte leefomgeving verrijken en leefbaar maken. Als dat een visioen is dat ik u nu mag voorleggen, dan hoop ik dat we daar samen keihard aan gaan werken en tot realiteit maken. Laat Het Levende Gebouw u inspireren! Met vriendelijke groet, Egbert Roozen, directeur Branchevereniging VHG 1

2

Inleiding: W C 5 H W W Z L R M Colofon en bronnen W T L G Uit G O P O B V B V B E D O E B Aanbevelingen en checklist 1 1 2 3 41 4 5 6 67 73 85 97 10 11 12 13 14 1 15 16 17 18 19 2 2 2 23 2 2 3

Groene bibliotheek, Schiedam. 4

I

Koppert Cress, Monster. Groen heeft eigenlijk alleen maar voordelen. Het past bij vele functies in een gebouw. Deze groene ruimte wordt flexibel ingezet als inspirerende ontvangsthal, showroom, eetzaal en catwalk.

INLEIDING W h De handleiding Het Levende Gebouw gaat over groen op, aan en in gebouwen. De informatie is bedoeld om groenprofessionals, opdrachtgevers, architecten, landschapsarchitecten en projectontwikkelaars te helpen en inspireren bij het integraal ontwerpen, bouwen en beheren van levende gebouwen. Ook provincies en gemeenten die aan het begin staan van het proces van (her)ontwikkeling van een locatie kunnen veel hebben aan deze handleiding. Het boekwerk biedt informatie en inspiratie bij het bepalen van de strategie en visie voor een locatie en de gewenste bebouwing. Door van tevoren gezamenlijk groene ambities integraal op te nemen, bijvoorbeeld ten aanzien van gezondheid of duurzaamheid, kan de keten in de bouwwereld hierop anticiperen. Dat leidt tot het ontwerpen en ontwikkelen van haalbare en betere gebouwen. Ook de hele planvorming en goedkeuring kan dan efficiënter verlopen. Raffinaderij BP, Rotterdam. Het dak van het hoofdkantoor is voorzien van een bijzonder duindak van , ingezaaid met inheems groen voor een kleurrijk en natuurlijk beeld, afgestemd op variatie aan planten- en diersoorten. 2600 m2 5

Vervolg Deze handleiding is een vervolg en verdieping op de succesvolle handleiding De Levende Tuin, gepubliceerd in 2018. Dat gaat over groen bij woningen, bedrijven, zorg- en onderwijsinstellingen en in de openbare ruimte. Deze handleiding wordt veel gebruikt door groenprofessionals en opdrachtgevers en door gemeenten en waterschappen die integrale groene oplossingen willen toepassen voor een betere leefomgeving. Goed voor mens, klimaat, natuur en economie. De handleiding De Levende Tuin is inmiddels opgenomen in diverse opleidingen en wordt ook in het buitenland gebruikt als inspiratiebron voor leefbare steden. De handleiding Het Levende Gebouw gaat specifiek over gebouwgebonden groen. Gezien de opgave om binnenstedelijk en buitenstedelijk tegelijk te verdichten en te vergroenen was er vanuit de markt vraag naar een inspirerende uitgave over levende groene gebouwen. Met voorbeelden van gerealiseerde projecten en toepassingen, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en ervaringen uit de praktijk. De beide handleidingen Het Levende Gebouw en De Levende Tuin kunt u zowel samen als los van elkaar gebruiken. Groene geschiedenis gebouwen Groene gebouwen zijn niet nieuw. Groene daken worden al eeuwen gebruikt als een natuurlijke oplossing voor het isoleren van woningen. Natuurlijke elementen en organische vormen in gebouwen vinden we massaal terug in de bouwkunst, vaak als reactie op een bepaalde periode. De planten bloemrijke Art Nouveau of Jugendstil bijvoorbeeld, als reactie op de Industriële Revolutie. Men verlangde weer naar een vorm van verbintenis met de natuur. 6

Architect en kunstenaar Hundertwasser was een pionier met niet alleen groene daken, maar ook groene bomen die op balkons als een licht- en luchtfilter fungeerden. Ook paste hij binnenbeplanting toe als natuurlijke waterzuiveringsinstallatie. Uit de meer recente geschiedenis is de Franse botanicus Patrick Blanc het vermelden waard. Hij maakte met zijn botanische kennis voor het eerst op grote schaal groene gevels aantrekkelijk, functionerend en bekend bij het grote publiek. Als reactie op de digitale revolutie en overgestimuleerde maatschappij vol onnatuurlijke stimuli verlangen we in onze betonnen, glazen en stenen steden meer dan ooit terug naar meer groen. De mens is ‘biofiel’, de natuur heeft een onweerstaanbare aantrekkingskracht op ons. Als deze voorliefde voor natuur en natuurlijke elementen wordt toegepast in de bebouwde omgeving, heeft dit vooral effect op onze sociale samenhang en het verminderen van stress. In Het Levende Gebouw komt dit samen met de meerwaarden van groen op tal van andere bouwfysische aspecten. 7

Bosbalkons in Milaan. Een topgebouw wordt meestal niet ontworpen met balkons op meer dan 30 meter hoogte. Mensen vinden dat niet prettig. Met een groene toren is dit wel mogelijk. Het verticale bos rondom de balkons geeft een beschut gevoel van veiligheid. Op allerlei verschillende hoogtes nestelen diverse vogels tot vreugde van bewoners en hun kinderen. Groene gebouwen als levend organisme De verticale bostorens in het besmogde Milaan zijn een logisch eigentijds fenomeen. De meerwaarde van het groene gebouw wordt hierbij uitgedrukt in de productie van zuurstof (19 ton/jaar) en de absorptie van CO2 We signaleren verschillende ontwikkelingen: • Gebouwen worden heel anders. Ze krijgen bijvoorbeeld gedraaide vormen zodat de oriëntatie maximaal is voor het groen en voor de mens. Optimaal in ontwerp qua daglicht, privacy, geluid en binnenklimaat. Het uitzicht in de volgebouwde omgeving wordt steeds belangrijker. Vooral uitzicht op groen wordt waardevol. • Beplanting wordt leidend in het ontwerp, iets wat nu al te zien is in het toegenomen respect voor het bestaande landschap. We bouwen al steeds meer om de natuur heen. Binnenkort wordt die natuur één met architectuur en worden gebouw en groen een soort levend organisme. Naast dat ze energie opwekken en lucht zuiveren, produceren ze straks wellicht ook aangename natuurgeluiden. • Er ontstaan nieuwe termen voor de samensmelting en samenwerking tussen groen en bouwen, zoals ’baubotanik’ en ’hortitecture’. Groene gebouwen zijn geen tijdelijke trend, ze zijn inmiddels al voorbij de pioniersfase. Het gaat erom de juiste beplanting op de juiste plekken integraal in, op en aan gebouwen toe te passen. (10 ton/jaar). Met groen wordt hier een gemiddelde koeling van 6 graden bereikt. We zien steeds meer dat groene daken in onze wijken mensen met elkaar verbinden. Groene plekken worden door verschillende doelgroepen gebruikt. Tevens zien we dat de (groene) binnenruimte en de buitenruimte in elkaar gaan overlopen. Crossroads Amsterdam. Naast rainproof en klimaatadaptief wordt er ook natuurinclusief gebouwd. Het gebouw dient als ‘stepping stone’ voor flora en fauna tussen de Brettenzone en het Westerpark. Op het dak van de parkeergarage een collectieve verblijfstuin. 8

Sydney Australië. Daktuin als zonwering. De spiegels onder de daktuin rechtsboven reflecteren het zonlicht naar plekken die in de schaduw liggen van het hoofdgebouw. De beplanting uit het naastliggende park loopt door in het gevelgroen. Gebouw en omgeving We hebben het niet meer over minder slechte gebouwen. Niet van negatief naar nul. Het gaat om levende gebouwen die hun omgeving beter maken. Van negatief naar positief. Over interactie van gebouw met de locatie. De gebouwen van de toekomst zijn slimme gebouwen met groen-blauwe daken die samen met het waterschap de waterhuishouding in de wijk regelen. Kortom: gebouwen die echt natuurinclusief zijn ontworpen, waarbij ook standaard voor dieren een programma van eisen is meegenomen in het ontwerp. Gemengde gebouwen Voor de leefbaarheid van steden is het goed dat gebouwen gemengde functies hebben. Dit bevordert het ontmoeten van mensen en drukt minder op de mobiliteit. Groen heeft positieve effecten op de diverse functies in gebouwen. Door diversiteit in functies worden gebouwen kleine steden in het groen. Koppert Cress Monster. Dezelfde ruimte als de grote foto links naast pagina 5. Deze dient hier als ontvangsthal. Groen past bij en ondersteunt vele functies van ruimten. 9

Flexibele gebouwen Gebouwen of onderdelen van gebouwen veranderen in de loop van de tijd. Het zijn adaptieve gebouwen voor de huidige en toekomstige gebruikers. Omdat groen een positief effect heeft op de vele gebruiksfuncties van gebouwen, kan het gewoon behouden blijven of worden hergebruikt bij transformatie voor toekomstig gebruik. Bij geheel andere indelingen of renovaties zijn groene gevels, groene daken en groene beplanting modulair, demontabel en remontabel. Ze kunnen in andere opstellingen goed worden hergebruikt. Een verplaatsbare en eetbare pop-up. Betreedbare groene container met eetbare beplanting. Concept Het Levende Gebouw Het Levende Gebouw past bij al deze ontwikkelingen. Het brengt de verschillende invalshoeken samen, zowel de meer harde bouwfysische voordelen van groen als de meer ’zachte’ factoren vanuit de relatie groen en mens (biofilie). Deze laatste factoren zijn in hun uiteindelijke effect heel groot. Vooral voor omgevingen die bijdragen aan minder stress, meer sociale samenhang en meer innovatie. Door de principes van Het Levende Gebouw toe te passen in de ontwerpen voor nieuwbouw en renovatie van nu, anticiperen we meteen ook op prettige en gezonde gebouwen voor de toekomst. Het concept en de thema’s van Het Levende Gebouw zijn universeel en tijdloos. Deze handleiding is vooral bedoeld om de structuur van het concept Het Levende Gebouw te duiden. Het is een hulpmiddel om de veelheid aan beschikbare informatie en bijpassende voorbeelden te ordenen. Als bijvoorbeeld groenprofessional, (landschaps)architect of opdrachtgever kunt u hiermee uw eigen vertaling naar de praktijk maken. U kunt deze handleiding gebruiken in gesprekken met multidisciplinaire teams, waarbij groen ook goed inzetbaar is voor het oplossen van niet-groene vraagstukken, om te komen tot integrale groene oplossingen voor gebouw(en) en locatie. 10

TIP De mindmaps per functie van een gebouw zijn een handig hulpmiddel om in een gesprek de meerwaarden van Het Levende Gebouw en de mogelijkheden toe te lichten. Bij projecten zijn meerdere partijen betrokken aan tafel. Zij kunnen door verschillende thema’s geraakt worden. De mindmap biedt een integraal overzicht voor ontwerpen en is handig ter voorbereiding van en tijdens gesprekken. Entree Conservatoriumhotel Amsterdam. Opzet van deze handleiding U vindt in deze handleiding geen kant-en-klare recepten. Wel een uitgebreide keuze aan ideeën die u kunt gebruiken om uw ontwerpen aan te vullen en uw klanten te helpen en te enthousiasmeren. En ook succes- en faalfactoren in aanleg, gebruik en onderhoud. De informatie is gebaseerd op bewezen wetenschappelijk onderzoek, gerealiseerde projecten en gebruikerservaringen. U kunt in deze handleiding informatie en inspiratie op thema zoeken. Denk aan: water, temperatuur, duurzame materialen, biodiversiteit, ontspannen en ontmoeten of voedsel en bloemen. Net wat uw graag terugziet in Het Levende Gebouw. Deze thema’s vindt u terug onder de groene tabbladen. Veel vragen en ambities voor de leefomgeving zijn ‘niet groen’, bijvoorbeeld het verminderen van wateroverlast, het verminderen van de ervaren geluidshinder, een betere luchtkwaliteit, een productieve werkomgeving, het verminderen van hittestress in de bebouwde omgeving of energiebesparing. De oplossingen hiervoor kunnen wel groen zijn. Om heel gericht de meerwaarden van groen te belichten, kunt u gebruik maken van de mindmaps onder de bruine tabbladen. Voor elk type gebruiksfunctie van een gebouw is een eigen mindmap toegevoegd. Deze geeft een overzicht van de verschillende meerwaarden van groen. Deze meerwaarden worden ook kort toegelicht. Voor verdere verdieping kunt u inspiratie opdoen bij de groene tabbladen per thema. U kunt de handleiding achter elkaar lezen of vanuit een thema benaderen. Een aantal inspirerende integrale praktijkvoorbeelden komt terug op meerdere plekken. Zo kunt u dieper ingaan op de verschillende groene details en groene voordelen. 11

Het is niet altijd direct zichtbaar dat men zich op een dakpark bevindt. Een dakpark kan dezelfde functies vervullen als een gewoon park op de grond. Een levend concept Het Levende Gebouw is eigenlijk nooit klaar, het blijft zich ontwikkelen. Dat geldt ook voor deze handleiding. De losbladige opzet maakt het mogelijk om zelf informatie toe te voegen. En heeft u vragen, suggesties of goede voorbeelden, neemt u dan contact op met Branchevereniging VHG: info@vhg.org. Ook als u meer wilt weten over de handleiding De Levende Tuin, het bijbehorende cursusmateriaal of de handleiding Groene Schoolpleinen dan horen wij dit graag van u. 12

C s

Binnenbos met verschillende zitgelegenheden in Hotel Crowne Plaza Kopenhagen. Voor veel organisatoren van conferenties en groepen is het binnenbos dé reden om voor dit hotel te kiezen. De investering in dit groen weegt dan ook op tegen de opbrengsten. Daarnaast draagt de groenbeleving bij aan een duurzaam imago.

C s We zullen het snel eens zijn over de vraag wat een niet-levend gebouw is. We denken direct aan de buitensporige toepassing van steen, beton en glas; er is geen groen of natuurlijk element te bekennen. Variatie De vraag wat een levend gebouw is, is niet zo eenduidig te beantwoorden. En dat is maar goed ook. Ieder gebouw biedt volop ruimte om te variëren. Juist variatie met groen, zowel tussen verschillende gebouwen als binnen een gebouw, is een sleutelbegrip als we het hebben over levende steden met levende gebouwen. Het levende gebouw is er vooral vóór mensen. In dit hoofdstuk worden de thema’s, symbolen en het integrale model van Het Levende Gebouw nader toegelicht. Ook de relatie met diverse certificeringen van gebouwen komt aan bod. Deze informatie vindt u aan het einde van dit hoofdstuk in de vorm van een mindmap. Hangtuin in de nieuwe hal van Centraal Station te Amsterdam. 13

Hotel Crowne Plaza Kopenhagen. Conferentieoord met inspirerende vergaderplekken in het binnenbos. Thema’s Er zijn negentien thema’s benoemd, op basis van wetenschap, wensen van gebruikers en de mogelijkheden van Het Levende Gebouw. Alle thema’s vallen onder de grote maatschappelijke dossiers zoals gezondheid, duurzaamheid, klimaat en economie en dragen bij aan een betere leefomgeving. De thema’s vindt u terug onder de groene tabbladen in deze handleiding. Verzamelbegrippen: gezondheid, duurzaamheid, beleving en sociale cohesie Gezondheid, duurzaamheid en beleving zijn verzamelbegrippen. Hoe gaan we daarmee om? We weten bijvoorbeeld dat groen goed is voor onze gezondheid en ons welbevinden, maar er zijn meer factoren die een rol spelen, denk aan ontspanning, bewegen, voedsel, temperatuur en luchtkwaliteit. De factoren waar groen effect op heeft, worden in deze handleiding thema’s genoemd. Het Levende Gebouw heeft op verschillende thema’s positieve effecten en helpt zo onze gezondheid en ons welbevinden te verbeteren. Hetzelfde geldt voor de verzamelbegrippen duurzaamheid, beleving en sociale cohesie. Bij duurzaamheid kunnen we denken aan duurzame materialen en biodiversiteit, maar ook aan lokale voedselproductie en groene educatie. En beleving gaat over het zintuiglijk ervaren van de omgeving: zien, ruiken, horen, proeven en voelen. Groen vervult dan niet alleen een decoratieve rol; zintuiglijk passend groen draagt ook bij aan een helende omgeving. Aantrekkelijke veilige groene ruimten dragen bij aan meer sociale samenhang. Het Levende Gebouw vervult meerdere functies tegelijk. Groene daken verminderen bijvoorbeeld overlast van water, hitte en lawaai. Daarnaast hebben ze een positief effect op de biodiversiteit en luchtkwaliteit. Ze kunnen ook nog eens dienen als ontmoetingsplek en versterken de sociale cohesie. 14

Bloemmodel Het Levende Gebouw NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) Symbolen Voor de negentien thema’s in deze handleiding zijn symbolen ontwikkeld. Deze zijn geordend onder vier pijlers: Klimaat, Mens, Natuur en Economie. Alle thema’s van Het Levende Gebouw dragen bij aan een prettige, gezonde en duurzame leefomgeving. We zijn vaak geneigd om Economie op nummer 1 te zetten, maar zonder een gezonde leefomgeving en gezonde mensen is er geen gezonde economie. Architectuur en omgeving zijn ook van invloed op ons welbevinden; groene levende gebouwen hebben grote impact op ons mentale en fysieke welzijn. De thema’s onder de pijler Mens krijgen daarom ruim aandacht in deze handleiding. Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en Kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen 15

BIODIVERSITEIT EDUCATIE DUURZAME MATERIALEN VOEDSEL EN BLOEMEN BODEM ONDERHOUD WATER ENERGIE NATUUR TEMPERATUUR ECONOMIE KLIMAAT BATEN LUCHTKWALITEIT MENS VEILIGHEID GEUR BEWEGEN EN SPELEN UITZICHT EN KLEUR ONTMOETEN PRODUCTIVITEIT EN LEERPRESTATIES ONTSPANNEN GELUID © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) De verschillende symbolen staan in een logische volgorde naast elkaar gerangschikt. De juiste samenstelling van de Bodem van een daktuin heeft bijvoorbeeld effect op de ontwikkeling van de beplanting: Voedsel en bloemen, wat weer verband heeft met de bijdrage aan de Biodiversiteit. Groentoepassingen met aandacht voor Geur- en kleurgebruik en het verminderen van Geluidshinder hebben effect op Ontspannen. Veilige groene omgevingen hebben invloed op de vastgoedwaarde onder Baten, en de keuze voor Duurzame materialen op Onderhoud. Het Levende Gebouw gaat over een integrale benadering, waarbij de verschillende meerwaarden van groen tegelijk ingezet kunnen worden. De winst van de investeringen in groen voor verschillende functies kan gestapeld worden. Daktuin Erasmus MC. Het ziekenhuis is geheel ontworpen op basis van evidence based design voor een helende omgeving, waarin groen, daglicht, oriëntatie en comfort een belangrijke rol spelen. 16

Het bloemmodel en de handleiding Het Levende Gebouw zijn praktische hulpmiddelen voor het behalen van doelstellingen, zoals BREEAM, SDG, WELL of BENG. Bij updates van certificeringen krijgt groen een steeds belangrijkere rol, bijvoorbeeld in relatie tot gezondheid. Met inspiratie uit Het Levende Gebouw kunt u hierop anticiperen. Aan het einde van dit hoofdstuk vindt u een mindmap met een overzicht van groene thema’s en oplossingen die u hiervoor kunt inzetten. Om in één oogopslag te kunnen zien in hoeverre een situatie voldoet aan het principe van Het Levende Gebouw kunnen de symbolen gebruikt worden. Dat is een handig hulpmiddel om te bekijken op welk vlak verbetering mogelijk is in de huidige situatie, de gewenste situatie of een voorbeeldsituatie. Bij verschillende foto’s in deze handleiding zijn de symbolen van de belangrijkste bijdragen voor een levend gebouw in die situatie toegevoegd. Beplanting Beplanting is in deze handleiding geen apart onderwerp. Het wordt benaderd vanuit de functies die groen kan vervullen. Beplanting die past bij bepaalde functies of meerwaarde heeft voor gebruiker of locatie, vindt u terug onder de verschillende thema’s. Een paar algemene tips: • Benut de beschikbare ruimte en oppervlakte, horizontaal en verticaal. • Plaats het groen daar waar het de gewenste functie optimaal kan uitoefenen. • Varieer met structuur en hoogte. • Zorg voor beschutting voor mens en dier. • Schep variatie in de beplanting, met oog voor bloemen en nectar, geuren en kleuren, blad- en bloemvormen. • Pas eetbare soorten toe. • Zorg voor bloei tijdens het gehele seizoen. • Kijk waar techniek en groen elkaar kunnen versterken. • Neem deskundig onderhoud mee in de budgettering.  Een aantal praktische gegevens over dak-, gevelen interieurgroen vindt u onder het tabblad Aanbevelingen. Daktuin Hotel Andaz Amsterdam. Uitdaging was de logistieke opgave voor de aanvoer van materialen in de hectiek van de binnenstad (de Keizersgracht en Prinsengracht kunnen niet langdurig worden afgesloten). Het is dan belangrijk een deskundige groenprofessional te kiezen met ervaring met dergelijke projecten. 17

Standing Garden, Arnhem. Vrijstaande verticale tuin met vegetatiekorven, voorzien van irrigatiesysteem. 18 NATU ECONOMIE MEN In rela certifice

UUR KLIMAAT NS atie tot eringen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

LE4 MAN9 Kennisoverdracht MAN6 WST5 Compost BENG WST1 Afvalmanagement op de bouwplaats BIOMAN11 Onderhoudsgemak DUURZAME MATERIALEN BOD DIVERSITEIT EDUCATIE VOEDSEL EN BLOEMEN LE3 MAT1 Bouwmaterialen NOURISHMENT Consultatie Aanwezige planten en dieren op de bouwplaats LE6 Planten en dieren als medegebruik Duurzaam medegebruik van planten en dieren op la ENE5 ONDERHOUD Toepassing hernieuwbare energie ENE1 Energie-efficiëntie NATUUR ENERGIE ECONOMIE KLIMAAT LE9 Efficiënt grondgebruik MENS VEILIGHEID BATEN 3 2 1 COMMUNITY SO MIND HEA14 Privé buitenruimte BENG 1 2 3 SDG BREEAM WELL WST6 Inrichting FITNESS BEWEGEN EN SPELEN ONTMOETEN PRODUCTIVITEIT EN LEERPRESTATIES ONTSPANNEN GELUID

lange termijn ikers LE2 ts Verontreinigde bodem WAT1 Irrigatie WAT6 Irrigatiesystemen ODEM WATER POL6 Afstromend regenwater WATER HEA10 THERMAL COMFORT TEMPERATUUR HEA9 Vluchtige organische verbindingen LUCHTKWALITEIT AIR HEA8 Interne luchtkwaliteit HEA7 GEUR Natuurlijke ventilatie Thermisch comfort WAT5 BENG Recycling van water UITZICHT EN KLEUR LIGHT HEA1 Daglichttoetreding OUND HEA13 Akoestiek POL8 Geluidsoverlast HEA3 HEA2 Uitzicht Tegengaan lichthinder KLIMAAT:: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS:: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR:: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

H H G

Hotel Parkroyal in het ultra-verdichte Singapore. Om de drie verdiepingen brengt een sky garden groen uitzicht, verkoeling en frisse lucht. Met aangepaste beplanting is dit ook haalbaar in Europa.

H H De bevolking in Nederland groeit in snel tempo richting de 20 miljoen. Hierbij moet worden bedacht dat nu al twee derde van de Nederlandse bevolking in de stad woont. Rond 2030 zal dit meer dan driekwart zijn. Dit heeft de afgelopen decennia geleid tot steden waar de schaarse ruimte vooral is benut voor stenen en verkeer, ten koste van de natuur. Vlinders en bijen hebben het moeilijk. De bestuiving van onze gewassen is kwetsbaar. We worstelen met milieuthema’s als klimaatverandering, hogere temperaturen in de stad, wateroverlast bij hevige regenval en grote hoeveelheden CO2 in de lucht. Het aantrekken en vasthouden van goed en gemotiveerd personeel is een uitdaging. Burn-out en andere mentale aandoeningen staan bovenaan de lijst van beroepsziekten. Er is veel eenzaamheid ondanks de hoge bevolkingsdichtheid. Veel van deze problemen zijn niet groen. Aan de oplossingen kan groen in de vorm van meer levende gebouwen wel bijdragen. We zijn vaak geneigd om alles technisch op te oplossen. Bij levende gebouwen draagt groen integraal bij aan het oplossen van vraagstukken. Groen en techniek kunnen daarbij samenwerken of elkaar versterken. en fijnstof Appartementencomplex De Boel in Amsterdam. Tijdens de renovatie werd een Polderdak aangelegd. Hiermee wordt regenwater vastgehouden en gebruikt voor de bewatering voor de beplanting. Dit collectieve dakpark heeft beschutte plekken en verlichting. De bewoners maken er ook graag ‘s avonds gebruik van. 19

Groen kan integraal bijdragen aan oplossingen voor diverse maatschappelijke vraagstukken. Beter evenwicht stad, mens en natuur Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt steeds meer dat wat we gevoelsmatig allang weten: groen is goed voor ons. Als je echter kijkt naar de huidige bebouwde omgeving leven we grotendeels in het stenen tijdperk. Hier zijn we qua functioneren helemaal niet op ingesteld. Als je de bestaansgeschiedenis van de mens op één uur stelt, hebben wij maar liefst 59 minuten en 43 seconden doorgebracht in een groene omgeving! Mensen voelen zich gelukkiger en gezonder met groen om zich heen, zowel in de openbare ruimte, tuinen als in gebouwen. Als we onze gebouwen op een goede manier vergroenen, verbeteren we tegelijkertijd de kwaliteit van onze wijken. Het zijn kleine dingen die al een verschil kunnen maken. Alle handelingen samen zorgen voor een grote verandering. Met het vergroenen van onze woningen, scholen, bedrijven, zorginstellingen en openbare gebouwen maken we onze steden en dorpen een stuk aantrekkelijker voor mensen, dieren en planten. Locaties verdichten en vergroenen Door de afname aan beschikbare ruimte gaan gebouwen binnenstedelijk de hoogte in. Ook wordt er buitenstedelijk bijgebouwd. Het gaat erom hoe we die gebouwen natuurinclusief kunnen maken. Met andere woorden: verdichten en vergroenen tegelijk, waarbij gebouwen en groen elkaar versterken. Sterker nog: waarbij gebouwen en groen slim gaan samenwerken als een levend organisme. Als je alle bestaande platte daken in Nederland bij elkaar zou optellen, kom je uit op een gebied 400 km2 . Dat zijn zo’n 60.000 voetbalvelden die nog vergroend kunnen worden. Slechts 1% is maar groen. Er ligt dus nog een enorm potentieel! 20

©Natrufied architecture Bij tenders worden groene gebouwen vaker gehonoreerd. Circulair ontwerp voor de Warren IJburg Amsterdam. Dit project bestaat uit 36 woningen en 800 m2 collectieve voorzieningen. Met een natuurinclusieve gevel en een dakterras. De beplanting wordt gevoed door gebufferd regenwater. Groen ontworpen gebouwen worden in de planvorming eerder goedgekeurd. Groene locatievisie gemeente en provincie Gebruikers willen groen, architecten willen groen en ook steeds meer projectontwikkelaars willen groen voor de waardevermeerdering van hun vastgoed. Belangrijk is ook dat provincie en gemeente vooraf en tijdig met een visie komen voor een locatie waarin groen is meegenomen. Zo is er direct afstemming vooraan in de keten, waardoor groen geen sluitpost is. Als dat lukt, worden er niet alleen betere en passende groene gebouwen ontworpen maar ook ontwikkeld. Het model van Het Levende Gebouw helpt bij het integraal ontwikkelen van een groene visie en ambitie voor een locatie en voor gebouwen. Het geeft inspiratie voor de invulling van duurzaamheidsdoelstellingen- en certificeringen. Integraal groen ontwerpproces Integraal ontwerpen leidt tot de beste ontwerpen van een gebouw. Betere gebouwen tegen lagere kosten, minder onderhoud en mensvriendelijk. Goede samenwerking tussen opdrachtgever, architect, landschapsarchitect, groenprofessional, bouwbedrijf, constructeur, facilitair manager en beheerder vanaf de conceptfase is daarbij essentieel. Ook tijdens het proces moeten de partijen simultaan blijven optrekken, omdat beplante oppervlakten en groene ruimten invloed hebben op het architectonisch ontwerp, de constructie, watervoorziening en het onderhoud. Zo verbindt groen multidisciplinaire teams. Door groen onderdeel te maken van het Programma van Eisen (PvE) wordt het ook meegenomen in het ontwerp of de bestekken. Een voorbeeld van een checklist groen en PvE vindt u onder het tabblad Aanbevelingen. Het concept van Het Levende Gebouw gaat over het bespreekbaar maken van de meerwaarde van groen door deze te verduidelijken en toe te passen. Centraal in de filosofie staat het idee dat groen geen doel op zich is. Groen is ook meer dan alleen maar decoratie. Het kan helpen bij het oplossen van belangrijke maatschappelijke vraagstukken, zoals waterberging, luchtkwaliteit, veiligheid, duurzaamheid, energieneutraliteit en extra economische activiteit. Levende gebouwen dragen bij aan een leefbare stad. De handleiding Het Levende Gebouw helpt in gesprekken de mogelijkheden van groene oplossingen tijdig mee te nemen en maximaal in te zetten voor de gewenste functies. 21

Leg groenambities (vroegtijdig) vast in het PvE. Crossroads Amsterdam. Via het Polderdak wordt extra waterberging gerealiseerd. Deze wordt naast de vijver op diverse plekken zichtbaar in de vorm van waterstromen en zorgt ook voor de bevloeiing van de daktuinen. Het resultaat: een innovatief daklandschap met groene terrassen en groene gevels. Inspiratiehuis BSH Park 20|20. In de groene wand zuiveren bijna 1000 klim- en hangplanten de lucht. Buiten sieren diverse planten 50% van het dak. Ze zorgen voor biodiversiteit, koeling van het gebouw en filtering van regenwater dat wordt hergebruikt voor sanitaire voorzieningen. 22

Niet alles kan op elk dak, maar op elk dak kan altijd wel iets. Daktuin VU Amsterdam. Meerwaarde We zijn druk bezig met het creëren van klimaatbestendige steden. Het is goed om daarbij niet alleen te kijken naar technische oplossingen. Groen biedt integrale oplossingen voor een beter klimaat die tevens leiden tot bijvoorbeeld meer sociale samenhang, biodiversiteit, een betere gezondheid en meer welbevinden. Techniek en groen gaan vaak goed samen en kunnen elkaar versterken. De meerwaarde van Het Levende Gebouw is ‘en/en’. Groene daken bijvoorbeeld, zorgen voor een vertraagde afvoer van het regenwater dat ook hergebruikt kan worden voor de beplanting. Ze zorgen bovendien voor meer schaduw en verkoeling tijdens hete zomers. En ze zijn een ontmoetingsplaats. Groene gevels nemen CO2 op, produceren zuurstof en kunnen luchtverontreiniging vasthouden. Daarnaast genieten we in de seizoenen van bloesem, vruchten of prachtige herfstkleuren. Groen biedt leefruimte en voedsel aan vogels, insecten en zoogdieren. Bovendien heeft groen een waardeverhogend effect op onroerend goed. Ook binnengroen vervult allerlei dubbelfuncties. Het helpt om de luchtkwaliteit te verbeteren, vermindert stress en verbetert ons concentratievermogen. Bovendien werkt het omzetverhogend. We zijn productiever in een groene omgeving en tevredener over onze werkplek. Meer weten over de waarde van binnengroen? Kijk op www.natuurlijkwerkt.nl. Deskundigheid Met Het Levende Gebouw etaleert de groenprofessional zijn of haar groene kennis en creativiteit. Een levend gebouw is niet zomaar wat groen aan een gevel, op een dak of in een atrium. Het gaat erom hoe elementen als beplanting, water en licht met elkaar zijn verbonden om optimaal de gewenste functies van het gebouw te ondersteunen. Vergroenen is actueel. De vraag naar deskundige vergroeners zal steeds groter worden. 23

Sortimentskennis en multifunctionele beplanting Essentieel bij Het Levende Gebouw is het slim inzetten van beplanting om groen zijn verschillende functies zo goed mogelijk te laten vervullen. De juiste plant op de juiste plaats aan, op of in gebouwen en passend bij de omstandigheden. De deskundige groenprofessional beschikt over een goede sortimentskennis, zowel in de breedte als in de diepte. Welke gevelbeplanting is geschikt voor het binden van fijnstof of andere luchtverontreiniging? Of goed voor vogels, bijen of vlinders? Welke beplanting kan goed tegen zon en wind op hoogte? Met welke beplanting kan afvalwater worden gezuiverd? Welke bomen zijn geschikt voor op een daktuin? Hoe kan groen de akoestiek verbeteren? Op deze vragen heeft de groenprofessional het antwoord. Daktuin Nemo Amsterdam. Groene innovatie De toegenomen interesse voor groene gebouwen zorgt voor nieuwe markten voor levend groen en toepassingen. Bewezen technieken uit de tuinbouwsector en kassenbouw kunnen eenvoudig en haalbaar in gebouwen worden toegepast. Zo zorgt deze vraag voor een heel nieuwe markt voor kwekers van beplantingen en voor kennisinstellingen op het gebied van innovatieve groene toepassingen. Ook ontstaan er allerlei kruisbestuivingen en nieuwe verbindingen tussen ondernemers, overheid en onderwijs. Allemaal partijen die nauw samenwerken met de groenprofessionals. 24

W

Circulair paviljoen ABN AMRO Circl. De entree van het paviljoen is voorzien van een cradle-to-cradle-gecertificeerd gevelsysteem en biedt een aantrekkelijke biotoop voor vlinders, bijen en vogels. Bij een eventuele transformatie van het gebouw kan het gevelsysteem eenvoudig worden gedemonteerd, hergebruikt en opnieuw een duurzame verticale tuin vormen.

W We zien steeds meer dat bedrijven geïnteresseerd zijn in een groene werkomgeving. Daarbij gaat het om meer dan duurzame materialen en een verantwoord bedrijfsrestaurant. Het gaat vooral ook om een groen gebouw met gezonde groene verblijfs-, vergader- en werkplekken, die een positief effect hebben op het welbevinden van de medewerkers. Van de operationele kosten die een bedrijf in een kantoorgebouw heeft, gaat immers gemiddeld 1% op aan energie, 9% aan huur en maar liefst 90% aan personeel. Met Het Levende Gebouw is integraal dan ook veel meerwaarde te behalen. Groen heeft allereerst een positief effect op het aantrekken en vasthouden van gemotiveerd personeel. Verder draagt groen bij aan een hogere productiviteit, hogere werktevredenheid, hogere omzet en minder ziekteverzuim. Groen heeft ook een positief effect op het bedrijfsimago. Groen kan geïntegreerd worden in nieuwbouw en ingepast in bestaand vastgoed. Voor duurzame renovatie en transformatie zijn tal van groene oplossingen. Inspiratie uit Het Levende Gebouw draagt bij aan het behalen van certificeringen, zoals BREEAM, LEED en WELL, BENG en aan de SDG’s (Sustainable Development Goals). Dit hoofdstuk bestaat uit een opsomming van wetenschappelijke informatie over de werking van groen per thema in relatie tot de functie ‘Werken’ van een gebouw. Het is de uitdaging om niet alleen het energiegebruik te verminderen maar ook een gezondere werkomgeving te creëren. 25

Groene lunchpauze bij Koppert Cress, Monster. Midden achteraan een tafel met geïntegreerd eetbaar plukgroen. Mindmap De mindmap Werken bevindt zich achter in dit hoofdstuk. Daarbij is de zakelijke omgeving als uitgangspunt genomen. Het gebouw of ruimte heeft de functie ‘werken’. Dat kan een gebouw of ruimte zijn bij een bedrijf of kantoor maar bijvoorbeeld ook een administratieve afdeling bij een zorg- of onderwijsinstelling. De mindmap geeft een handig overzicht van de verschillende groene thema’s en meerwaarden om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor prettige en gezonde werkomgevingen. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag van de opdrachtgever zijn, zoals een ontspannen vergaderplek, een bijdrage aan duurzaamheid, verhogen van de arbeidsproductiviteit, verminderen van geluidsoverlast, verkoeling tijdens hete zomers of een betere luchtkwaliteit. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hieronder kort beschreven. Per icoontje is de bijbehorende wetenschappelijke informatie met feiten toegevoegd. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer informatie (met praktijkvoorbeelden) te vinden. 26

T (met de klok mee) ECONOMIE Bij aanbestedingen worden groene gebouwen vaker gehonoreerd en wordt de planvorming sneller goedgekeurd. Groen heeft een gunstig effect op de aan- en verkooptijd van gebouwen. Een daktuin of dakpark kan ingezet worden voor meervoudig ruimtegebruik. Dat kan vooral in de bebouwde omgeving - met beperkte en dure vierkante meters - een interessante oplossing zijn. Neem de aanleg van groene daken op als criterium bij aanbestedingen van gebouwen en bouwprojecten. Duurzame daktuin bij ABN AMRO / Circl. Op het dak van bedrijven en instellingen is vaak veel ruimte. Het gebouw is meestal van één eigenaar wat het juridisch eenvoudig maakt om een daktuin aan te leggen. Intensieve daktuinen van kantoren of instellingen bieden werknemers en bezoekers de mogelijkheid buiten te zitten of een lunchwandeling te maken in het groen. Groene omgevingen zijn aantrekkelijker, wat leidt tot een beter vestigingsklimaat voor bedrijven en burgers. Een mooie groene omgeving zorgt voor een goed leefklimaat voor expats. Dat is belangrijk als vestigingsfactor voor grote internationale bedrijven. Vastgoed is 5 tot 10% meer waard in een groene omgeving. Er kunnen hogere huurprijzen worden gevraagd. In de horeca draagt groen bij aan meer omzet. Het koopgedrag wordt gestimuleerd in groene omgevingen. In groene steden zijn er meer mogelijkheden voor toerisme en recreatie. Een groene uitstraling heeft een positief effect op het aantrekken van medewerkers en vrijwilligers. Bij de aanwezigheid van planten in de kantoorruimte ligt de productiviteit 15% hoger dan in kantoorruimten zonder planten. Groen werkt omzetverhogend en draagt bij aan minder ziekteverzuim. 27

Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van gebouwen en besparen energiekosten. Dakgroen vermindert de energielasten van koeling tot 70% en van verwarming tot 20%. Groen verhoogt het rendement van zonnepanelen met 6%. Het Levende Gebouw en een onderhoudsvriendelijk gebouw gaan goed samen. Dat begint bij een goed doordacht ontwerp, waarbij groenprofessional, (landschaps)architect en opdrachtgever tijdig samen om tafel zitten. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking en vermindert zo de onderhoudskosten. Voor groen zijn veel mogelijkheden, afhankelijk van de gewenste mate van onderhoud. NATUUR De aandacht in de maatschappij voor het belang van duurzame materialen groeit enorm. Het gebruik van groen draagt bij aan een duurzaam imago en diverse certificeringen. Groene ruimten kunnen gebruikt worden voor inspiratie uit en educatie in de natuur. We zien dat biomimicry, waarbij de natuur een inspiratiebron is voor innovatieve duurzame processen, oplossingen en producten, in opkomst is. Een groene daktuin kan worden gebruikt als extra expositieruimte bij musea. 28

Groen kan ingezet worden om het imago of de boodschap van het bedrijf te versterken. Dat kan in de vorm van het gebruik van gevarieerde beplanting die ruimte biedt aan biodiversiteit. Voor vlinders en bijen kan een groen dak een belangrijk onderdeel zijn van hun voedselnetwerk in de stad of omgeving. Een daktuin kan ook ingezet worden voor gezonde voedselproductie voor eigen gebruik of voor derden. Binnen kunnen kruiden gekweekt worden voor een gezonde kantine. Bij licht verontreinigde grond kan specifiek groen worden ingezet voor bodemzuivering. In dat geval hoeft de verontreinigde grond niet te worden verwijderd (grond verwijderen is niet alleen kostbaar, het verstoort ook het bodemleven). KLIMAAT Groene daken, vooral bij grote gebouwen, helpen mee om neerslag vast te houden en vertraagd af te voeren. Een substraatlaag van meer dan 15 cm heeft het meeste effect; deze kan 50 tot 80% van het gevallen regenwater vasthouden en later weer verdampen. Regenwater kan ook hergebruikt worden voor de beplanting en het spoelen van toiletten. Groen kan ook een bijdrage leveren aan de waterkwaliteit als het wordt ingezet voor biologische reiniging van vrijkomend afvalwater. Deze functie is te combineren met het opvangen van piekbuien. 29

Op bedrijventerreinen kan het erg warm worden door de grote oppervlakte aan bebouwing en verharding, zowel in steden als daarbuiten. Dat kan leiden tot hittestress, waardoor ook de arbeidsproductiviteit afneemt. Groene daken, al dan niet in combinatie met groene gevels, zijn juist bij (grotere) bedrijfsgebouwen zeer zinvol om opwarming tegen te gaan. Ze verbeteren ook het binnenklimaat. Tijdens warme perioden voelen mensen zich in een groene omgeving comfortabeler. Ruimten met planten verbeteren het thermisch comfort; de temperatuur is lager en de luchtvochtigheid hoger dan in controleruimten waar geen planten staan. Gebruik sterk luchtzuiverende planten in de werkomgeving, zoals Spatiphyllum, Calathea, Chlorophytum, Areca, Dracaena en varens om de luchtkwaliteit te verbeteren. Door vermindering van energieverbruik van groene gebouwen neemt ook de uitstoot van CO2 af. Zowel in de binnen- als buitenruimte kan groen ingezet worden om verontreinigingen uit de lucht te halen en de luchtkwaliteit te verbeteren. Meer planten binnen leidt tot minder CO2concentratie, minder droge lucht en minder hoofdpijnklachten. Het sick building syndrome is een bekend probleem. Systemen voor ventilatie, luchtvochtigheid- en temperatuurbeheersing worden ingezet voor een beter werkklimaat. Deze systemen kunnen vluchtige organische stoffen (VOS) echter niet afbreken; in een kantooromgeving zijn vaak VOS aanwezig, zoals benzeen en formaldehyde, afkomstig van bouwmaterialen. Groen kan heel goed worden ingezet om VOS uit de lucht te filteren. Groentorens met actieve ventilatie in combinatie met sterk luchtzuiverende beplanting. 30

MENS Binnengroen kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In hoge concentraties is deze stof giftig en kankerverwekkend. Groen kan een bijdrage leveren om de geluidsoverlast van verkeer of industrie als minder hinderlijk te ervaren. Groene daken kunnen geluid reduceren tot 10 decibel. Groene gevels reduceren ook het geluid op straatniveau. Binnengroen verbetert de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid. Uitzicht op groen draagt bij aan het sneller herstellen van stress en verminderen van stress. Ook uitzicht op groene gevels, wanden of daken heeft dat effect. Uitzicht op groen helpt de ogen te ontspannen en opnieuw te focussen. Het helpt ook om vermoeidheid en hoofdpijn tegen te gaan. Dat is van belang als we uren achter een beeldscherm zitten. Groen is een investering in een gezond bedrijf en gezonde medewerkers. Joolz, Amsterdam. Drie kassen met subtropische beplanting zijn geplaatst bij de herbestemming van een voormalige fabriek. Werknemers en bezoekers voelen zich prettiger in het groen. Groen draagt bij aan minder stress, een betere concentratie, meer creativiteit en een hogere arbeidsproductiviteit. Groen heeft een positief effect op werkplezier, gezondheid en welbevinden. Planten op de werkplek zorgen voor een hogere tevredenheid over de werkplek. Een substantiële hoeveelheid planten in de werkruimte verbetert het thermisch comfort. Door dit (psychologische) effect hebben de aanwezigen minder last van verhoogde dan wel verlaagde temperaturen en neemt de productiviteit toe. Met planten in de kantoorruimte bleek (bij onderzoek in Nederland en Groot-Brittannië) de productiviteit 15% hoger te liggen dan in kantoorruimtes zonder planten. Zorg voor planten op de werkplek en andere plaatsen waar werknemers veelvuldig zijn, zoals de kantine. 31

Een groene daktuin of binnenruimte kan worden gebruikt als extra vergader- of werkplek. Ook voor informele ontmoetingen en ontspanning kan groen goed ingezet worden. Groen leidt tot een beter sociaal klimaat. Zorg in grote gebouwen voor groene binnenruimten waar werknemers kunnen pauzeren of overleggen. Groen nodigt uit tot minder zitten, meer bewegen en meer ontmoeten. Een aantrekkelijke groene daktuin kan ervoor zorgen dat werknemers tijdens pauzes vaker even naar buiten gaan voor een (korte) wandeling. Diezelfde daktuin kan gebruikt worden voor wandelend vergaderen (‘walking meetings’), met een hogere creativiteit als bijkomend effect. Ook groene binnenruimten bevorderen korte pauzes en zijn zeer goed bruikbaar voor kort wandelend overleg. Groen leidt tot minder criminaliteit en vandalisme. Wijken met groen hebben gemiddeld 42% minder criminaliteit dan wijken zonder groen. Groene gevels dragen ook bij aan een gevoel van veiligheid. TIP Vraag tijdig deskundig advies aan groenprofessionals voor het beter integreren van groen in gebouwen. 32

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS W © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: Circl Paviljoen Amsterdam - Hans van Cooten / Mostert De Winter / Modulogreen® Bijenbaksteen - Buginn Daktuin advocatenkantoor Simmons Simmons - MOSS Amsterdam WTC Den Haag water op daktuin - De Dakdokters Waterzuivering met planten Biomakerij - Dory Schellekens / Green Care Groen gordijn raam - Luisa Yepes / GreenAir Detail groene gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Man met pilaar - Green Fortune Bibliotheek Schiedam - Zuidkoop Daktuin Circl ABN AMRO - Donkergroen, Grijsen Dakpark Vivaldistraat Amsterdam met wandelpad - De Dakdokters Vescom Deurne zonnepanelen en groen - Du Pré Groenprojecten gevelbegroeiingssysteem.

CIRCULAIR DUURZAAM IMAGO INNOVATIE ENERGIENEUTRAAL EDUCATIE HOGERE HUUROPBRENGST BELASTINGVOORDEEL MINDER ENERGIEKOSTEN HOGERE VASTGOEDWAARDE OMZET BIJDRAGE CERTIFICERINGEN GEBOUWEN TEVREDENHEID WERKPLEK MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK GOEDKEURING PROJECTEN AANTREKKEN PERSONEEL VERHOGEND GEZONDHEID WELBEVINDEN PERSONEEL/ BEZOEKERS ENERGIE MINDER ZIEKTEVERZUIM MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN BATEN W MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME BEWEGEN EN SPELEN BETER SOCIAAL KLIMAAT ACTIEVER / MINDER ZITTEN INFORMEEL OF EFFECTIEF VERGADEREN HOGERE Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) CREATIVITEIT WERKNEMERS BETE CONCEN ONTMOETEN PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT VEILIGHEID MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN ONDERHOUD ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN D BETER OPLOSSEND VERMOGEN

BIJEN VLINDERS VOGELS BODEM-/ WATERZUIVERING NATUURINCLUSIEF GEZONDE KANTINE BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN MINDER BODEM WATEROVERLAST BETERE ISOLATIE WATER VERKOELING TEMPERATUUR SCHADUW MINDER DROOGTE WATER BERGEN EN HERGEBRUIK LUCHTKWALITEIT GEUR FRISSE GEZONDE LUCHT BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE UITZICHT EN KLEUR BELEVING GELUID CTIVILEERTIES ONTSPANNEN MINDER MINDER STRESS ERE NTRATIE RUST VOOR OGEN GELUIDHINDER ERVAREN WERKPLEZIER CO2REDUCTIE BETERE AKOESTIEK

W

Houthavens, Amsterdam. Acht particuliere daken zijn tegelijk vergroend tot acht daktuinen met een collectieve groene strook.

Groene dakpannen. W Wonen in een veilige en gezonde leefomgeving vinden mensen belangrijk. In Nederland moet er veel gebeuren aan bestaande en nieuwe woningen om de klimaatdoelstellingen (20% duurzame energie, 20% minder CO2-uitstoot, 20% minder energiegebruik) te halen. Het Levende Gebouw draagt bij aan deze duurzame thema’s en heeft daarnaast nog tal van andere positieve effecten op onze leefomgeving. Mensen zijn zich vaak niet bewust van de vele voordelen van groen, zoals het verminderen van de ervaren geluidsoverlast. Men beseft veelal ook niet dat met het toepassen van groen euro’s kunnen worden bespaard en zelfs verdiend. De aanpassingen om te komen tot een meer levende woning of woningcomplex hoeven bovendien helemaal niet ingewikkeld te zijn. Met inspiratie uit deze handleiding kan de projectontwikkelaar, (landschaps)architect, ontwerper of groenprofessional komen tot alternatieven die passen bij de wensen en levensstijl van de bewoner(s) én bijdragen aan een prettige, gezonde en duurzame leefomgeving. Dit hoofdstuk bestaat uit een opsomming van wetenschappelijke informatie over de werking van groen per thema in relatie tot de functie ‘wonen’ van een gebouw. Een integrale aanpak om gebouwen te vergroenen is vaak veel voordeliger. Samenwerking met bewoners, gemeente en waterschap biedt mogelijkheden. 33

Mindmap De mindmap Wonen bevindt zich achter in dit hoofdstuk. De projectontwikkelaar, bewoner, het woonbedrijf of de Vereniging van Eigenaren zijn als vertrekpunt genomen. De mindmap geeft een handig overzicht van de verschillende groene mogelijkheden om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor prettige en gezonde woonomgevingen. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag voor de bewoner(s) zijn, zoals uitzicht op groen, het verbeteren van de luchtkwaliteit of een gezamenlijke daktuin als ontmoetingsplek. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hieronder kort beschreven. Per icoontje is de bijbehorende wetenschappelijke informatie met feiten toegevoegd. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer informatie (met praktijkvoorbeelden) te vinden. 34

T (met de klok mee) ECONOMIE In tenders worden groene gebouwen vaker gehonoreerd. Ook wordt de planvorming sneller goedgekeurd. Een daktuin of dakpark kan ingezet worden voor meervoudig ruimtegebruik. Dat kan vooral in de bebouwde omgeving met beperkte en dure vierkante meters een interessante oplossing zijn. Particulier huis in aanbouw, voorzien van een groene schil. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking. Voor de aanleg van dakgroen bestaan in diverse gemeenten stimuleringsmaatregelen in de vorm van subsidie of aantrekkelijke leenvoorwaarden. Raadpleeg dan ook altijd de website van de betreffende gemeente en ook die van het waterschap. Groen bevordert de bezettingsgraad van woningen. Vastgoed in een groene omgeving is aantrekkelijker en meer waard. Er kunnen hogere huurprijzen worden gevraagd. Er is minder schade aan kelders en funderingen van gebouwen door minder wateroverlast. Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van de woning. Dat levert een besparing op van circa 70% op de aircokosten in de zomer en zo’n 20% op de stookkosten in de winter. Zonnepanelen leveren per jaar 6% meer energie op in combinatie met groen en blauw. 35

Het Levende Gebouw en een onderhoudsvriendelijk gebouw gaan goed samen. Dit begint bij een goed doordacht ontwerp waarbij groenprofessional, (landschaps)architect en opdrachtgever tijdig samen om tafel zitten. We zien steeds vaker groene gebouwen die collectief worden gebruikt en/of beheerd. 36

Biodiversiteitsdak met boomstronken bij een particuliere woning. NATUUR Er zijn tal van duurzame materialen voor de daktuin die bijdragen aan een betere leefomgeving voor mens, dier en plant. Kinderen die op jonge leeftijd in contact komen met de natuur, vertonen op latere leeftijd vaak een positieve houding ten aanzien van natuur en milieu. Voor vogels, vlinders en bijen kunnen dak- en gevelgroen een belangrijke functie vervullen in hun voedselnetwerk in de stad of omgeving. De daktuin kan worden gebruikt voor lokaal geproduceerd gezond voedsel. Dit is lekker en duurzaam. Ook levert de daktuin (eetbare) bloemen voor in gerechten of voor in de vaas. Moestuinieren kan leiden tot een grotere inname van groente en fruit door kinderen. KLIMAAT Groene daken, vooral op grote gebouwen, helpen om neerslagpieken af te vlakken doordat ze een deel van de neerslag vasthouden en het overschot vertraagd doorlaten. Intensieve groendakenmet een substraatlaag van meer dan 15 cm, hebben het meeste effect en kunnen 50 tot 80% van het gevallen regenwater vasthouden en later weer verdampen. Regenwater kan ook hergebruikt worden voor de beplanting en het spoelen van toiletten. Groen kan bijdragen aan de waterkwaliteit als het wordt ingezet voor biologische reiniging van vrijkomend afvalwater. Deze functie is te combineren met het opvangen van piekbuien. 37

Groene daken, al dan niet in combinatie met groene gevels, zijn juist bij (grotere) woningcomplexen zeer zinvol om opwarming tegen te gaan. Ze verbeteren ook het thermisch comfort van het binnenklimaat. Grootschalige aanleg van dakgroen helpt om de opwarming van een wijk als geheel te beperken. Hier is een goede watervoorziening van het groen van belang voor de effectiviteit. Tijdens warme perioden voelen mensen zich in een groene omgeving comfortabeler. Hitte is vooral gevaarlijk voor ouderen, baby’s, zwangeren en chronisch zieken. Ruimten met planten verbeteren het thermisch comfort; de temperatuur is lager en de luchtvochtigheid hoger dan in controleruimten waar geen planten staan. Planten verminderen de CO2-concentratie en produceren zuurstof. Door vermindering van energieverbruik van groene gebouwen neemt ook de uitstoot van CO2 af. Zowel in de binnen- als buitenruimte kan groen ingezet worden om verontreinigingen uit de lucht te halen en de luchtkwaliteit te verbeteren. Meer planten binnen leidt tot minder CO2concentratie, minder droge lucht en minder hoofdpijnklachten. Binnengroen zuivert de lucht van schadelijke stoffen afgegeven door bijvoorbeeld tapijten, meubels, bouwmaterialen, schoonmaakmiddelen, verf en printers. Deze vorm van luchtverontreiniging blijft tegenwoordig vaak in woningen hangen door de betere isolatie en gesloten ventilatiesystemen. Door verdamping maakt binnengroen de lucht minder droog waardoor mensen minder hoofdpijn hebben en zich beter kunnen concentreren. Buitengroen beschermt ons tegen verontreiniging van verkeer en industrie. Een vierkante meter klimop vangt 4 tot 6 gram fijnstof per jaar af, een sedumdak 0,15 gram per vierkante meter. 38

MENS Geur roept herinneringen op. Door geuren te ruiken die we herkennen voelen we ons veilig. Dit is prettig voor personen met dementie. Binnengroen kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In hoge concentraties is dit giftig en kankerverwekkend. Groen kan een bijdrage leveren om de geluidsoverlast van aanwezig verkeer of industrie als minder hinderlijk te ervaren. Groene daken kunnen geluid reduceren tot 10 decibel. Groene gevels reduceren het geluid op straatniveau. Binnenshuis kunnen planten de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid verbeteren. Uitzicht op groen draagt bij aan het sneller herstellen van stress en verminderen van stress. Groene gevels en wanden zijn daarvoor heel effectief. Een groen dak kan ook effectief zijn als daar van binnenuit op gekeken wordt. Een groene omgeving is rustgevend en mensen herstellen er sneller van stress. In wijken met meer groen hebben bewoners minder last van angststoornissen of depressiviteit. Ook komen er minder hart- en vaatziekten, angst en depressie voor. Hoe meer groen er in wijken voorkomt, hoe minder ADHD-medicatie nodig blijkt. Uitzicht op groen helpt de ogen te ontspannen en opnieuw te focussen. Het helpt vermoeidheid en hoofdpijn tegen te gaan. Dat is van belang als we uren achter een beeldscherm zitten. 39

Vesteda renoveerde een appartementenpand aan De Boelelaan in Amsterdam waar het dak van 700 m2 fungeert als waterbergende en gezamenlijke daktuin voor de bewoners. Groen draagt bij aan minder stress, een betere concentratie, meer creativiteit en een hogere arbeidsproductiviteit. Groen heeft een positief effect op werkplezier, gezondheid en welbevinden. Een groene daktuin of binnenruimte kan worden gebruikt als extra verblijfsplek. Ook voor informele ontmoetingen en ontspanning kan groen goed ingezet worden. Groen leidt tot een beter sociaal klimaat. Bewoners voelen zich meer verbonden en zijn minder eenzaam. In een groene omgeving is men overdag meer buiten (in het daglicht) en actiever. Tuinieren is een belangrijke vorm van gezond bewegen. Ook voor als we ouder worden. Kinderen die vaker buiten spelen in het groen zijn creatiever, zelfverzekerder, fitter en slimmer. Kinderen die opgroeien met groen in hun directe omgeving hebben minder overgewicht. Dat kan ook op een (gezamenlijke) daktuin. Groen leidt tot minder criminaliteit en vandalisme. Wijken met groen hebben gemiddeld 42% minder criminaliteit dan wijken zonder groen. Groene gevels dragen ook bij aan een gevoel van veiligheid. 40

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS W © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: Uitzicht op dak Van Woustraat, Amsterdam - De Dakdokters Klencke Terras op Zuid, Amsterdam - Marcel van der Burg / NL Architects Houthavens Amsterdam: daktuinen met collectieve groenstrook - De Dakdokters Bijenbaksteen - Buginn Polderdak appartementencomplex De Boel, Amsterdam - De Dakdokters Groene daken schuurtjes Intermeco - Farwick Groenspecialisten Bosco Verticale, Milaan - De Koninklijke Ginkelgroep Binnentuin Aquaradius Hoofddorp, binnentuin - NL Greenlabel Roessink Interieurbeplanting Groene werkplek - Zuidkoop Interieurbeplanting Polderdak appartementencomplex De Boel, Amsterdam - Jan-Kees Steenman / De Dakdokters Meisjes spelend op groendak met bloembollen - De Koninklijke Ginkelgroep Schommelen op dak - De Dakdokters Vescom Deurne zonnepanelen en groen - Du Pré Groenprojecten

DUURZAAM IMAGO CIRCULAIR D EDUCATIE ENERGIENEUTRAAL HOGERE HUUROPBRENGST HOGERE VASTGOEDWAARDE BIJDRAGE SUBSIDIE CERTIFICERINGEN GEBOUWEN AANTREKKEN BEWONERS BELASTINGVOORDEEL MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK GEZONDHEID WELBEVINDEN BEWONERS MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN BATEN ENERGIE W MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME ONTWIKKELING KINDEREN BEWEGEN EN SPELEN ONTMOETEN BETER SOCIAAL KLIMAAT Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) MINDER ANGST/ DEPRESSIE M PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT VEILIGHEID MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN MINDER ENERGIEKOSTEN ONDERHOUD ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN CO HOGERE CREATIVIT

DAKTUIN BODEM-/ WATERZUIVERING NATUURINCLUSIEF BIJEN VLINDERS VOGELS BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN BODEM MINDER WATEROVERLAST WATER BERGEN EN HERGEBRUIK MINDER DROOGTE WATER VERKOELING TEMPERATUUR SCHADUW LUCHTKWALITEIT FRISSE GEZONDE LUCHT GEUR UITZICHT EN KLEUR GELUID CTIVILEERTIES ONTSPANNEN MINDER GELUIDHINDER ERVAREN BETERE ONCENTRATIE MINDER STRESS BETERE AKOESTIEK RE TEIT BELEVING CO2REDUCTIE RUST VOOR OGEN BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE BETERE ISOLATIE MINDER MEDICATIE

Z

Een helende omgeving is uitgangspunt van het ontwerp van het Erasmus MC. Met veel aandacht voor daglicht, groen en een warme comfortabele inrichting en twee daktuinen van 3.000 m² op de achtste verdieping van het ziekenhuis.

Geef groen een voorname positie in de planning en budgettering. Z Bij nieuwbouw en renovatie van ziekenhuizen en zorginstellingen is een helende omgeving steeds vaker het uitgangspunt. Naast goede medische zorg en gastvrijheid gaat het om omgevingen die bijdragen aan herstel, oftewel gezonde gebouwen waar je beter uit komt dan dat je er naar binnen ging. Groen is goed voor patiënten, medewerkers en bezoekers. Een bezoek aan of verblijf in het ziekenhuis is voor veel patiënten een stressvolle gebeurtenis. Een hoog stressniveau kan een voorspoedig herstel belemmeren. Ook voor het verplegend personeel is het werken in een zorgomgeving vaak stressvol. Daglicht, frisse lucht en uitzicht op groen dragen bij aan het verminderen van stress en pijn. Groen zorgt daarnaast voor seizoensbeleving en funtioneert als rustgevend kijkgroen. Een (dak-) tuin nodigt bovendien uit tot bewegen. Groene binnen- en buitenruimten kunnen ook gebruikt worden voor behandelingen of (delen) van therapieën. Bijvoorbeeld een chemotuin of een groene oefenruimte voor fysiotherapie. Mindmap In de mindmap Zorg is de zorginstelling als vertrekpunt genomen. De mindmap Zorg bevindt zich achter in dit hoofdstuk. Deze geeft een handig overzicht van de verschillende groene thema’s om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor helende omgevingen. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag van de cliënt, patiënt of instelling zijn, bijvoorbeeld een betere luchtkwaliteit of een plek voor rust en ontspanning. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hieronder kort beschreven. Per icoontje is bijbehorende wetenschappelijke informatie met feiten toegevoegd. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer inspiratie (met praktijkvoorbeelden) te vinden. Afdeling Geriatrie, Tergooi ziekenhuis Blaricum. Zithoek ‘nostalgie’: nostalgische artikelen en vertrouwd groen voor het opwekken van herinneringen en stimuleren van sociale contacten. De meeste patiënten zijn afhankelijk van een begeleider om naar buiten te gaan. Met groen kan een groot gezondheidseffect worden bereikt, ook binnen op de afdeling. De sanseveria’s in de vensterbank, die breinaalden symboliseren, staan in gehaakte potten. 41

T (met de klok mee) ECONOMIE Groen heeft een positief effect op de gezondheid en het welbevinden van patiënten, medewerkers en bezoekers. Werknemers en vrijwilligers werken graag bij een werkgever in een prettige groene omgeving. Een verzorgingshuis zag door een groene inrichting het aantal vrijwilligers verdrievoudigen. Planten op de werkplek zorgen voor een grotere tevredenheid over de werkplek. Uitzicht op groen vanuit de ziekenhuiskamer draagt bij aan een kortere ligduur. De ligduur na een operatie neemt tot 20% af wanneer de patiënt vrij uitzicht heeft op groen. Patiënten geven minder negatieve feedback op het ziekenhuispersoneel in een groene omgeving. Isala kliniek, Zwolle. De organische bouwvormen van het ziekenhuis in combinatie met het groene binnenlandschap hebben een positieve uitwerking op medewerkers, bezoekers en patiënten. Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van het gebouw, dus minder stookkosten in de winter en verkoeling in de zomer. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking. Zonnepanelen in combinatie met dakgroen hebben een hoger rendement. 42

NATUUR Daktuinen met een gevarieerde beplanting kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Seizoensbeleving en het zien van vogels, vlinders en bloemen kan een welkome afleiding zijn voor patiënten. Ook worden herinneringen opgehaald. De daktuin kan worden gebruikt voor onbespoten voedsel- en bloemenproductie voor eigen gebruik. Het bezig zijn met moestuinactiviteiten heeft een positief effect op het welbevinden van bewoners of patiënten. Bloemen of fruit plukken is een leuke gezamenlijke bezigheid voor jong en oud. Door nostalgische soorten toe te passen kunnen herinneringen aan vroeger worden opgeroepen. Dat kan ook door een binnentuinkamer in te richten. TIP Bevorder het gebruik van de groene ruimten. Zorg voor goede informatie, bewegwijzering en begeleide activiteiten. KLIMAAT Groene daken op grote gebouwen, zoals ziekenhuizen, helpen om neerslagpieken af te vlakken en wateroverlast te verminderen, doordat ze een deel van de neerslag vasthouden en de rest vertraagd afvoeren. De aanwezigheid van water heeft een rustgevend effect. Veel ziekenhuizen liggen in bebouwd gebied, waar het gewoonlijk warmer is dan daaromheen. Dak- en gevelgroen zorgen voor minder opwarming van de gebouwen en de omgeving. Grote groene gebieden rondom gezondheidsinstellingen kunnen bijdragen aan een prettiger klimaat in de wijde omgeving. De structuur van het gebied en de plaatsing van het groen moeten dan wel een goede luchtdoorstroming toelaten. Meer groen draagt bij aan minder hittestress voor patiënten en personeel. Hittestress is vooral gevaarlijk voor ouderen, baby’s, zwangeren en chronisch zieken. Zij zijn kwetsbaar, omdat zij hun lichaamstemperatuur minder goed kunnen regelen. Tijdens hittegolven sterven er in Nederland veertig mensen extra per dag. Meander Medisch Centrum, Amersfoort. 43

Binnengroen kan gebruikt worden om de luchtkwaliteit binnen zorginstellingen te verbeteren. Door het grote aantal mensen in een relatief kleine ruimte loopt het CO2-gehalte vaak sterk op. Hoge concentraties CO2 vergroten de overdracht van infectieziekten en leiden tot meer ziekteverzuim. Mensen hebben meer last van allergieën, astmatische klachten, hoofdpijn en vermoeidheid. Beplanting neemt CO2 op en produceert zuurstof. Binnengroen zuivert de lucht van vluchtige organische stoffen (VOS), afkomstig van bijvoorbeeld bouwmaterialen en printers. Ook kan binnengroen formaldehyde, dat veel als ontsmettingsmiddel wordt gebruikt in de zorg, uit de lucht filteren. In te hoge doses is deze stof giftig en kankerverwekkend voor de mens. Door verdamping maakt binnengroen de lucht minder droog. Dat leidt tot minder hoofdpijn en een betere concentratie. Dichte beplanting kan helpen om kwetsbare plaatsen zoals ziekenhuizen of verzorgingshuizen te beschermen tegen verontreiniging van verkeer en industrie. Belangrijk is een goede luchtdoorstroming en -uitwisseling met de omgeving. Chemotuin van ziekenhuis Tergooi in Hilversum. Patiënten die chemotherapie in een groene chemotuin hebben ondergaan, beoordelen de ruimte als comfortabeler dan patiënten die chemotherapie in een ziekenhuis hebben ondergaan. Ze vinden bijvoorbeeld de temperatuur en de luchtkwaliteit beter. MENS Binnengroen als Spathiphyllum kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In een groene buitenruimte ruikt men even niet de bekende ‘ziekenhuisgeur’. Geuren stimuleren onze herinneringen. Voor blinde en slechtziende patiënten kunnen naast voelplanten ook geurplanten worden gebruikt om het groen te kunnen beleven. 44

Uitzicht op groen heeft een stressverlagende werking op patiënten en personeel. Uitzicht op groen verkort de opnameperiode in ziekenhuizen. Ook uitzicht op groene gevels, wanden of daken heeft dat effect. Zorg voor uitzicht op planten en/of groen in de ziekenhuiskamer - bij voorkeur vanuit het bed - en op andere plaatsen waar patiënten veelvuldig zijn, bijvoorbeeld wachtruimten en dagverblijven. Afdeling Geriatrie van ziekenhuis Tergooi. De centrale tafel is vrijgehouden voor activiteiten. Om de ruimte te vergroenen zijn ondersteboven hangende potten met hedera, epipremnum en davallia speels aangekleed met herkenbare boerenbont koffiekopjes. Een groene omgeving zorgt voor een aantrekkelijke en afwisselende omgeving die afleidt van pijn en stress. Belangrijk bij dakgroen is dat men het seizoen kan beleven. Daarvoor is het goed om jaarrond interessante beplanting toe te passen. Vooral sprekende en vrolijke kleuren zijn goed te onderscheiden vanuit de ziekenhuiskamers. Groen kan een bijdrage leveren om de geluidsoverlast van verkeer of industrie als minder hinderlijk te ervaren. Binnen kan groen de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid in kamers verbeteren. Het horen van voor ons aangename natuurgeluiden werkt stressverlagend. Patiënten die naast natuur zien ook natuurgeluiden horen, kunnen beter omgaan met pijn. 45

Uitzicht op groen gaat gepaard met een lager stressniveau en een hoger gevoel van welzijn. Een groene omgeving is rustgevend en mensen herstellen er sneller van stress. Ook planten in de wachtkamer verminderen stressgevoelens. Planten in de ziekenhuiskamer verminderen angstgevoelens. Men ervaart minder pijnklachten. Patiënten gebruiken tot 30% minder pijnstillers wanneer zij in een groene omgeving verblijven. Een bezoek aan een binnentuin verbetert de gemoedstoestand van kinderen die onder behandeling zijn in een ziekenhuis. Planten in de werkomgeving verbeteren het concentratievermogen van medewerkers. De productiviteit in kantooromgevingen met planten ligt tot 15% hoger dan in kantoorruimten zonder planten. Teampost ziekenhuis Tergooi. Er is een rustig beeld gecreëerd door lichtgekleurde potjes van verschillende formaten met planten uit dezelfde familie af te wisselen. Op de vensterbank staan rood bloeiende cambria’s. De planten zorgen voor focus en leiden niet af. Erasmus MC Radiotherapie. 46 Zorg voor groen en licht op plaatsen waar de patiënten veelvuldig zijn, bijvoorbeeld in wachtruimten en dagverblijven.

Bevorder het gebruik van groene ruimtes (informatie, bewegwijzering, begeleide activiteiten, etc.). Creëer groene ontmoetingsplekken waar het aangenaam is om te verblijven voor patiënten, bezoekers en personeel. Met een keuze om in de zon of in de schaduw te kunnen zitten. Plekken waar men wat kan eten of drinken en waar wat te zien is in de directe omgeving (bloemen, dieren, water). Een groen ingerichte buitenruimte draagt bij aan een beter sociaal klimaat. Bij groene ziekenhuizen is er een toename van de sociale steun aan de daar verblijvende patiënten. In het groen verlopen de gesprekken tussen zorgverlener en patiënt ook vaak beter. Er worden andere hulpvragen gesteld door de patiënt. Groene elementen in de omgeving bieden ruimte voor een ommetje voor medewerkers en patiënten om even tot rust te komen en er even uit te zijn. In een groene omgeving verlopen de revalidatietrajecten ook beter. Patiënten ervaren minder spanning en meer plezier bij bewegen in het groen. Dat kan ook een daktuin zijn. TIP Denk ook aan de toegankelijkheid voor rolstoelgebruikers en andere minder mobiele groepen. Rolstoeltoegankelijke routes door het groen zowel binnen een zorginstelling als buiten op het dak. 47

Erasmus MC. Atria zorgen voor oriëntatie en daglicht, zelfs tot in de gebieden op de laagste niveaus. Uitzicht op groen vermindert stress. 48

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS Zorg © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: Plein Sophia Erasmus MC Rotterdam - Ossip / EGM architecten Zorginstelling Eben Haezer Cordaan, Amsterdam - Sofie van Greevenbroek / Tuin aan Tafel Bijenbaksteen - Buginn Ziekenhuis Tergooi Blaricum ‘Bloemenschilderij’ - Fhreja-Ontwerpbureau Groene Leefomgeving Daktuin Erasmus MC Rotterdam - Rob van Esch / EGM architecten Isala Kliniek Zwolle - Van der Tol Detail groene gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Daktuin met bed Erasmus MC Rotterdam - Rob van Esch / EGM architecten Plant in luchtdicht afgesloten pot - Pikaplant Ziekenhuis Tergooi Blaricum afdeling geriatrie huiskamer - Fhreja-Ontwerpbureau Groene Leefomgeving Uitzicht patiëntenkamer verpleegafdeling Erasmus MC Rotterdam - Rob van Esch / EGM architecten Pavilljoen Chemotuin Ziekenhuis Tergooi Hilversum - Frank Hanswijk Wandelen op daktuin Erasmus MC Rotterdam - Kyra Kuitert / Bureau K2 Daktuin Ronald McDonald Huis Leiden - De Koninklijke Ginkelgroep

CIRCULAIR DUURZAAM IMAGO NATUURACTIVITEITEN D EDUCATIE ENERGIENEUTRAAL MINDER ENERGIEKOSTEN FINANCIEEL VOORDEEL BIJDRAGE CERTIFICERINGEN GEBOUWEN HOGERE HOGERE HUUROPBRENGST MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK HOGERE PATIËNTTEVREDENHEID MEER PLEZIER MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME BEWEGEN EN SPELEN LANGER VOLHOUDEN INFORMEEL BETERE Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) MINDER ANGST EN DEPRESSIE PIJ GESPREKKEN CON WE MINDER EENZAAM ACTIEVER / MINDER ZITTEN ONTMOETEN PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT VEILIGHEID AANTREKKEN PERSONEEL EN VRIJWILLIGERS MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN VASTGOEDWAARDE GEZONDHEID WELBEVINDEN PATIENTEN, PERSONEEL EN BEZOEKERS ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN TEVREDENHEID WERKPLEK ONDERHOUD MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN ENERGIE KORTERE LIGDUUR MINDER ZIEKTEVERZUIM BATEN Z MINDER MEDICATIE

PLUKTUIN BODEM-/ WATERZUIVERING NATUURINCLUSIEF GEZONDE KANTINE BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN MINDER BODEM WATEROVERLAST WATER BERGEN EN HERGEBRUIK MINDER DROOGTE WATER TEMPERATUUR Zorg UITZICHT EN KLEUR GELUID CTIVILEERTIES ONTSPANNEN MINDER BETERE NCENTRATIE ERKNEMERS MINDER STRESS GELUIDHINDER ERVAREN (SEIZOENS) BELEVING HYGIËNE HERINNERING DEMENTIE GROEN UITZICHT VERKOELING SCHADUW LUCHTKWALITEIT MINDER FRISSE GEZONDE LUCHT GEUR GEEN ZIEKENHUISGEUR BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE CO2REDUCTIE HITTESTRESS BETERE ISOLATIE MINDER JNKLACHTEN BETERE R IE AKOESTIEK

L

World Horti Center Naaldwijk bestaat uit drie onderdelen: een onderwijsgebouw, een kasgebouw waar allerlei nieuwe technieken en producten uit de tuin- en kasbouw worden ontwikkeld en getest. En het combigebouw waar bedrijfsleven en onderwijs samenkomen, zodat de kennis binnen het onderwijs kan worden geïntegreerd in het zakenleven en vice versa. De groene zittrap wordt multifunctioneel gebruikt in de pauzes en voor bijeenkomsten. De beplanting kan gewisseld worden voor educatieve doeleinden en onderzoek.

Bevorder het gebruik van groene ruimten door activiteiten en integratie in lesprogramma’s. L Een groene omgeving heeft een positieve invloed op de gezondheid en het welbevinden van leerlingen, studenten en medewerkers. Groen in de school draagt bij aan een gezonder binnenklimaat. Planten zorgen voor minder droge lucht, minder hoofdpijn en een beter concentratievermogen. Toetsen en taken worden beter gemaakt. Op een groen schoolplein worden kinderen uitgedaagd tot bewegen en meer gevarieerd spel. Ze leren ontdekken en hun fantasie gebruiken. Jonge leerlingen vinden school leuker, hebben meer vrienden en worden minder gepest. Dat geldt ook voor een schoolplein op het dak van een school. Een groene schoolomgeving kan goed ingezet worden voor tal van educatieve doeleinden en als extra leslokaal. Verder heeft een groen schoolgebouw allerlei positieve effecten op de omgeving. Groene binnen- en buitenruimten kunnen onderhoudsvriendelijk worden ingericht. Dit hoofdstuk is een opsomming van wetenschappelijke informatie over de werking van groen per thema in relatie tot de functie ‘leren’ van een gebouw. Mindmap De mindmap Leren bevindt zich achter in dit hoofdstuk. De onderwijsinstelling is het vertrekpunt. Dat kan basisonderwijs zijn, maar ook voortgezet of hoger onderwijs. Groen doet goed: van kinderdagverblijf tot campus. De mindmap geeft een handig overzicht van de verschillende groene thema’s en meerwaarden om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor prettige en gezonde leeromgevingen. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag van een onderwijsinstelling zijn, bijvoorbeeld een plek om te spelen, een plek voor natuureducatie of voedselproductie of betere luchtkwaliteit. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hierna kort beschreven. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer informatie met voorbeelden te vinden. 49

T (met de klok mee) ECONOMIE Groen heeft een positief effect op de gezondheid en het algehele welbevinden van leerlingen, studenten, personeel en bezoekers. Een groene omgeving draagt bij aan minder ziekteverzuim. Een groene daktuin kan dienen als extra leslokaal of leerplek. Het planten van schaduwbomen vergroot de gebruiksmogelijkheden in warme perioden. Werknemers en vrijwilligers werken graag bij een werkgever in een prettige groene omgeving. Een groene uitstraling draagt bij aan het duurzame imago van een onderwijsinstelling. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking. Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van een schoolgebouw. Dat leidt tot minder stookkosten in de winter en lagere energiekosten van airco’s in de zomer. Dakgroen verhoogt het rendement van zonnepanelen met 6%. Een groene levende daktuin kan ook onderhoudsvriendelijk zijn. Dat begint bij een goed doordacht ontwerp en een goede aanleg. Voor binnengroen zijn er veel mogelijkheden afhankelijk van de gewenste mate van onderhoud. 50

NATUUR De aandacht in de maatschappij voor het belang van toepassing van duurzame materialen groeit enorm. Het is goed als dat in de schoolomgeving, die jongeren klaarstoomt voor die maatschappij, ook terug te vinden is. Een groen gebouw biedt de mogelijkheid te leren respectvol en zorgzaam met de natuur om te gaan. Een groene schoolomgeving kan aansluiten op het lesprogramma, voor biologie, natuur- en milieueducatie, rekenen en natuurlijk tekenles. De natuur kan ook inspiratie geven voor integraal en interdisciplinair onderwijs, denk aan verbinding leggen met techniek, wiskunde, zorgopleidingen of foodopleidingen. Het bezig zijn met moestuinactiviteiten heeft een positief effect op het welbevinden van kinderen. Moestuinieren kan leiden tot een grotere inname van groente en fruit. Fruit plukken is een leuke gezamenlijke bezigheid. Een daktuin kan gebruikt worden voor het kweken van onbespoten voedsel en bloemen voor eigen gebruik. Dak- en gevelgroen met een gevarieerde beplanting kan een belangrijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Dak- en gevelgroen biedt nest- en schuilgelegenheid en voedsel. Het kan ook functioneren als een belangrijk (tussen)gebied in een groter groen netwerk. KLIMAAT Groene daken op grote schoolgebouwen helpen om neerslagpieken af te vlakken en wateroverlast te verminderen, doordat ze een deel van de neerslag vasthouden en de rest vertraagd afvoeren. Opgevangen regenwater kan worden gebruikt voor de dakbeplanting. De thema’s water en hergebruik zijn goed te integreren in lesprogramma’s. Bij 10% meer groen kan de stad een goed leefgebied zijn voor bijen en vlinders. 51

Planten in de kantine, centrale ruimten en waar mogelijk in lokalen en zalen. Hoge concentraties CO2 vergroten de overdracht van infectieziekten en leiden tot meer ziekteverzuim. Mensen hebben meer last van allergie, astmatische klachten, hoofdpijn en vermoeidheid. Door het grote aantal mensen in relatief kleine ruimten loopt het CO2 -gehalte in klaslokalen vaak snel op. Binnengroen verbetert de luchtkwaliteit binnen onderwijsinstellingen. Als de planten voldoende licht en water krijgen kan de concentratie CO2 ten opzichte van lokalen zonder planten. Beplanting neemt CO2 met 10 tot 20% dalen op en produceert zuurstof. Door verdamping maakt binnengroen de lucht minder droog. Het verhoogt de relatieve luchtvochtigheid en zorgt voor frisse lucht. Dat kan het percentage leerlingen met hoofdpijnklachten doen verminderen. Kinderen in klaslokalen met planten hebben 7% minder gezondheidsklachten. Groene bibliotheek Schiedam, een inspirende leerplek. Binnengroen zuivert de schadelijke lucht die afkomstig is van bouwmaterialen, computers en printers. In een school in Portugal deed de aanwezigheid van planten het gehalte aan formaldehyde en benzeen met 50% dalen. Dichte beplanting (groen scherm) kan helpen om onderwijsgebouwen te beschermen tegen vervuilde lucht van nabijgelegen bronnen, zoals drukke verkeerswegen. Belangrijk is dat de lucht een goede doorstroom heeft met de omgeving. Een groenprofessional kan daarover gericht advies geven. 52

Een groen dak, eventueel in combinatie met gevelgroen, draagt bij aan de isolatie van een schoolgebouw en verbetert het binnenklimaat. Tijdens warme perioden voelen mensen, dus ook kinderen en onderwijzend personeel, zich comfortabeler in een groene omgeving. In klaslokalen met losse planten en een plantenwand bleek de temperatuur lager en de luchtvochtigheid hoger dan in een controlelokaal waar geen planten stonden. MENS Geuren stimuleren de zintuigen en onze herinneringen. Binnengroen zoals Spathiphyllum kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In hoge concentraties is deze stof giftig en kankerverwekkend. Groene daken kunnen geluid reduceren tot 10 decibel. Groene gevels reduceren het geluid op straatniveau. Planten in een school verbeteren de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid. Uitzicht op groen draagt bij aan het sneller herstellen van stress en verminderen van stress. Groene gevels en wanden zijn daarvoor heel effectief. Een groen dak kan ook effectief zijn als daar van binnen op uitgekeken wordt. Uitzicht op groen helpt de ogen te ontspannen en opnieuw te focussen. Het helpt om vermoeidheid en hoofdpijn tegen te gaan. Dat is van belang als we uren achter een beeldscherm zitten. Uitzicht op groen vanuit de ruimte waarin leerlingen de pauze doorbrengen draagt bij aan een sneller herstel van stress en het verminderen van stress. De aanwezigheid van water zorgt voor een rustgevend effect en aangenaam geluid. 53

Een groener schoolterrein (op een dak) gaat gepaard met een betere cognitieve ontwikkeling qua werkvermogen en concentratievermogen. In een praktijktest met acht basisscholen verbeterden de leerprestaties met 20% wanneer planten in de klas geplaatst werden. Leerlingen die in de pauze spelen op een groen schoolplein kunnen zich na de pauze beter concentreren dan leerlingen die spelen op een grijs schoolplein. Dat wordt ook zo ervaren door leerkrachten. Uit onderzoek bij een havo-vwo-school blijkt dat leerlingen zich beter concentreren als er planten of bloemen in hun klaslokaal staan. Een groene plantenwand in de klas vergroot het concentratievermogen van de leerlingen en leidt tot betere aandacht. Zie ook het handboek ‘Plant in de Klas Westland’ waarin verschillende groensystemen worden vergeleken. Planten in het klaslokaal kunnen ertoe bijdragen dat jongeren zich minder vaak ziekmelden. Voor kinderen met ADHD werkt een verblijf in een groene omgeving gunstig op het concentratievermogen. Kinderen kunnen meer zelfbeheersing opbrengen. Groen biedt mogelijkheden tot ontdekken en grenzen verleggen. Vooral creatieve taken worden beter uitgevoerd in de aanwezigheid van groen. Het belang van creativiteit neemt toe in de huidige en toekomstige samenleving, denk aan innovatie. Planten in de werkomgeving verbeteren ook het concentratievermogen van medewerkers. De productiviteit in werkomgevingen met planten ligt tot 15% hoger dan in kantoorruimten zonder planten. Planten op de werkplek zorgen voor een grotere tevredenheid over de werkplek en meer betrokkenheid. Een aantrekkelijk en functioneel goed ingerichte groene daktuin kan bijdragen aan een betere sociale samenhang en op termijn aan een beter welzijn van het kind. Ook planten in een klaslokaal kunnen eraan bijdragen dat jongeren zich socialer gedragen. In het groen verlopen gesprekken tussen mensen vaak anders en worden andere vragen gesteld. Een groene buitenruimte stimuleert de lichamelijke activiteiten van jongens en meisjes in de basisschoolleeftijd en draagt eraan bij dat vooral ook meisjes in de loop der jaren actief blijven. Ook moestuinieren leidt tot minder zittend gedrag bij kinderen. Dat kan ook in een daktuin. Een aantrekkelijk en functioneel goed ingericht groen (dak)schoolplein kan bijdragen aan minder pesten, een beter sociaal klimaat op het plein en op termijn aan een hoger welzijn van het kind. Groene gevels dragen ook bij aan een gevoel van veiligheid. Grote groene gevel van de parkeergarage van de High Tech Campus Eindhoven. 54

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS Leren © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: World Horti Center Naaldwijk Entree - BDG Architecten Daktuin Biodiversiteitsschool Boulogne - Billancourt Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Distelvlinder - Henk Bosma Vlinderstichting Waterpartij en gevel - AOC Oost / Zone College Droomschool Dordrecht steil groendak - BTL Binnentuin Campus 013 - Copijn Groene wand in de klas Juliana Van Stolbergschool Hoofddorp - Handleiding Groene Schoolpleinen Schiedam bibliotheek - Zuidkoop Zittrap World Horti Center - BDG Architecten Tiny Forest daktuin Biodiversiteitsschool Boulogne - Billancourt Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Groendak Universiteit van Amsterdam - De Koninklijke Ginkelgroep Energiedak Gemeente Helmond - Du Pré Groenprojecten

SUBSIDIE FINANCIEEL VOORDEEL INTEGRALE LESOMGEVING CIRCULAIR INSPIRATIE DUURZAAM IMAGO NATUUR/ DUURZAAM GEDRAG D EDUCATIE ENERGIENEUTRAAL TEVREDENHEID LEER-/WERKPLEK BIJDRAGE CERTIFICERINGEN GEBOUWEN EXTRA LESLOKAAL MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK AANTREKKEN PERSONEEL/ LEERLINGEN/ STUDENTEN GEZONDHEID WELBEVINDEN PERSONEEL/ LEERLINGEN/ STUDENTEN MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN MINDER PESTEN MOTORIEK/ ZELFVERZEKERD/ FANTASIE BEWEGEN EN SPELEN BETER SOCIAAL KLIMAAT ACTIEVER / MINDER ZITTEN ONTMOETEN INFORMEEL HOGERE Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) CREATIVITEIT CON PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT ENERGIE MINDER ZIEKTEVERZUIM BATEN Le MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME VEILIGHEID MINDER ENERGIEKOSTEN ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN ONDERHOUD MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN BETER OPLOSSEND VERMOGEN

BIJEN VLINDERS VOGELS BODEM-/ WATERZUIVERING NATUURINCLUSIEF GEZONDE KANTINE BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN BODEM MINDER WATEROVERLAST BETERE ISOLATIE WATER MINDER DROOGTE WATER BERGEN EN HERGEBRUIK VERKOELING TEMPERATUUR SCHADUW eren UITZICHT EN KLEUR GELUID CTIVILEERTIES ONTSPANNEN MINDER GELUIDHINDER ERVAREN MINDER STRESS BETERE ONCENTRATIE RUST VOOR OGEN BELEVING LEER-/ WERKPLEZIER CO2REDUCTIE LUCHTKWALITEIT FRISSE GEZONDE LUCHT GEUR BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE BETERE AKOESTIEK D N

R l

Stalagmites, Mall of Scandinavia, Stockholm, Sweden.

Groen past zowel bij een moderne als een klassieke winkelbeleving. Als rustpunt of voor branding. R le In de winkelbranche vindt een verschuiving plaats naar het online bestellen van producten en diensten. Dit betekent dat de klantbeleving in de fysieke winkel een steeds grotere rol krijgt. Het gaat om een unieke beleving. Een circulaire, duurzame en groene inrichting kan daaraan bijdragen. Groen heeft een rustgevend effect op mensen. Beplanting draagt bij aan een langer verblijf en leidt zo tot ander koopgedrag. In de horeca draagt groen ook bij aan meer omzet. Groene ruimten maken het mogelijk om op meer plekken aantrekkelijke terrassen te exploiteren. De omzet stijgt door aanwezigheid van groen nabij het terras. Beleving speelt niet alleen tijdens het winkelen en uit eten gaan een steeds grotere rol, ook bij andere vrijetijdsbesteding. Het versterken van de klantbeleving met groen voor het stimuleren van alle zintuigen wordt daarvoor meer en meer ingezet. In dit hoofdstuk vindt u een aantal inspirerende praktijkvoorbeelden. Mindmap De mindmap Retail en leisure bevindt zich achter in dit hoofdstuk. Een winkel(centrum), hotel, restaurant, museum of wellnesscentum is het uitgangspunt. De mindmap geeft een handig overzicht van de verschillende groene thema’s en meerwaarden om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor prettige groene omgevingen. Omgevingen waar klanten en gasten graag verblijven en terugkomen. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag van de opdrachtgever zijn, zoals een ontspannen sfeer, een bijdrage aan duurzaamheid, verminderen van geluidsoverlast, verkoeling tijdens hete zomers of een betere luchtkwaliteit. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hieronder kort beschreven. Per icoontje is de bijbehorende wetenschappelijke informatie met feiten toegevoegd. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer informatie met praktijkvoorbeelden te vinden. 55

T (met de klok mee) ECONOMIE In tenders worden groene gebouwen vaker gehonoreerd. De planvorming wordt ook sneller goedgekeurd. Groene rustpunten in winkelgebieden leiden tot een langer verblijf. Groen in en nabij winkels kan tot 12% meer omzet generen in de winkelstraat. Winkelend publiek is bereid in een winkelstraat met groen meer te betalen voor een product dan in een winkelstraat zonder groen. In groene steden zijn er meer mogelijkheden voor toerisme en recreatie. De daktuin of het dakpark kan ingezet worden voor meervoudig ruimtegebruik en biedt mogelijkheden voor exploitatie. Dat kan vooral in de bebouwde omgeving, met beperkte en dure vierkante meters, een interessante oplossing zijn. Uitzicht vanaf een daktuin in een sterk verstedelijkte omgeving. Aantrekkelijk groen uitzicht is geld waard. Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van gebouwen en besparen energiekosten. Dakgroen vermindert de energielasten van koeling tot 70% en van verwarming tot 20%. Groen verhoogt het rendement van zonnepanelen met 6%. Het Levende Gebouw en een onderhoudsvriendelijk gebouw gaan goed samen. Dit begint bij een goed doordacht ontwerp waarbij groenprofessional, (landschaps)architect en opdrachtgever tijdig samen om tafel zitten. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking en vermindert zo de onderhoudskosten. Voor groen zijn veel mogelijkheden, afhankelijk van de gewenste mate van onderhoud. 56

NATUUR De aandacht voor het belang van het gebruiken van duurzame materialen in de maatschappij groeit enorm. Het gebruik van groen draagt bij aan een duurzaam imago en aan het verkrijgen van diverse gebouwcertificeringen. Groene ruimten kunnen gebruikt worden voor inspiratie uit en educatie in de natuur. Groen kan ingezet worden om het imago of de boodschap van het bedrijf te versterken. Bijvoorbeeld door het gebruik van gevarieerde beplanting die ruimte biedt aan biodiversiteit. Voor vlinders en bijen kan een groen dak een belangrijk onderdeel zijn van hun voedselnetwerk in de stad of omgeving. De daktuin kan ook ingezet worden voor gezonde voedselproductie voor eigen gebruik of voor derden. Ook binnen kunnen kruiden gekweekt worden voor een gezonde kantine/restaurant. Segev Kitchen, Tel Aviv. KLIMAAT Groene daken, vooral op grote gebouwen, helpen mee om neerslag vast te houden en vertraagd af te voeren. Een substraatlaag van meer dan 15 cm heeft het meeste effect en kan 50 tot 80% van het gevallen regenwater vasthouden en later weer verdampen. Regenwater kan hergebruikt worden voor de beplanting en het spoelen van toiletten. Groen kan ook bijdragen aan de waterkwaliteit als het wordt ingezet voor biologische reiniging van vrijkomend afvalwater. Deze functie is te combineren met het opvangen van piekbuien. 57

Zwemparadijs Titisee Duitsland. Voor het aanplanten van zwembaden en spa’s is het essentieel dat de groenprofessional tijdig betrokken wordt in verband met de afstemming van technische voorzieningen. Dat geldt ook voor een juiste beplantingskeuze: groen dat bestand is tegen spatwater of groen dat geen bloemen of bladeren verliest die terecht komen in het watersysteem. Groene daken, al dan niet in combinatie met groene gevels, zijn juist bij (grotere) gebouwen zeer zinvol om opwarming tegen te gaan. Ze verbeteren ook het binnenklimaat. Tijdens warme perioden voelen mensen zich in een groene omgeving comfortabeler. Ruimten met planten verbeteren het thermisch comfort; de temperatuur is lager en de luchtvochtigheid hoger dan in controleruimten waar geen planten staan. Door vermindering van energieverbruik van groene gebouwen neemt ook de uitstoot van CO2 af. Zowel in de binnen- als buitenruimte kan groen ingezet worden om verontreinigingen uit de lucht te halen en de luchtkwaliteit te verbeteren. Meer planten binnen leidt tot minder CO2-concentratie, minder droge lucht en minder hoofdpijnklachten. Groen heeft effect op de mate waarin mensen de binnenlucht als ‘fris’ ervaren. Een groene wand in combinatie met een sensor en ventilator om een aangenaam binnenklimaat te creëren in de sportschool. De productie van CO2 door mensen loopt gelijk op met de productie van lichaamsgeur. MENS Binnengroen kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In hoge concentraties is dit giftig en kankerverwekkend. Aangenaam geurende beplanting helpt om de gewenste beleving te creëren. Groen en water kunnen aangename natuurgeluiden produceren. Groen kan een bijdrage leveren om de geluidsoverlast van aanwezig verkeer of industrie als minder hinderlijk te ervaren. Groene daken kunnen geluid reduceren tot 10 decibel. Groene gevels reduceren het geluid op straatniveau. Binnengroen verbetert de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid. 58

Binnentuin Gondwanaland Leipzig. Voor het aanplanten van (binnen)dierentuinen is deskundig advies nodig van een groenprofessional. Welke dieren, vogels, vlinders of vissen zijn er? Uitzicht op groen draagt bij aan het sneller herstellen en verminderen van stress. Groene gevels of groene wanden zijn hiervoor heel effectief. Een groen dak kan ook effectief zijn als daar van binnenuit op gekeken wordt. Voor winkels, hotels, horecagelegenheden en sportinstellingen is de aanleg van een (overdekt) groen dakterras interessant. Klanten en leden kunnen, na het winkelen of sporten, even ontspannen met vaak een prachtig uitzicht over de stad. Werknemers en bezoekers voelen zich prettiger in het groen. Groen draagt bij aan minder stress, een betere concentratie, meer creativiteit en een hogere arbeidsproductiviteit. Groen heeft een positief effect op werkplezier, gezondheid en welbevinden. Niet iedereen wil altijd mee de winkel in. Zorg voor aantrekkelijke groene faciliteiten voor het niet-winkelende wachtende deel van de bezoekers. Het winkelende deel verblijft dan gemakkelijker langer in de winkels. Planten op de werkplek zorgen voor een hogere tevredenheid met die werkplek. Een substantiële hoeveelheid planten in de werkruimte verbetert het thermisch comfort. Door dit (psychologische) effect hebben de medewerkers minder last van verhoogde dan wel verlaagde temperaturen en neemt hun productiviteit toe. 59

Een groene daktuin of binnenruimte kan goed dienen als extra ontmoetingsplek. Groen nodigt uit tot minder zitten en meer bewegen. Zorg in grote gebouwen voor groene binnenruimtes waar werknemers kort kunnen pauzeren of in een groene omgeving kunnen overleggen. Een aantrekkelijke groene daktuin kan ervoor zorgen dat gasten en werknemers tijdens pauzes vaker even naar buiten gaan voor een (korte) wandeling. Diezelfde groene daktuin kan ook gebruikt worden voor wandelend vergaderen (‘walking meetings’), met als bijkomend effect een hogere creativiteit. Groene omgevingen worden vaker als beter, veiliger en schoner gezien waardoor men sneller geneigd zal zijn om er iets te consumeren. Groen leidt tot minder criminaliteit en vandalisme. Wijken met groen hebben gemiddeld 42% minder criminaliteit dan wijken zonder groen. Groene gevels dragen ook bij aan een gevoel van veiligheid. Vitesse-Complex Papendal. De tribune bestaat uit zitbalken, overlopend in het groen. De supporters zitten hier letterlijk tussen het groen. 60

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS Retail en leisure © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: BSH Park 20|20 Hoofddorp - Sander van der Torren The Green House Utrecht - MOSS Amsterdam / Hrbs Hotel Arena Amsterdam - MOSS Amsterdam / Hrbs Distelvlinder - Henk Bosma / Vlinderstichting Groene schil Sportplaza Mercator Amsterdam - Copijn Cruiseschip The Harmony of the Seas - Fachjan Project Plants Van Tilburg Mode Nistelrode - F2 Facade Peppergym Zwolle - Cloud Garden Hotel Jakarta Amsterdam - seARCH / Copijn Groene ’Stalagmieten’ winkelcentrum Stockholm - Green Fortune Grand Café Fortuyn Haarlem - Sempergreen Daktuin De Boel Amsterdam - De Dakdokters Hotel Zoku Amsterdam - De Dakdokters, MOSS Amsterdam / Hrbs Vescom Deurne zonnepanelen en groen - Du Pré Groenprojecten

CIRCULAIR DUURZAAM IMAGO DUURZAAM GEDRAG D EDUCATIE ENERGIENEUTRAAL MINDER ENERGIEKOSTEN BIJDRAGE HOGERE VASTGOEDWAARDE HOGERE HUUROPBRENGST MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK CERTIFICERINGEN GEBOUWEN AANTREKKEN BEZOEKERS EN PERSONEEL LANGER VERBLIJF OMZETGEZONDHEID EN WELBEVINDEN GASTEN EN MEDEWERKERS VERHOGEND BATEN MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN VEILIGHEID MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME BEWEGEN EN SPELEN MOBILITEIT ONTMOETEN PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT BETER SOCIAAL KLIMAAT Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN ENERGIE Ret lei ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN ONDERHOUD

RECREATIE TOERISME NATUURINCLUSIEF STADSLANDBOUW BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN BODEM MINDER WATEROVERLAST MINDER DROOGTE WATER WATER BERGEN EN HERGEBRUIK TEMPERATUUR tail en isure UITZICHT EN KLEUR GELUID CTIVILEERTIES CO2ONTSPANNEN MINDER GELUIDHINDER ERVAREN BELEVING REDUCTIE VERKOELING SCHADUW LUCHTKWALITEIT GEUR FRISSE GEZONDE LUCHT BETERE ISOLATIE BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE RECREATIE TOERISME

M e

Groene gevel van de Q-park garage in Den Haag, die grenst aan de Nutstuin van Fonds 1818.

M e Steeds meer mensen wonen in steden. Gebouwen met gemengde functies kunnen een oplossing zijn om steden leefbaar te houden. Ze dragen bij aan een betere mobiliteit en vermindering van lokale verkeersproblematiek. Meer mensen kunnen zich dan wandelend of fietsend verplaatsen. Aan de andere kant wordt het auto-, trein- en vliegverkeer tussen steden intensiever. Reizen is vaak veel wachten. Groen kan de wachtbeleving veraangenamen. Daarnaast draagt groen bij aan een gevoel van veiligheid en het verminderen van stress. Dat is belangrijk in omgevingen waar veel mensen samenkomen en zich verplaatsen. Grote gebouwen - bijvoorbeeld van distibutiebedrijven - hebben met groene daken en groene gevels een meer duurzaam imago. Het toegepaste groen helpt om de vervoerskilometers en de CO2-uitstoot te compenseren. Naast het energiezuiniger maken van dit type vastgoed gaat het ook om het gezonder maken van deze gebouwen. Dat is met groen namelijk heel goed mogelijk. In dit hoofdstuk vindt u een aantal voorbeelden uit de praktijk. Mindmap De mindmap Mobiliteit en logistiek bevindt zich achter in dit hoofdstuk. Een treinstation, luchthaven, parkeergarage of logistiek centrum is het uitgangspunt. De mindmap geeft een handig overzicht van de verschillende groene mogelijkheden om samen te bespreken en mee te nemen in integrale ontwerpen voor vastgoed met als functie ‘vervoer van mensen’ of ‘transport van goederen’. De verschillende thema’s kunnen een wens of vraag van de opdrachtgever of gebruikers zijn, zoals een betere luchtkwaliteit of meer ontspannen sfeer. Een aantal thema’s, die met foto’s zijn verbeeld, wordt hieronder kort beschreven. Per icoontje is bijbehorende wetenschappelijke informatie met feiten toegevoegd. Onder de groene bijbehorende themabladen is meer informatie met praktijkvoorbeelden te vinden. Fietsenstalling Martini Ziekenhuis Groningen. De fietsenstalling met groen sedumdak is voorzien van ledverlichting, oplaadmodules voor e-bikes en een geïntegreerde vertraagde waterafvoer op het riool. 61

T (met de klok mee) ECONOMIE In tenders worden groene gebouwen vaker gehonoreerd. De planvorming wordt ook sneller goedgekeurd. Een daktuin of dakpark van een gebouw kan ingezet worden voor meervoudig ruimtegebruik en biedt mogelijkheden voor exploitatie. Dat kan vooral in de bebouwde omgeving, met beperkte en dure vierkante meters, een interessante oplossing zijn. Dak- en gevelgroen vergroten de isolatiewaarde van gebouwen en besparen energiekosten. Dakgroen vermindert de energielasten van koeling met 70% en van verwarming met 20%. Groen verhoogt het rendement van zonnepanelen met 6%. Het Levende Gebouw en een onderhoudsvriendelijk gebouw gaan goed samen. Dit begint bij een goed doordacht ontwerp waarbij groenprofessional, (landschaps)architect en opdrachtgever tijdig samen om tafel zitten. Dakgroen verlengt de levensduur van de dakbedekking en vermindert zo de onderhoudskosten. Voor groen zijn veel mogelijkheden afhankelijk van de gewenste mate van onderhoud. 62

NATUUR De aandacht in de maatschappij voor het belang van het gebruiken van duurzame materialen groeit enorm. Het gebruik van groen draagt bij aan een duurzaam imago en aan het verkrijgen van diverse gebouwcertificeringen. Parkeerplaatsen kunnen worden overkapt met een groen dak, eventueel in combinatie met zonnepanelen. Een groen dak trekt vogels en insecten aan. Voor de parkeervakken kunnen (grasbeton)stenen met open voegen worden gebruikt. Hierdoor kan het water sneller de grond in zakken en is er meer ruimte voor groen met beestjes die weer voedsel zijn voor vogels. Groen kan ingezet worden om het imago of de boodschap van het bedrijf te versterken. Dat kan bijvoorbeeld door gevarieerde beplanting te gebruiken die ruimte biedt aan biodiversiteit. Voor vlinders en bijen kan een groen dak een belangrijk onderdeel zijn van hun voedselnetwerk in de stad of omgeving. KLIMAAT Groene daken, vooral op grote gebouwen, helpen mee om neerslag vast te houden en vertraagd af te voeren. Een substraatlaag van meer dan 15 cm heeft het meeste effect; deze kan 50 tot 80% van het gevallen regenwater vasthouden en later weer verdampen. Regenwater kan hergebruikt worden voor de beplanting en het spoelen van toiletten. Groen kan ook bijdragen aan de waterkwaliteit als het wordt ingezet voor biologische reiniging van vrijkomend afvalwater. Deze functie is te combineren met het opvangen van piekbuien. Groen boven parkeerplaatsen vermindert de verdamping van brandstof uit de tank en beperkt de opwarming van het autointerieur. Groene daken, al dan niet in combinatie met groene gevels, zijn juist bij grotere gebouwen zeer zinvol om opwarming tegen te gaan. Ze verbeteren ook het binnenklimaat. Tijdens warme perioden voelen mensen zich in een groene omgeving comfortabeler. Ruimten met planten verbeteren het thermisch comfort; de temperatuur is lager en de luchtvochtigheid hoger dan in controleruimten waar geen planten staan. arkeergarage -First Rotterdam. 63

Groen draagt bij aan de luchtzuivering en het verwijderen van de emissie van auto’s: een vierkante meter klimop vangt 4 tot 6 gram fijnstof per jaar af, een sedumdak 0,15 gram per vierkante meter. Een vierkante meter groen draagt bij aan het verwijderen van de fijnstofemissie van één auto. Door vermindering van energieverbruik van groene gebouwen neemt ook de uitstoot van CO2 af. Zowel in de binnen- als buitenruimte kan groen ingezet worden om verontreinigingen (VOS en fijnstof) uit de lucht te halen en de luchtkwaliteit te verbeteren. Buitengroen beschermt ons tegen verontreiniging van nabijgelegen bronnen als verkeer en industrie. Zorg dat gevelgroen minimaal vijf tot zeven meter hoog kan worden om de piek van fijnstof als gevolg van (langsrijdende) vrachtwagens aan te pakken. Groen heeft effect op de mate waarin mensen de binnenlucht als ‘fris’ ervaren. Meer planten binnen leidt tot minder CO2-concentratie, minder droge lucht en minder hoofdpijnklachten. MENS Binnengroen kan formaldehyde, vaak gebruikt als ontsmettingsmiddel, opnemen en omzetten. In hoge concentraties is deze stof giftig en kankerverwekkend. Aangenaam geurende beplanting helpt om de gewenste beleving te versterken. Groen en water kunnen aangename natuurgeluiden produceren. Groen kan een bijdrage leveren om de geluidsoverlast van aanwezig verkeer of industrie als minder hinderlijk te ervaren. Groene daken met een sedumdak kunnen geluid reduceren tot 10 decibel. Dit is binnen gebouwen dan merkbaar aan verminderde geluidsoverlast van autoverkeer, treinen of overvliegende vliegtuigen. Een grondlaag van 20 cm kan geluid reduceren tot 46 decibel. 64

Een groen dak werkt verder ook goed tegen contactgeluiden van regen, hagel of vogels. Daarnaast verminderen groene daken de weerkaatsing van het geluid met 3 decibel. Groene gevels houden 2,5 tot 3 decibel geluid van buiten tegen. Ze reduceren ook het geluid op straatniveau. Binnengroen verbetert de akoestiek en de spraakverstaanbaarheid. Seoul Airport. Kwalitatief groen trekt mensen aan. De aanwezigheid van mensen om ons heen kan ons gevoel van veiligheid versterken. Een groene omgeving met mensen voelt prettiger aan, waardoor lawaai als minder hinderlijk wordt ervaren. Planten in wachtruimten en uitzicht op groen verminderen stressgevoelens en dragen bij aan een aangenamere wachtbeleving. Een groene daktuin of binnenruimte kan goed dienen als extra ontmoetingsplek. Trappen en trappenhuizen zijn zo in te richten dat ze aantrekkelijk(er) worden om te gebruiken. Als in verkeersruimten de grondoppervlakte beperkt is, dan is met hangend groen of groene wanden toch veel mogelijk. Om mensen binnen gebouwen de juiste richting te wijzen, wordt vaak gebruik gemaakt van bebording. Beplanting kan dan de logische route visueel ondersteunen. 65

Logistiek centrum Erasmus MC Rotterdam met groen en daglicht. Groene omgevingen worden vaker als beter, veiliger en schoner gezien. Groen leidt tot minder criminaliteit en vandalisme. Groene gevels dragen ook bij aan een gevoel van veiligheid. Twee grote daktuinen, net na de aanleg, op een tweelaagse parkeerkelder. De daktuinen zijn onderdeel van het woonproject Gerschwin Brothers, gelegen aan de Amsterdamse Zuidas. 66

NATUUR ECONOMIE KLIMAAT MENS Mobiliteit en logistiek © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

© Foto’s met de klok mee, beginnend linksboven: NS Station Muiderpoort - De Koninklijke Ginkelgroep Q-Park Den Haag met vogelhuisjes - Wendy Bakker Bomendak op parkeergarage - Van den Berk Boomkwekerijen Afvalbrengstation Den Haag - BTL P-First garage Rotterdam - Mobilane Simferopol International Airport (Krim) - Nico Wissing Atrium met bomen Schiphol - Copijn Nieuwe hal met hangtuin Centraal Station Amsterdam - Van der Tol Groene wanden parkeergarage Helsinki - Green Fortune Groene trap - Sempergreen Vescom Deurne zonnepanelen en groen - Du Pré Groenprojecten

N IN CIRCULAIR FINANCIEEL VOORDEEL ENERGIENEUTRAAL MINDER ENERGIEKOSTEN BIJDRAGE CERTIFICERINGEN GEBOUWEN HOGERE HUUROPBRENGST HOGERE VASTGOEDWAARDE AANTREKKEN PERSONEEL GEZONDHEID EN WELBEVINDEN MEDEWERKERS EN BEZOEKERS MINDER ZIEKTEVERZUIM BATEN MINDER SCHADE AAN GEBOUWEN VEILIGHEID Mob en lo MINDER LIFTGEBRUIK MINDER CRIMINALITEIT EN VANDALISME BETER SOCIAAL KLIMAAT ONTMOETEN PRODUCT TEIT EN LE PRESTAT INFORMEEL GEZELLIG Het Levende Gebouw heeft meerwaarde KLIMAAT: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) CON RUST VOOR OGEN BEWEGEN EN SPELEN MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK MEER RENDEMENT ZONNEPANELEN ENERGIE BIJDRAGE DUURZAAMHEID D EDUCATIE ONDERHOUDSVRIENDELIJK DUURZAME MATERIALEN ONDERHOUD

NATUURINCLUSIEF BIODIVERSITEIT VOEDSEL EN BLOEMEN MINDER BODEM WATEROVERLAST MINDER DROOGTE WATER BERGEN EN HERGEBRUIK WATER BETERE ISOLATIE VERKOELING TEMPERATUUR obiliteit ogistiek UITZICHT EN KLEUR GELUID CTIVILEERTIES BELEVING ONTSPANNEN MINDER GELUIDHINDER ERVAREN MINDER STRESS BETERE ONCENTRATIE BESCHERMING VERONTREINIGING VERKEER INDUSTRIE SCHADUW LUCHTKWALITEIT FRISSE GEZONDE LUCHT GEUR

C b

Biodiversiteitsschool Boulogne-Billancourt met een Tiny Forest en moestuin op het dak van de school.

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door: C Deze handleiding is een uitgave van Branchevereniging VHG. Deze handleiding Het Levende Gebouw is een vervolg op de handleiding Groene Schoolpleinen en de succesvolle handleiding De Levende Tuin over groen bij particulieren, woningbouwcomplexen, bedrijven, zorg, onderwijs en in de openbare ruimte. Concept, tekst en samenstelling: Kim van der Leest, Velp Redigeerwerk: Annemieke Bos, Gouda Petra van Heijningen, Zelhem Vormgeving: Boerma Reclame, Gouda Druk: Printweb Media B.V., Nieuwegein Begeleidingscommissie namens Branchevereniging VHG: Egbert Roozen Mario Geuze Marc Custers Daniëlle den Bleker-Nauman Met medewerking van en dank aan: Albert Haasnoot, Albert Vliegenthart, Alberthe Papma, Andy van den Dobbelsteen, Anke Wijnja, Anneke de Jong, Arne Driessen, Astrid Heijnen, Bart Dijkman, Brenda Swinkels, Britta Mantel, Daniël van den Berg, Dennis Zuidgeest, Edwin van de Velde, Eva Stache, Francine Boerstoel, Frehja Deckers, Friso Klapwijk, Han Farwick, Hans van Cooten, Helga Bruinsma, Helma van Rijn, Hendri Hoogebeen, Herma Kerssies, Ilja Werkhoven, Ilonka Knura, Jaap Dooper, Jan Cromwijk, Jasperina Venema, Jip Louwe Kooijmans, Joke Mul, Jolanda Maas, Joop Hüner, Joost van Uden, Joris van den Nieuwenhuizen, Julia Huisman, Kyra Kuitert, Lisette La Graauw, Maike van Stiphout, Marieke Heemstede, Marieke Karssen, Mark Rotteveel, Mattijs van Dalen, Merlijn Hoenekamp, Michael Scharloo, Nico Rietdijk, Nico Wissing, Peter Oei, Prisca van der Wal, Reinald van Ommeren, Rianne Slootweg, Robbert Snep, Tessa Duste, Theresia Bos, Tom Koenderman, Wendy Bakker en Wim van Ginkel. Art Aqua, BDG Architecten, Binder Groenprojecten, Boomkwekerij Ebben, BTL, Bruinsma Natuurlijk, Buginn, Chartier-Dalix architects, Copijn, Cloud Garden, Creaplant, De Dakdokters, Dekowood, DELVA Landscape Architects, Donkergroen, DS Landschaparchitecten, Du Pré Groenprojecten, EGM architecten, F2 Facade, Fachjan Project Plants, Farwick Groenspecialisten, Frehja-Ontwerpbureau Groene Leefomgeving, Green Air, Green Care, Green Fortune, Hydro Zorg Interieurbeplanting, ISSO, De Klerk, De Koninklijke Ginkelgroep, Interieurbeplanting Van der Vleuten, John Koomen Tuinen, Koppert Cress, Le Compostier, Lentiz Onderwijsgroep, Lindenbosch Tuinarchitectuur, LooHorst Landscaping, Maison Edouard Francois SAS d’Architecture, Mobilane, MOSS Amsterdam / Hrbs, Mostert de Winter, Natrufied Architecture, NEVAP, NextGen, NL Architects, NL Greenlabel, NVB Bouw, Park 20|20, Patrick Blanc, Pikaplant, Plants@work, Roessink Interieurbeplanting, Rooftop Revolution, Sempergreen, Softs, SIGHT Landscaping, Stefano Boeri Architetti, Stichting Innovatie Glastuinbouw, The Greener Good, Tree Ground Solutions, TU Delft, Tuin aan Tafel, Van den Berk Boomkwekerijen, Van Helvoirt Groenprojecten, Van der Tol Groep, Visser Tuinvorming en -realisatie, Vivara Pro, Vlinderstichting, Vogelbescherming, Weverling, WUR, ziekenhuis Tergooi, Zoontjes en Zuidkoop. © Branchevereniging VHG, april 2019 67 VHG-directeur Egbert Roozen presenteerde in 2018 het eerste exemplaar van de handleiding De Levende Tuin. Links conceptontwikkelaar Kim van der Leest.

Geraadpleegde bronnen De wetenschappelijke informatie in deze handleiding is voor een belangrijk deel gebaseerd op de factsheets Groen en Werken, Groen en Leren, Groen en Wonen, Groen en Herstellen en Groen: ‘meer dan mooi en gezond’ van de Groene Agenda www.degroenestad.nl/factsheets, samenstelling WUR: J.A. Hiemstra, S. de Vries en J.H. Spijker. Dak- en gevelgroen PPO WUR, M.Hop Overige bronnen • Amsterdam Rainproof, www.rainproof.nl. • Onderzoek naar de voorwaarden voor een gezonde werkcultuur, E. Nelson, www.cbre.nl. • Factsheet Green Deal Groene Daken. • Factsheet Natuur en Gezondheid, Waarom wij natuur nodig hebben, A. van den Berg, IVN. • Greenspots Reloaded, Studie over effecten van het vergroenen van de binnenstad, Gemeente Eindhoven. • Dutch Green Building Council, Publicatie Gezondheid, Welzijn en Productiviteit in Kantoren. • Gevels in ’t groen, Aanwijzingen voor het ontwerpen van groene gevels, N. Hendriks, SBR Rotterdam. • Groene daken nader beschouwd, over de effecten van begroeide daken in breed perspectief, met de nadruk op de stedelijke waterhuishouding, stichting RIONED/Stowa, K. Broks, H. van Luijtelaar. • Groen Geboren, Bloeiend Bestaan, een reis vol natuurlijke zinnenprikkels, T. Bade, K. van der Leest. • Groen in gebouwen, SBR, A. Bergs, H. Pötz, S. Seitz. • Groen Loont/Poster, T. Bade, G. Smid, F. Tonneijck, K. van der Leest, De Groene Stad. • www.groenegezondeziekenhuizen.nl. • Handleiding De Levende Tuin versie 2, K. van der Leest (Branchevereniging VHG). • Informatieblad Groen en Geluid, Milieu en Gezondheid, GGD. • www.terrapinbrightgreen.com. • The Green Building Envelope, vertical greening, M. Ottelé. • Position paper Veiligheid door een groene omgeving (Branchevereniging VHG). Aansprakelijkheid: Branchevereniging VHG en al degenen die hebben meegewerkt aan deze handleiding, hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij het samenstellen van deze publicatie. Toch kan niet worden uitgesloten dat de inhoud onjuistheden bevat. De gebruiker aanvaardt daarvoor het risico. Branchevereniging VHG sluit iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van informatie uit deze handleiding. 68

Beeldmateriaal De foto’s vormen een belangrijk en onmisbaar onderdeel van deze handleiding. Wij bedanken de volgende organisaties en mensen ten zeerste voor het aanleveren van beeldmateriaal. De foto’s in deze handleiding zijn beschikbaar gesteld door: Bron beeldmateriaal: project, locatie - fotograaf / organisatie(s) Omslag ABN AMRO Circl Paviljoen Amsterdam - Hans van Cooten / Mostert De Winter / Modulogreen® gevelbegroeiingssysteem. Plein Sophia Erasmus MC Rotterdam - Ossip / EGM architecten Inhoudsopgave World Horti Center Naaldwijk dynamische bloemengevel - BDG Architecten Bibliotheek Schiedam - Zuidkoop Inleiding: Waarom deze handleiding? Groene catwalk ontvangsthal - Koppert Cress Raffinaderij BP - Binder Groenprojecten Huis met gras dak - Lindenbosch Tuinarchitectuur Hundertwasser Wenen - Kim van der Leest Musée d’Orsay Parijs - Kim van der Leest Bosco Verticale - De Koninklijke Ginkelgroep Schets Kavel O Sloterdijk Cross Roads - DELVA Landscape Architecture Sydney Australië - Lisca Fockema Wurfbain Groene ontvangsthal - Koppert Cress Verplaatsbare groene pop-up So Good - Luisa Yepes / Green Air Conservatoriumhotel Amsterdam - Copijn Bolwerk Sint-Jan dakpark - Van Helvoirt Concept en symbolen Hotel Crowne Plaza Kopenhagen - Fachjan Project Plants Hangtuin Amsterdam Centraal Station - Van der Tol Hotel Crowne Plaza Kopenhagen - EILO Daktuin Erasmus MC - Kyra Kuitert Bureau K2 Daktuin Hotel Andaz - Copijn Groen Gevel Standing Garden Arnhem - De Koninklijke Ginkelgroep Hoe goed is Het Levende Gebouw? Hotel parkroyal - Lucia Foglia Daktuin De Boel Amsterdam - De Dakdokters Heerema groene wand binnen - Van der Tol Groene gevel gemeentehuis Heerhugowaard - Sempergeen Daktuin Casa Nest Amsterdam - De Dakdokters / MOSS Amsterdam De Warren ontwerp - Natrufied architecture Corssroads ontwerptekening - DELVA Landscape Architecture BSH Park 20|20 - Sander van der Torren Dak VU - De Koninklijke Ginkelgroep Groene wand werkomgeving - Green Fortune Bloemendak Nemo Amsterdam - De Koninklijke Ginkelgroep Werken ABN AMRO Circl Paviljoen Amsterdam - Hans van Cooten / Mostert De Winter / Modulogreen® gevelbegroeiingssysteem. Groen dak met zonnepanelen - Du Pré Groenprojecten Lunchpauze - Koppert Cress ABN AMRO Circl Daktuin Amsterdam - Donkergroen Grijsen Hanggroen - Creaplant The Green House Utrecht - MOSS Amsterdam Daktuin - De Dakdokters Groene standalone binnenwand - The Greener Good Zuiverende plantentorens - Norbert Waalboer / SIGN Joolz - MOSS Amsterdam Groene gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Wonen Houthavens daktuinen met collectieve groenstrook - De Dakdokters Groene dakpannen Windhorst - Amar Sjauw En Wa / EcoEngineers Groene binnenwand en hangstoel - De Koninklijke Ginkelgroep Particulier huis met groene schil - Patrick Blanc Daktuin Vught - LooHorst Landscaping Daktuin wooncomplex centrum Waddinxveen - Binder Groenprojecten Groen dak particulier - Sempergreen Groene gevel - Patrick Blanc Groene binnenwand standalone - The Greener Good Groene tuinmuur - John Koomen Tuinen Groene gezamenlijke daktuin - Jan-Kees Steenman / De Dakdokters Zorg Daktuinen Erasmus MC - Rob van Esch EGM / architecten Geriatrie, huiskamer en teampost Ziekenhuis Tergooi Blaricum - Frehja-Ontwerpbureau Groene Leefomgeving Isala Kliniek Zwolle - Van der Tol Meander Medisch Centrum - Bruinsma Natuurlijk Chemotuin Ziekenhuis Tergooi Hilversum - Frans Hanswijk Erasmus MC Radiotherapie - Rob van Esch/ EGM architecten Daktuin Erasmus MC - Kyra Kuitert / Bureau K2 Rolstoeltoegankelijke groene trap binnen zorginstelling Assen - Van der Tol Rolstoel vriendelijk daktuin Laurus Zorg Rotterdam - Weverling Atrium met groen, Erasmus MC - Rob van Esch / EGM architecten Leren Zittrap World Horti Center Naaldwijk en gevelbeeld - BDG Architecten Groene wand - Roessink Interieurbeplanting Biodiversiteitsschool - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Groen in de klas - Handleiding Groene Schoolpleinen Bibliotheek Schiedam - Zuidkoop Campus 013 - Copijn Groene wand lokaal - Burton Hamfelt Groene gevel High Tech Campus - Robbert Snep Retail en leisure Stalagmites, Stockholm - Green Fortune Winkelbeleving - Into Green Uitzicht Sky garden - EILO Green hotels - Patrick Blanc Segev Kitchen Tel Aviv - Yoav Gurin Zwemparadijs en dierentuin - Fachjan Project Plants Groene wand sportzaal - Cloud Garden Daktuin Hotel Hilton - Copijn Groen in restaurant Sissy Boy - Roessink Interieurbeplanting Groene wand Claudia Strater - De Koninklijke Ginkelgroep Vitesse Complex Papendal - Nico Wissing Mobiliteit en logistiek Q-Parking Den Haag - Wendy Bakker Fietsenstalling, parkeergarages De Barones en P-First, duurzaam distributiecentrum - Nick Luypen / Mobilane Seoul Airport - Lisca Fockema Wurfbain Groene trap - Fachjan Project Plants Logistiek centrum Erasmus MC - EGM architecten Gerschwin Brothers - BTL Colofon en bronnen Daktuin biodiversiteitsschool - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects San Telmo Museum San Sebastian, Spanje - Roland Halbe Water WTC Den Haag - De Dakdokters Hoofdkantoor Amersfoort - Royal Haskoning DHV Daktuin Hasselt - Zoontjes Vivaldistraat voor en na - De Dakdokters Maasboulevard Venlo - Du Pré Groenprojecten Daktuin met bomeneilanden - René Post / Boomkwekerij Ebben Orlyplein Amsterdam - Tree Ground Solutions Verschillende opbouw daktuinen - De Dakdokters Daktuin met dakstuw/molen - De Dakdokters WNF Zeist met vijver langs gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Gevel met ronde ramen HAN - Copijn Gevel met water - AOC Oost / Zone College Binnentuin met water Aquaradius - Roessink Interieurbeplanting CIC Rotterdam - Green Fortune Daktuin met houtsnippers - Dekowood Bierbouwerij La Trappe - Dory Schellekens / GreenCare Nemo - De Koninklijke Ginkelgroep Woonboot met groen dak - Rooftop Revolution Cruiseschip met groene binnentuin - Fachjan Project Plants Temperatuur Arcade Naaldwijk - Zuidkoop Bosco Verticale - De Koninklijke Ginkelgroep Gymzaal - Sempergreen Hotel Mitland - Sempergreen Daktuin tussen hoge gebouwen van Woustraat - De Dakdokters Groendak met zonnepanelen - Du Pré Groenprojecten Warmtebeeld - Arno Vlooswijk Verkoelende gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Double Tree Hilton - Copijn WTC Zuidplein - Boomkwekerij Ebben Groen gordijn buiten - Van der Tol Groene planten zonwering binnen - Luisa Yepes / Green Air Bomen als zonwering - Boomkwekerij Ebben Hop en water als schaduw en verkoeling Van Helvoirt - Kim van der Leest Gemeente Amsterdam - Zuidkoop Groene afscheidingswand bureau - Cloud Garden Groen in de klas - Handleiding Groene Schoolpleinen Ministerie Economische Zaken en Klimaat - Norbert Waalboer / SIGN LUMEN gebouw - Wageningen Universiteit Dakkas passage hotel Zoku - De Dakdokters / MOSS Amsterdam 69

Crossroads half open daktuin - EILO Droomschool groendak - BTL Warmtebeeld - Arno Vlooswijk Unesco Romboutstoren Mechelen - Van den Berk Boomkwekerijen Beplanting in gevel - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Uitzicht op groene buitengevel - Sempergreen Moskolom - Zuidkoop Daktuin Vivaldistraat - De Dakdokters Adac Duitsland - Art Aqua Zuidkoop Roomdivider - Cloud Garden Dakterras Nest - De Dakdokters / MOSS Amsterdam Ontspannen Luchtkwaliteit Lemming Film - De Koninklijke Ginkelgroep Hotel Crowne Plaza, Kopenhagen - EILO Klaslokaal groene planten - Handleiding Groene Schoolpleinen LOC Barendrecht - De Koninklijke Ginkelgroep Lama Lama - Cloud Garden Minsterie EZ - Nobert Waalboer / SIGN Zuidkoop Lelycampus - De Koninklijke Ginkelgroep Plant en water - Art Aqua Zuidkoop Waterwand en groen - Cloud Garden Hyatt Regency - Wendy Bakker Groene gevel Parijs Patrick Blanc - Kim van der Leest Gevel met blauwe regen - Copijn Gevel klimop wilde wingerd - Eva Stache Mosbalken - Fleg Daikanyama Canary wharf - Van den Berk Boomkwekerijen Parkeergarage klimop - LooHorst landscaping Geur Daktuin met meisje - De Koninklijke Ginkelgroep Toscaanse jasmijn - Fachjan Project Plants Tuinieren in zorginstelling - Sofie van Greevenbroek / Tuin aan Tafel Vlinder - Kars Veling Geurplekken, Brugmansia - Modeste Herwig Gevel EGM - Mostert de Winter Kamperfoelie, blauwe regen, seringen - Stichting iVerde Ruiken - Lindenbosch Tuinarchitectuur Erasmus MC - Rob van Esch / EGM architecten Binnengroen met vruchten - Fachjan Project Plants Moswand - De Klerk Uitzicht en kleur Groene kroonluchter - Patrick Blanc Sky Garden Londen - EILO Groene wand beplanting - Roessink Interieurbeplanting Gevel World Horti Center Naaldwijk - De Koninklijke Ginkelgroep Groene balie - EILO Schiphol hal met bomen - Copijn Groene looproute - EGM architecten Plant in glazen pot- Pikaplant Wandschilderij Mobilane - Visser Tuinomgeving en realisatie Planten aan pilaar - Donkergroen Hangplanten - Hydro Zorg Planten boven entree en groene wand - Roessink Interieurbeplanting Geriatrie ziekenhuis Tergooi - Frehja-Ontwerpbureau Groene Leefomgeving Aeres hogeschool - Aeres Wageningen Moswand - Donkergroen Airport Simferopol - Nico Wissing Groene balken - Green Fortune IJzeren balken met beplanting - Du Pré Groenprojecten Mosbalken - Fleg / Daikanyama Uitzicht vanuit raam woningen - De Dakdokters Erasmus MC Uitzicht vanuit patiëntenkamer - Rob van Esch / EGM architecten Erasmus MC met bed dak op - Rob van Esch / EGM architecten Binnengroen werkplek - De Koninklijke Ginkelgroep Privacy groene wand - Interieurbeplanting van der Vleuten Groen scherm - Creaplant Camouflage flat - Patrick Blanc Groene schacht - Maison Edouard Francois SAS d’Architecture Mercator Zwembad - Copijn Gekleurde balustrades beplanting - Patrick Blanc Bloemenwand - Luisa Yepes / Green Air Groenblauwe inrichting - De Klerk Waterwand - Cloud Garden Atrium Radiothterapie Erasmus MC - Matthijs Borghgraef / EGM architecten Inspyrium - René Post / Boomkwekerij Ebben Geluid Groene wand - Lentiz Onderwijsgroep Daktuin Vivaldistraat - De Dakdokters Dak met koeien - Mostert de Winter Bomen op het dak - Van den Berk Boomkwekerijen Groene muur - EILO Groen wand binnen - Copijn Groene wand binnenkant - Patrick Blanc Droomschool groen dak - BTL Daktuin Ispyrium Cuijk - René Post / Boomkwekerij Ebben Diverse binnenbeplanting - De Klerk Hyatt Recengy Amsterdam - Wendy Bakker Productiviteit en leerprestaties Groene wand en hangende pilaar - Green Fortune Call center in het groen - Into Green Bibliotheek Schiedam - Zuidkoop Groen in de klas, Into Green Campus 013 - Copijn Groen schoolplein op dak - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Daktuin - De Dakdokters Sky Garden Minsterie EZ - Norbert Waalbooer|SIGN Groene afscheiding - Mobilane Uitzicht op groen vanuit de werkplek - Into Green Werkplek in het groen - Zuidkoop Joolz Amsterdam - MOSS Amsterdam Zitplek daktuin - Boomkwekerij Ebben Leylycampus - De Koninklijke Ginkelgroep Personaliseren werkplek - EILO Persoonlijke werkplek - Patrick Blanc Ontmoeten Daktuin De Boel - De Dakdokters Inspirerende koffieplaats - De Klerk Daktuin Vivaldistraat - De Dakdokters Daktuin Nest - De Dakdokters / MOSS Amsterdam / Hrbs Houthavens - De Dakdokters Dakakker - Binder Groenprojecten Sky Garden Londen - EILO Plein Sophia Erasmus MC - EGM architecten HMO Hengelo - Donkergroen Dome X Oss - De Koninklijke Ginkelgroep CIC Rotterdam - Green Fortune Driehoekige plantenbakken HMO Hengelo - Donkergroen Groen gordijn - Luisa Yepes Green Air Groen ‘plafond’ boven lunchtafel - HydroZorg Lunchtafel met groene kast en wand - Interieurbeplanting Van der Vleuten Restaurant Fortuijn - Ambius Hofhouse met palm - Mostert de Winter Onder boom zitten - Green Fortune Spoorloos Delft - De Koninklijke Ginkelgroep Daktuin Nest - De Dakdokters / MOSS Amsterdam / Hrbs Levende trouwkapel - Bob Radstake Bewegen en Spelen Wenteltrap - Green Fortune Groen Schoolplein op hoogte - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Hangende groene plantwires trap - EILO Groengevelsysteem buiten - Mobilane Zittrap World Horti Center Naaldwijk - BDG Architecten Bloembak/statafel Fluor - Copijn Laptopwand - Green Fortune Groene routing verleeghuis - Creaplant Groene (hardloop)looproute - Plant@works Hotel Jakarta - seARCH / Copijn Sportschool - Cloud Garden Dakwandelen - De Dakdokters Dak lichtraat - De Dakdokters Dak collectieve groenstrook - De Dakdokters Daktuin Babylon - De Dakdokters Daktuin Erasmus MC - Kyra Kuitert / Bureau K2 Ronald Mc Donaldhuis - De Koninklijke Ginkelgroep Schommel op dak - De Dakdokters Hotel Jakarta - seARCH / Copijn Dakterras - De Dakdokters Chemotuin Tergooi, Hilversum - Frank Hanswijk Plein Sophia Erasmus MC Rotterdam - Ossip / EGM architecten Daktuin Erasmus MC - Kyra Kuitert Bureau K2 Bloeiende gevel - De Koninklijke Ginkelgroep Appartementencomplex Aquaradius - Roessink Interieurbeplanting Rustgevende binnentuin met water - De Koninklijke Ginkelgroep Radiotherapie Erasmus MC - Rob van Esch / EGM architecten Met bed op daktuin Erasmus MC - Rob van Esch / EGM architecten Witte orchideeen - Bruinsma Natuurlijk Bibliotheek Schiedam - Zuidkoop ‘Millennials’ werkplek - Hydro Zorg CIC Rotterdam - Green Fortune Levend schilderij en werkplek - Norbert Waalboer / SIGN Daktuin - Van Helvoirt Groenprojecten Daktuin De Boel - De Dakdokters Erasmus MC Spoedeisende hulp - EGM architecten Eneco - Copijn 70

Veiligheid Educatie Groene gevel Londen - EILO O2 Arena - Mobilane Groene balustrade - De Koninklijke Ginkelgroep Zittrap World Horti Center Naaldwijk - Pim Bob / Gezonde Scholen Beschutte zitplek OVG - NextGen / Interieurbeplanting van der Vleuten Parkeergarage klimop - Mobilane Parkeergarage groene wanden - Green Fortune Hangtuin Amsterdam CS - Van der Tol Ontmoetingsplek daktuin - Jan-Kees Steenman / De Dakdokters Hangend groen glasgevel - Zuidkoop Standing Garden Arnhem - De Koninklijke Ginkelgroep LOC Barendrecht - De Koninklijke Ginkelgroep Begroeide gevel horizontaal - Visser Tuinvormgeving Daktuin - De Dakdokters Werken op hoogte - John Koomen Tuinen LOC Barendrecht - De Koninklijke Ginkelgroep Daktuinen brand - De Dakdokters Bodem Maanplein Heerlen - Tree Ground Solutions Wormenhotel - Le Compostier Bomen in grond atrium - Verbeek Begrüngung / Fachjan Project Plants Bomen in grond binnen - Mostert de Winter Joolz - MOSS Amsterdam Hydrocultuur - Interieurbeplanting van der Vleuten Hotel Jakarta - seARCH|Copijn Boomatrium - Van den Berk Boomkwekerijen Airpot en bevestiging dak - Van den Berk Boomkwekerijen Daksubstraat - John Koomen Tuinen Meststoffen groendak SKAR - Weverling Anti-afschuifsysteem - Sempergreen Daktuin Erasmus MC - Rob van Esch / EGM architecten Bosco Verticale en klimplant steun - De Koninklijke Ginkelgroep CFDT Parijs - Veronique Lalot San Telmo Museum - Robert Halbe Biodiversiteitschool - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Q-Parking Den Haag - Wendy Bakker / Weverling De Ceuvel - DELVA Landschape Architects Voedsel en bloemen The Green House Utrecht - MOSS Amsterdam / Hrbs Hotel Arena, Simmone &Simmons - MOSS Amsterdam / Hrbs Urban oplossing - De Dakdokters Hotel Casa Nest - De Dakdokters / MOSS Amsterdam / Hrbs Eetbare daktuin Inspyrium- Rene Post / Boomkwekerij Ebben Dakakker - Binder Groenprojecten Fruit op polderdak - De Dakdokters / MOSS Amsterdam Eetbare pergola en fruitbomen - Matthijs Borghgraef / EGM architecten Dakakker - Binder Groenprojecten Moestuindak school - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects The Green House, chef, Hotel Casa, La Place - MOSS Amsterdam / Hrbs Prêt-à-Loger-huis TU Delft - Andy van den Dobbelsteen Moestuineiland - Les jardins de Gally, Into Green Vertical farming - GROWx Honigfabriek Sluiertuin - Katerien ter Meulen / Fabrikaat Bloeiende bomen daktuin Breda - Van den Berk Boomkwekerijen Bloemenwand - Luisa Yepes GreenAir Bloeiend sedum - De Dakdokters Bloembollen op dak - De Koninklijke Ginkelgroep Schaduwmat - Sempergreen Bloembol en hommel - Joop Hüner (JHG) Nemo Amsterdam - De Koninklijke Ginkelgroep World Horti Center Naaldwijk - BDG Architecten Biodiversiteit M6B2 Parijs - Maison Edouard Francois SAS d’Architecture Inbouwstenen - Vivara Pro Wand met neststenen - Vogelbescherming Bijnenbaksteen - Buginn Bloeiend dak - De Koninklijke Ginkelgroep Faunatoren - Vivara Pro M6B2 Parijs - Maison Edouard Francois SAS d’Architecture Circulair insectenhotel - Grijsen Rioolgebouw Zoetermeer - Sempergreen Vogeldaken - Vogelbescherming|Sempergreen Hostel WOW - MOSS Amsterdam Duindak Knokke - Van den Berk Boomkwekerijen Vogel op dak - De Dakdokters Court Westerdok - DS Landschapsarchitecten Gevel Vogelbescherming - Alpha Warre de Vroe / Sempergreen Vlinder - Kars Veling Biodiversiteitsdak - Sempergeen Verlichte gebouwen - Jan-Kees Steenman / De Dakdokters ABN AMRO Circl Daktuin Amsterdam - Donkergroen / Grijsen Groene bouwhekken - De Koninklijke Ginkelgroep De Ceuvel - DELVA Landscape Architects VORM Papendrecht - Mostert de Winter Groen dak op historisch pand - Wendy Bakker Steil dak - De Koninklijke Ginkelgroep Alliander Duiven - Marcel van der Burg The Green House - MOSS Amsterdam / Hrbs ABN AMRO Circl Daktuin Amsterdam - Donkergroen / Grijsen Groen dak zonnepanelen - De Dakdokters Groen en slimme techniek - Cloud Garden Groen in houten plantenmeubels - MOSS Amsterdam Groen in kast - Luisa Yepes Green Air Groene divider en groen kastmeubel - The Greener Good. Groene moswand - Niverplast Kokedama - Donkergroen Travelling Ecodome - NL Greenlabel Daktuin Houthavens - De Dakdokters Onderhoud De Klencke - Marcel van der Burg / NL Architects Q-Parking Den Haag - Weverling Man op steil dak, World Horti Center Naaldwijk, voorkweken gevelpanelen, onderhoudsgemakgevel - De Koninklijke Ginkelgroep Greenovergrey - Into Green Voorbereiding grote beplanting en natuurlijke bestrijding - Fachjan Project Plants Plant in de klas - Handleiding Groene Schoolpleinen Sky Planters - Into Green Groene kroonluchter CIC Rotterdam - Green Fortune Planten bibliotheek - Pikaplant Daktuin groenprofessional onderhoud - LooHorst Landscaping Energie Goede Doelen Loterijen - MOSS Amsterdam Groene wenteltrap - EILO Groene trap - Sempergreen Bosco Verticale - De Koninklijke Ginkelgroep Dakgroen - De Dakdokters Gevelgroen Hyatt Regency - Sempergreen Verdamping binnen - Ambius LUMEN - Wageningen Universiteit Groene zuidgevel - F2 Facade Zonnepanelen op groen dak - Accenture / Rooftop Revolution Groendak met zonnepanelen - Du Pré Groen projecten Softs Point driedubbeldoel zonnepanelen - Softs Verlichting - Bruinsma Natuurlijk Nemo Daktuin - De Koninklijke Ginkelgroep Plantenenergie - Plant-e Baten Daktuin Oryplein - Riske de Vries / SIGHT Landscaping Liberty Global - Copijn Dakterras Hotel Zoku - De Dakdokters / MOSS Amsterdam / Hrbs Groen winkelcentrum - Ontwikkelingsmaatschappij Spuimarkt Erste Campus Wenen - Werner Huthmacher / Henke Schreieck Architekten Ministerie van Financiën - Jeroen Musch / SIGHT Landscaping Futura - Donkergoen ASR groene gevel buiten - Mostert De Winter Vernieuwde beroepen ‘hovenier/alpinist’ - Stefano Boeri Architetti Aanbevelingen ASR Utrecht - Hans van Cooten / Mostert de Winter Aanleg groene wanden Alliander - De Koninklijke Ginkelgroep Pomphuis Helsingborg - Sempergreen Hang- en klimplanten wand - Florence Laude Vervoer grote binnenbeplanting - Fachjan Project Plants Groene assemblagehal - Ferrari S.p.A. Bij de vermeldingen zijn wij zo zorgvuldig mogelijk te werk gegaan. Mochten er niettemin onvolkomenheden geconstateerd worden, dan wordt VHG daarvan graag op de hoogte gesteld. 71 Openbare daktuin Crossrail Place - EILO Toegang daktuin - Van Helvoirt Groen in de klas - Jolanda Robinson / Handboek Westland Tiny Forest op dak - Myr Muratet / Chartier-Dalix architects Groene wand - Cloud Garden Kippen op dak - De Dakdokters Hotel Zoku - De Dakdokters / MOSS Amsterdam / Hrbs Segev Tel Aviv - Yoav Gurin Overtreders cepezed - MOSS Amsterdam Biomakerij La Trappe - Dory Schellekens / GreenCare Holet Conscious - De Dakdokters Winkelcentrum - Kopio tiedostosta sello Old School - De Dakdokters Levende Klimaatmachine TU Delft - Eva Stache Crossrail - EILO Groen activiteiten in de zorg - Sofie van Greevenbroek / Tuin aan Tafel Duurzame materialen

San Telmo Museum San Sebastian Spanje. De geperforeerde gerecyclede façade is ontworpen als een verbinding tussen grijs en groen en de achterliggende begroeide berg Monte Urgull. De wand bestaat uit ongelijke gaten waarin beplanting vrij en organisch kan groeien. Dezelfde mossen en varens als op de berg ontspruiten op de gevel. 72

W

Het dak van de parkeergarage van WTC Den Haag is veranderd in een binnenplaats met vijver. Regenwater van de omliggende daken wordt afgevoerd naar deze vijver. Het terras grenst aan het restaurant en wordt veelvuldig bezocht door de gebruikers van de omliggende kantoren. De knotwilgen en de vijverbeplanting - in combinatie met de steiger die doorloopt over de vijver - zorgen ervoor dat je je op de Loosdrechtse Plassen waant. Dat was ook de wens van de opdrachtgever. Een slimme dakstuw (in de vorm van een molen) in de vijver houdt het regenwater tijdelijk vast door het peil in de vijver te verhogen. Net als in een gewone polder. Later kan het water rustig afgevoerd worden, waardoor het watersysteem in de omgeving minder wordt belast.

Wa Op een groen dak kan een vijver of een ander waterelement worden gemaakt. De drainagelaag van het groene dak loopt gewoon door onder de waterdichte folie van de vijver. Mocht er onverhoopt een lek in de vijver ontstaan, dan loopt het water via de reguliere hemelwaterafvoer weg en niet het gebouw in. Door klimaatverandering wordt het natter, warmer en soms ook een tijdlang droog. In Nederland neemt het aantal piekbuien (60 tot 120 mm) en de intensiteit ervan toe. Ons rioolstelsel is op deze extremen niet berekend. Het resultaat is overlast, zoals overstroomde straten en ondergelopen gebouwen en kelders. Zowel wateroverlast als droogte leiden ook tot schade aan de funderingen van gebouwen. De aanwezigheid van groen is sterk gekoppeld aan een betere waterbalans in de bebouwde omgeving. Water is een bron van leven en een grondstof. We moeten zuinig zijn op regenwater en het (her)gebruiken ten gunste van de natuur en onszelf. Verder genieten we van water. Het geklater geeft een rustgevend gevoel en verdringt hinderlijke achtergrondgeluiden. Water zorgt voor ontspanning, biodiversiteit en verkoeling op warme dagen. Hoofdkantoor Royal Haskoning DHV, Amersfoort. Het uitgangspunt voor het ontwerp van deze binnentuin was dat een groene, gezonde werkomgeving de communicatie tussen de ingenieurs moest bevorderen. De grote, open kantoortuinen rond de aantrekkelijke binnentuin met waterpartij worden dagelijks met veel plezier gebruikt. 73

Zonder groene daken komt 5,5% van de jaarlijkse hoeveelheid regen door overstort in het oppervlaktewater terecht. Dit leidt tot vervuiling. Groene daken wijkgericht inzetten voor de opvang van regenwater kan dit probleem verhelpen. Overlast beperken Het uitbreiden of aanpassen van het bestaande rioolstelsel om piekbuien op te vangen is zeer kostbaar. Het voorkomen van het overbelast raken van het riool is goedkoper en effectiever. Een proef met een Polderdak wees uit dat dit 40% goedkoper is dan riooluitbreiding. Wateroverlast kan worden beperkt door het regenwater lokaal vast te houden (op en nabij groene gebouwen) en de snelle afvoer naar het riool te verminderen. Door een vertraagde afvoer van water hoeft het stedelijke rioleringsstelsel een minder hoge piekcapaciteit te hebben. Er komt dan ook minder vaak ongezuiverd rioolwater door overstort in het milieu terecht. Bovendien kan het grondwater zo beter op peil gehouden worden. Een groen dak doet er langer over dan een conventioneel dak om dezelfde hoeveelheid regenwater af te voeren. Uit metingen blijkt een vertraging van 1,5 tot 4 uur. Watercompensatie Door bebouwing en verstening wordt het infiltreren van water in de natuurlijke bodem steeds lastiger. Het komt erop neer dat in Nederland bij ieder nieuw gebouw het gemaal van het waterschap harder moet pompen ter compensatie. Ruimtelijke plannen moeten doorgaans worden voorzien van een waterparagraaf. In deze paragraaf staat hoe ervoor wordt gezorgd dat de voorgenomen ruimtelijke ingreep geen negatieve invloed heeft op waterhuishoudkundige belangen in het gebied. Met de watertoets is dit procedureel geborgd. Bij alle ruimtelijke ingrepen die een significant effect op de waterhuishouding in het betreffende gebied kunnen hebben, zoals nieuwbouw of uitbouw, is een watertoets verplicht. 74

In dichtbebouwde stedelijke gebieden zijn de bouwkosten van een waterretentie- of Polderdak meestal lager dan de kosten voor traditionele watercompensatie. Dat levert een innovatieve win-winsituatie op voor gebieds- en gebouwontwikkelaars. VOOR NA Dakpark Vivaldistraat, Amsterdam. Alle medewerkers in het pand kunnen genieten van het dakpark van 2.150 m2 , waarvan 1.600 m2 groen. Het dakpark heeft een Polderdak als basis: regenwater wordt daarbij opgevangen en opgeslagen en gebruikt voor het bewateren van de beplanting. In een stedelijke omgeving is het niet altijd mogelijk om de bouw van een gebouw te compenseren met ruimte voor waterbuffering elders of ondergronds. Compenseren kan wel door het toepassen van groene daken, vooral op grote gebouwen. Deze kunnen regenwater heel goed tijdelijk vasthouden en vertraagd afvoeren naar het riool. Groene daken kunnen regenwater beter opvangen dan reguliere daken. Daardoor wordt het riool minder zwaar belast en de piekbelasting gereduceerd. Een groen dak draagt bij aan klimaat- en duurzaamheidsdoelstellingen. Het is slim om daar al op te anticiperen in de ontwikkelingsfase van een locatie of een gebouw. Dat kan ook leiden tot snellere goedkeuring van projecten door de overheid. Groen dak als spons Groene daken verhogen de sponswerking van de stad. De verschillende lagen waaruit een groen dak is opgebouwd dragen allemaal bij aan het bergen, verdampen en vertragen van de afvoer van water. Er is een grote diversiteit in uitvoeringsmogelijkheden en opbouw van groene daken. Hieronder in algemene termen een korte uitleg. Gegevens over waterretentie en afvoercoëfficiënten van individuele systemen zijn bij de leveranciers op te vragen. Maasboulevard, Venlo, ING/3W. Omvorming van een grinddak naar een aantrekkelijker sedumdak. Dat bevordert ook de verkoop van appartementen. 75

Met een groen-blauw dak is het mogelijk om 150 liter water per m2 te bergen. Waterberging van meer dan 100 liter water per m2 is vooral bij nieuwbouw te realiseren, omdat er dan bij de bouw rekening gehouden kan worden met het gewicht. Beplanting Beplanting op het dak verdampt 40 tot 70% van de neerslag, waardoor er minder water van het dak afstroomt. Daarnaast zorgt verdamping voor verkoeling buiten en binnen het gebouw. • Sedum kan veel water opslaan en behoeft geen watergeefsysteem voor perioden van droogte. Interessant is dat sedumbeplanting ‘s nachts water verdampt, wat een verkoelende werking kan hebben tijdens warme zomernachten. Dat is vooral prettig als er onder een sedumdak wordt geslapen. • Kruiden en grassen hebben een hogere verdampingsfactor dan sedum. Daardoor komt het water dat is opgeslagen in de substraatlaag eerder beschikbaar. Kruiden en grassen kunnen ‘s zomers wel verdrogen. Na een regenbui herstelt deze beplanting zich meestal weer. De verkoelende werking van uitgedroogde daken in de zomer is minder. Bij droogte is irrigatie dan ook wenselijk. • Bomen en heesters hebben het grootste effect op de verdamping. Een watergeefsysteem is wel nodig op daken. Zo kan ook op warme, droge dagen de verdamping - en dus de verkoeling van het gebouw en de omgeving - doorgaan. Beplanting die maar een deel van het jaar groen is, draagt niet jaarrond bij aan verdamping. Met Polder- en retentiedaken wordt maximaal gebruik gemaakt van opgeslagen regenwater in het groeiseizoen.  Zie verder tabblad Temperatuur. Elke m3 regenwater die op een dak valt en daar verdampt (gemiddeld 50%), spaart d 0,25 aan zuiveringskosten uit bij de waterzuivering. 76

Het opvangen van neerslagpieken werkt alleen als het dak tussen twee buien door de kans krijgt om de waterbuffer weer te legen, door vertraagde afvoer of verdamping. Daken met een substraatlaag van meer dan 15 cm hebben het meeste effect en kunnen 50 tot 80% van het regenwater vasthouden en later weer verdampen. Substraatlaag Hoe dikker het substraat, hoe groter de opvangcapaciteit. De hellingshoek van het dak mag niet te groot zijn. • Extensieve of lichtgewicht daken met een dunne substraatlaag hebben een beperkt waterbergend en watervertragend effect. Het bufferende effect is het grootst bij kleine tot gemiddelde regenbuien. Bij heftigere en langdurige regenbuien wordt de eerste piek van de bui afgezwakt. Daarna is de bijdrage gering door verzadiging van de substraatlaag. Bij korte, heftige zomerse buien en in de koude wintermaanden is het effect van de verdamping relatief klein. Zie ook www.rainproof.nl. • Een intensief dak of een natuur- of biodiversiteitsdak heeft een dikkere substraatlaag en kan ongeveer twee keer zo veel regenwater opslaan als een lichtgewicht sedumdak. Het bufferende effect is ook bij deze daken het grootst bij kleine tot gemiddelde regenbuien. Bij heftigere en langdurige regenbuien wordt de eerste piek van de bui wel afgezwakt, maar raakt de substraatlaag op een gegeven moment verzadigd. Ook is bij korte, heftige zomerse buien en in de koude wintermaanden het effect van de verdamping relatief klein. Orlyplein, Amsterdam. Transformatie van een grijs plein van 8.000 m2 (het voormalige busplatform van station Sloterdijk) tot een groen, klimaatadaptief dakpark. Overtollig regenwater wordt in een drainagelaag opgevangen. Via capillaire conen wordt het regenwater omhoog gezogen om de planten te bewateren; daardoor is ook tijdens droge perioden het substraat van de planten vochtig. Dat is passieve irrigatie, dus zonder inzet van pompen en zonder energieverbruik. De drainagelaag is zo ingeregeld dat er in iedere afzonderlijke sectie maximaal 50 mm water blijft staan. Overtollig regenwater stroomt trapsgewijs van hoog naar laag door de verschillende secties van de drainagelaag. Het plein was voorheen erg gastonvriendelijk: er was veel leegstand en de mensen die uit het station kwamen, waren heel snel weg omdat ze zich onprettig en onveilig voelden. De middenstand, hotels en horeca hadden daar veel last van. Na de transformatie sloeg het om: de winkels ‘in de plint’ zijn weer gevuld, de kantoorgebouwen zijn verhuurd en de restaurants en hotels zijn bezet. Bovendien is er minder zwerfafval en is de criminaliteit gedaald. 77

De retentie van een groen dak tijdens neerslag van < 2 mm/min kan oplopen tot 90%, afhankelijk van de verzadiging van het substraat. Drainagelaag Een drainagelaag vangt het overtollige water uit de substraatlaag op en voert het vertraagd af richting dakgoot en regenpijp. Dat kan op verschillende manieren, afhankelijk van het systeem. De drainagelaag zorgt er ook voor dat de wortels van de planten niet te nat blijven. Groen-blauwe daken zijn een belangrijke schakel in stedelijk waterbeheer. Ze zijn ontworpen om zo veel mogelijk water te bergen en/of bufferen in combinatie met beplanting, zoals op groene daken. • Bij een retentiedak ligt het groene dak (beplanting en substraat) op een bufferende laag waarin veel regenwater kan worden geborgen. Meestal loopt een retentiedak binnen 24 uur via statische afvoer leeg. • Het Polderdak is een retentiedak dat is voorzien van een besturingssysteem dat is gekoppeld aan de weersverwachting. Het voert het regenwater af vlak voordat een bui voorspeld is, zodat het retentiedak zo lang mogelijk gevuld blijft. De dynamische sturing heeft als voordeel dat water langer op het dak kan blijven staan; het kan dan gebruikt worden voor koeling en bewatering. Er is dus geen irrigatiesysteem of kraanwater nodig voor de beplanting. Door de dynamische sturing kan het dak ook geleegd worden bij voorspelde vorst. Het watermanagementsysteem van een Polderdak kan op afstand worden bestuurd. Groen-blauwe daken kunnen wel vijf keer meer water opvangen dan sedumdaken. Daardoor kunnen ze dus ook langer verdampen als het heet en droog is. Groen-blauwe daken zijn een interessante oplossing voor watercompensatie in de waterparagraaf. Omdat er geen drinkwater nodig is voor besproeiing van de beplanting scoort een groen-blauw dak ook bij duurzaamheidscertificeringen. Enkele aanbieders hebben programmatuur ontwikkeld waarmee de invloed van het retentiedak op de waterhuishouding kan worden bepaald. Retentiedaken en Polderdaken zonder groen worden waterdaken genoemd. Bij deze daken is het water in beweging en afgesloten van het buitenklimaat, waardoor er weinig tot geen kans op algengroei is. Algengroei is voornamelijk een probleem bij open waterdaken, zoals koelingsdaken. Voor daken waar geen groen mogelijk of handig is, kan de combinatie van een Polderdak met zonnepanelen een interessante optie zijn. Retentiedaken zijn doorgaans zwaarder dan andere groene daken. Bij het toepassen van een retentiedak in bestaande situaties en in nieuwbouwsituaties moet per geval onderzocht worden of extra constructieve maatregelen vereist zijn. 78

Door op daken zonder afschot een waterstuwelement bij de afvoer te plaatsen, kan met een vlotter geregeld worden hoeveel water het dak vasthoudt. Lekkage Lekkage wordt soms genoemd als nadeel van een groen dak. Uit onderzoek blijkt dat groene daken daarvoor niet gevoeliger zijn dan andere typen daken. Sterker nog, een groen dak beschermt het dak tegen veroudering door UV-straling en maakt het dak béter bestendig tegen lekkage. We zien dat verzekeringsmaatschappijen groene daken juist stimuleren. Als er lekkage is bij een groen dak, dan is die vaak wel lastiger om op te sporen en kostbaar om te herstellen. Daarom is het belangrijk dat de dakbedekking van een groen dak professioneel, waterdicht en wortelwerend wordt aangelegd. Groene daken zijn leverbaar als totaalpakket, inclusief planning, aanleg, onderhoud en alle bijbehorende garanties. Muggen Op platte daken kunnen tijdelijk waterplassen blijven staan, waarin muggen zich goed kunnen voortplanten. Naast dat muggen steken brengen ze ook steeds vaker ziekten met zich mee. Met groene daken worden waterplassen voorkomen. Door ook nog eens natuurinclusief te bouwen wordt een buurt aantrekkelijk voor natuurlijke vijanden van muggen, zoals gierzwaluwen en vleermuizen. Deze dieren vangen wel duizenden muggen op een dag. Een natuurlijke en effectieve manier om een muggenplaag te bestrijden!  Zie ook het tabblad Biodiversiteit. WNF, Zeist. Een duurzaam, energiezuinig gebouw met ingebouwde nestgelegenheden voor vogels en vleermuizen. De vijver zorgt voor natuurlijke verkoeling. 79

Gevel en water Groene gevels hebben veel voordelen: ze houden regenwater vast en verdampen het later. Als de gevelplanten grondgebonden zijn, kan aflopend regenwater in de grond infiltreren. Planten houden de gevel ook koel in de zomer door verdamping en schaduw. Zowel aan de buiten- als de binnenkant van een gebouw kan water met groen bijdragen aan lokale verdamping en verkoeling. 80

Groen en water binnen Planten en waterpartijen in de groene ruimte kunnen een bijdrage leveren aan de bevochtiging van de ventilatielucht. Andersom kan de ventilatielucht door de groene ruimte afgevoerd worden, waardoor er een aangenamer tussenklimaat ontstaat. Daardoor kan deze onverwarmde ruimte langer worden gebruikt. Daarnaast is groen en water een goede combinatie voor ontspanning en vermindering van de ervaren geluidshinder.  Zie ook de tabbladen Ontspannen en Uitzicht en kleur. CIC Rotterdam. Watervoorziening, routing en signing ineen. Tubegardens vormen een groene draad van vijftig meter. Ze leiden bezoekers door het gebouw naar de vergaderruimten. Olievaten in de hoeken van de gangen bewateren de planten.  Zie voor meer inspiratie het tabblad Onderhoud. 81

Aanleg daktuin Holland Park, Diemen. Bodembedekking met onkruidwerende houtsnippers die zijn vervaardigd uit regionale reststromen loofhout. In plaats van verbranding wordt het hout hergebruikt in (dak)tuinen. Door deze bodembedekking hoeft er tijdens warme zomers minder gesproeid te worden en is er tijdens natte perioden snelle drainage. Ook zorgt bodembedekking voor bescherming van de bodemstructuur. De houtsnippers vormen tegelijkertijd een veilige valondergrond op de speelplek. Door regenval worden de houtvezels zwaarder en wordt de hechtbaarheid groter, waardoor de houtsnippers niet wegwaaien. Water(her)gebruik Dakgroen watergeven vraagt soms wat inventiviteit. Sproeiers zijn op grote daken bijvoorbeeld niet ideaal, vanwege de oppervlakkige wortelontwikkeling en waterverspilling. Beter zijn systemen met druppelbevloeiing of systemen die het water in de drainagelaag met een vlotter op peil houden, gebruikmakend van gebufferd regenwater. Regenwater kan goed hergebruikt worden voor bewatering van dakgroen of interieurbeplanting, maar bijvoorbeeld ook voor het spoelen van toiletten. Dat kan voor kantoren een aanzienlijke waterbesparing opleveren. Water dat afstroomt van een groen dak wordt door het substraat gefilterd en is daardoor schoner. Het is meestal van voldoende kwaliteit om als grijs water te gebruiken. Doordat veel substraatlagen licht basisch zijn, neutraliseert een groen dak zure regen gedurende tien tot dertig jaar. Een groen dak kan een negatief effect op de waterkwaliteit hebben als er meer bemesting wordt gegeven dan de beplanting kan opnemen. Het is dan ook van belang om spaarzaam te bemesten en alleen langzaam vrijkomende meststoffen te gebruiken. Een helofytenfilter met speciaal geselecteerde beplanting kan worden gebruikt om afvalwater te zuiveren tot een kwaliteit die onschadelijk is voor het milieu. Dat kan (direct) naast het gebouw, bijvoorbeeld met riet. Ook een groen dak of binnenbeplanting kan worden ingericht als biologische waterzuiveringsinstallatie. De bierbrouwerij van La Trappe van Abdij Koningshoeven zuivert het afvalwater op het eigen terrein. De brouwerij verbruikt jaarlijks evenveel water als 5.000 huishoudens. Samen met Waterschap De Dommel is de Biomakerij ontwikkeld. Dat is de eerste Nederlandse biologische zuiveringsinstallatie die met 150 verschillende subtropische planten met micro-organismen tussen de wortels het afvalwater zuivert en elke druppel hergebruikt. Met deze natuurlijke zuiveringsinstallatie bespaart de abdij 50% van het totale grondwaterverbruik. De kas van de waterzuivering fungeert daarnaast als extra attractie voor de 150.000 bezoekers die de abdij jaarlijks ontvangt. Met educatie in de kas vragen de broeders aandacht voor de waterschaarste wereldwijd. 82

Een multifunctionele educatieve daktuin bovenop NEMO Amsterdam. Water is een van de duurzame thema’s. Drijvende gebouwen en wijken Drijvende steden kunnen een oplossing zijn voor het verdichten en bouwen in waterrijke gebieden. Schepen en boten als vrijdrijvende gebouwen en woningen worden al vergroend. Ook daarbij kunnen de thema’s en meerwaarden van Het Levende Gebouw toegepast worden. Er zijn al gespecialiseerde groenprofessionals die zich daarmee bezig houden. 83

Een park van 10.587 planten, 48 wijnranken en 52 bomen in het grootste cruiseschip ter wereld, Harmony of the Seas. De bomen mochten niet te zwaar zijn in verband met de stabiliteit van het schip. De beplanting is aangepast aan de omgeving waar het schip vaart. 84

T

Binnentuin Arcade, Naaldwijk.

T Het klimaat in Nederland verandert. Er komen steeds meer warme zomers met hete dagen. In de bebouwde omgeving wordt het door het opwarmen van alle verstening nog eens extra warm. In steden is de temperatuur hoger dan in het buitengebied. Dit is het zogenaamde stedelijke warmte- of hitte-eilandeffect: Urban Heat Island (UHI). Hitte is een groeiend probleem in de bebouwde omgeving waar steeds meer mensen zich concentreren. Hittestress leidt tot extra sterfgevallen tijdens warme dagen. Bij elke graad temperatuurstijging in Nederland overlijden 31 mensen extra per week. We slapen minder goed. Daarnaast beïnvloedt hitte onze concentratie, leerprestaties en productiviteit. We gebruiken airco’s om onze gebouwen te koelen. Meer aircogebruik leidt tot meer elektriciteitsverbruik met nog meer warmteontwikkeling. Meer groen op en aan gebouwen is een natuurlijke maatregel om temperatuurstijging in de bebouwde omgeving te dempen. Groen koelt de lucht door het leveren van schaduw en zorgt voor verkoeling door verdamping. Daarnaast warmen beplanting en een natuurlijke bodem zelf ook minder snel op dan stenen. In een groene omgeving is het prettiger verblijven en verdere opwarming van de stad wordt beperkt. Dakgroen, gevelgroen en interieurgroen zorgen binnen gebouwen voor meer thermisch comfort. URBAN HEAT ISLAND PROFILE Het temperatuurverschil tussen de bebouwde omgeving en het platteland kan op warme dagen aanzienlijk oplopen. Soms tot zelfs wel 8 tot 10 °C. Landelijk Voorstad Zakelijk Centrum Woonwijk Park Voorstad 85

6% meer groene daken vermindert het hitte-eilandeffect in het stedelijk gebied met gemiddeld 1,5 °C. Verkoeling Bebouwing bestaat voornamelijk uit beton, baksteen, bitumen en glas. Deze materialen houden hitte vast. Een grijs gebouw warmt gemakkelijk op door de zon. Een groen gebouw wordt beschermd tegen de instraling van zon. De zonnestraling wordt door de beplanting voor 70% gebruikt voor verdamping en fotosynthese. Een deel wordt teruggekaatst. Er wordt dus nog maar een klein deel doorgegeven aan het gebouw. Bostorens als natuurlijk alternatief voor leefbare steden met minder opwarming en een betere luchtkwaliteit. Ze bieden zoveel meer dan de puur technische oplossingen. 86

Groene daken verdampen 45 tot 75% van de neerslag. Dit geeft verkoeling binnen en buiten. Hotel Mitland, Utrecht. Sedum kruidendak. Door verdamping van water uit de beplanting blijven groene gebouwen koeler in de zomer. Hierbij speelt het type beplanting ook een rol. Hoe meer totaal bladoppervlak, hoe meer verdamping. Een daktuin met bomen en heesters heeft het grootste effect op de verdamping. Het maakt ook uit of de beplanting maar een deel van het jaar groen is. Koeling door verdamping vindt vooral plaats in de namiddag, avond en vroege nacht. Verkoeling door verdamping is van belang, omdat hittestress tijdens de slaap aanzienlijke negatieve gezondheidseffecten heeft. Vetplanten, zoals sedum, slaan veel water op en verdampen dat ‘s nachts. Sedum is daarom zeer geschikt als beplanting op groendaken. Bewatering is niet nodig. Sedum kan lange perioden van droogte doorstaan. Grassen en kruiden hebben meestal een hogere verdampingsfactor dan sedum. Deze beplanting kan ‘s zomers wel eerder verdrogen, afhankelijk van het watergeefsysteem. De verkoelende werking van een uitgedroogd groendak is minder. Tussen hoge gebouwen geeft een groendak minder hinderlijke spiegeling van zonlicht dan een nat plat dak. Het verkoelende effect van verdamping werkt alleen als de beplanting voldoende water krijgt, ook in drogere periodes. 87

Een groene gevel blijft op hete dagen 7 °C koeler dan een grijze gevel. Op een groendak kan het 40 °C koeler zijn dan op een conventioneel dak. In de omgeving van groene daken blijft het buiten 2 °C koeler. De temperatuur boven een groendak zelf kan tot 40 °C lager zijn dan van een gewoon dak dat een temperatuur kan bereiken van wel 70 °C. De demping van de temperatuurstijging door dakgroen verbetert de werking van de meeste zonnepanelen. De werking neemt namelijk af met 0,5% voor elke °C boven de optimale werktemperatuur van circa 25 °C.  Zie ook tabblad Energie. Dakgroen in de vorm van retentie- of Polderdaken kan meer water vasthouden en heeft dus nog meer effect op verkoeling. De verdamping kan blijven doorgaan, ook op hete en droge dagen. Hierdoor blijft het op warme dagen langer en koeler in de gebouwen en in de omgeving. Groene gevels Warmtebeeld verkoelend effect van klimplanten tegen een muur. Ook groene gevels dragen bij aan verkoeling door verdamping, vooral ‘s nachts. Door de beplanting loopt de temperatuur van gevels overdag minder op, waardoor ze ’s nachts minder warmte zullen uitstralen en de stad beter kan afkoelen. Uit onderzoek blijkt dat op zonnige dagen een groene gevel meer dan 7 °C koeler blijft. Het koelend effect is het grootst op de oosten westgevel, iets minder op de zuidgevels en nog wat minder op de noordgevels. Groene gevels hebben een kleiner koelend effect op de totale stadstemperatuur dan groene daken, maar hebben wel lokaal een groot effect op de piektemperaturen tussen hoge gebouwen. Verder heeft de hoeveelheid groen in de straat invloed op de warmtebeleving van voetgangers. Isolatie Groen verkoelt en isoleert. In de zomer zijn groene gebouwen beter geïsoleerd en gebruiken aanzienlijk minder energie voor airco.  Zie ook tabblad Energie. Een verkoelende groene gevel. Groen en lichte kleuren reflecteren het zonlicht.  Zie ook tabblad Water. 88

Daktuinen Double Tree Hilton, Amsterdam. De kamers op de tiende en elfde verdieping hebben privéterrassen die omzoomd zijn door weelderige beplanting. In de winter zijn groene gebouwen ook beter geïsoleerd en verbruiken minder energie voor verwarming. Dit geldt vooral voor een groendak met een dikkere substraatlaag. Een sedumdak bevat in de winter vaak veel water en weinig lucht. Dan is de isolatiewaarde lager en verlaagt het de stookkosten in de winter niet zo veel. Gevelgroen met niet-bladverliezende soorten isoleert in de winter. Beplanting tegen de gevel van een gebouw met een losse structuur, waartussen de lucht blijft staan, is geschikt als isolatiekussen en windbreker. Beplanting die in gevelsystemen is verwerkt, doet dat nog beter. Wind De bescherming van het gebouw met groen tegen de wind draagt bij aan minder warmteverlies. Goed geplaatste windsingels beschermen gebouwen tegen harde wind. Adequaat aangelegde boomsingels kunnen leiden tot wel 10% energiewinst in aangrenzende gebouwen, zelfs als deze al optimaal geïsoleerd zijn. Bomen aan de zuid- en westzijde hebben in Nederland het meeste effect. Als de boom in de winter het licht wegneemt, kan men voor bladverliezend groen kiezen. WTC Zuidplein Amsterdam. Windhinder tussen hoge gebouwen bedwongen met een dakbos: een boomgaard van sierlijke en sterke bomen als natuurlijke windbreker. Op een ondergrondse parkeergarage zijn zeventig groeiplaatsen voor bomen in het gebouw geïntegreerd in de vorm van verzonken bakken. Deze dienen ook als zitplekken. Alternatief was geweest een windscherm van 10 meter hoog en 80 meter breed wat het probleem alleen maar zou verplaatsen. 89

Natuurlijke zonwering Gewone zonneschermen verdampen niet en zetten alle hitte van de inkomende straling om in voelbare warmte. Ze blokkeren daglicht maar hebben geen overige meerwaarden. Natuurlijke zonwering kan goedkoper zijn in aanleg en onderhoud. Het heeft daarnaast effect op de luchtkwaliteit en ons welbevinden. Bladverliezende loofbomen en leibomen zijn zeer geschikt als een natuurlijke zonwering. In de zomer is er schaduw. In de winter kan de zon het gebouw opwarmen. Leibomen nemen weinig ruimte in en kunnen bijvoorbeeld ook aangeplant worden in de vorm van leifruit. Groenblijvende naaldbomen zijn minder geschikt. Deze voorkomen dat gebouwen de eerste zonnestralen in de wintermaanden opvangen. Toepassing van naaldbomen dicht bij gevels leidt dus tot meer stookkosten in de winterperiode. Groen gordijn binnen. 90

Met bladverliezend gevelgroen kan de zon in de winter een zuidmuur bereiken. Naast verkoeling van de lucht door de verdamping van water via de bladeren levert gevelgroen in de zomer ook schaduw. Een groen gordijn van hop en de aangrenzende waterpartij zorgen voor verkoeling tijdens warme dagen. Thermisch comfort Verdamping van groene daken geeft verkoeling zowel buiten als binnen. Afhankelijk van de isolatie van het dak zelf, is het onder een groendak op warme daken 4 °C koeler. Beplanting onttrekt warmte aan het dak, nodig voor verdamping. Beplanting binnen verdampt eveneens en draagt bij aan het koelen van ruimten. Ook wanneer geen airco aanwezig is, zal het binnenklimaat door groene beplanting op hete zomerdagen aangenamer en stabieler zijn. 91

Een substantiële hoeveelheid planten in de werkruimte verbetert het thermisch comfort. Aanwezigen hebben minder last van verhoogde dan wel verlaagde temperaturen en de productiviteit neemt toe. 100 80 onbehaaglijk vochtig 60 behaaglijk 40 nog behaaglijk 20 0 12 onbehaaglijk droog 14 16 18 20 22 Ruimte temperatuur (°C) 24 26 28 Bij lagere temperaturen zorgt beplanting voor een hogere luchtvochtigheid, waardoor de gevoelstemperatuur warmer is. Onderzoek toont aan dat thermisch comfort een grote impact heeft op de werkplektevredenheid én productiviteit van werknemers. Voor elke graad hoger dan 25 of lager dan 20 neemt de productiviteit van werknemers met 2% af. In klaslokalen met een plantenwand en planten is de temperatuur lager en de luchtvochtigheid hoger dan in een controlelokaal waar geen planten staan. De verdamping door planten in scholen leidt tot minder droge lucht. Dit leidt tot minder hoofdpijn en een betere concentratie bij leerlingen en studenten.  Zie voor meer inspiratie tabblad Productiviteit en leerprestaties. Planten in de kantine, centrale ruimten en waar mogelijk in lokalen en zalen. 92 Relatieve luchtvochtigheid (%)

Ministerie van Economische Zaken & Klimaat. Sky Garden waar slim integraal licht, warmte en groen is toegepast. De lichtstraat zorgt voor voldoende natuurlijk licht voor de groene plantenwand. De groene gevel met lichtstraat is aan de noordzijde geplaatst: comfortabel voor de gebruikers en de warmte wordt geabsorbeerd door de plantenwand. Tussenklimaat Een atrium of toegevoegde groene ruimte kan goed fungeren als extra warmtebuffer. De ventilatielucht wordt dan voorverwarmd door de groene ruimte. Planten en waterpartijen in de groene ruimte bevochtigen de ventilatielucht. Andersom kan de ventilatielucht door de groene ruimte afgevoerd worden, waardoor in de groene ruimte een tussenklimaat ontstaat. Hierdoor kan de gebruikstijd van de onverwarmde ruimte worden verlengd. Microklimaat Op het dak kan door middel van een (glazen) opbouw ook een eigen microklimaat worden gecreëerd, wat een ruimere keuze aan beplanting mogelijk maakt. Belangrijk is te letten op tocht, ventilatie en bescherming tegen direct zonlicht. 93

Warmtebeeld verkoelend effect van groen op een hete zomerdag. Onder het bladerdek van de kroon kan de temperatuur van harde oppervlaktematerialen wel 15 °C lager zijn dan op enige meters afstand, waar materialen niet beschermd zijn tegen de zon. Koele buurt In wijken met relatief veel groene gevels is het koeler. Vooral grote gebouwen en bedrijfsterreinen zijn bekende hitte-eilanden. Groene daken kunnen hier sterk bijdragen aan het verminderen van de opwarming. Evenals het vergroenen van de buitenruimte. Parken kunnen afhankelijk van hun grootte een koelend effect tot 700 meter in de omgeving hebben. Dit is vooral het gevolg van de schaduw van de bomen. De temperatuur onder een boom kan 15 graden lager zijn. Dit geldt ook voor bomen op dakparken. Daarnaast zijn grote bomen door hun grote volume en bladmassa zeer effectief in verdamping.  Zie handleiding De Levende Tuin, tabblad Temperatuur. De toren staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Enige jaren geleden werd het terrein eromheen opnieuw aangelegd. Bovenop de ondergrondse parkeergarage kwam een, op het maaiveld gelegen, bijpassende daktuin met bomen. 94

Temperatuur en beplanting Beplanting op daken moet tegen hitte, droogte en wind kunnen om haar functies goed te vervullen. De ervaring leert dat grijsbladig groen hiervoor vaak geschikt is. Een dak dat permanent in de schaduw ligt of op een locatie vlak aan de kust met zoute zeewind, vereist extra aandacht. Afhankelijk van de locatie dient ook gevelgroen bestand te zijn tegen (zoute) wind of luchtvervuiling. Daarnaast moet het zijn afgestemd op de oriëntatie op de zon. Voor zelfhechtende klimplanten is het belangrijk dat de geveltemperatuur niet te hoog is. Ze hechten vaak minder goed op zuidwanden. Een hele lichte kleur van de wand is ook ongunstig vanwege de voorkeur van de planten voor het hechten op schaduwplaatsen. Een heel donkere wand wordt in de zon echter weer te heet. Sommige klimplanten groeien met hun scheuten in de richting van de schaduw, weg van de zon. Verticale ribbels of andere vormen van reliëf op de wand kunnen juist gunstig werken, aangezien deze schaduw geven. Betrek een deskundige groenprofesssional met ruime sortimentskennis voor een goede beplantingskeuze. 95

Een gevel begroeid met schaduwbeplanting biedt ook prettig groen uitzicht vanuit het aangrenzende pand. 96

L

Lemming Film, Amsterdam.

L De luchtkwaliteit in gebouwen is vaak onder de maat, doordat er veel mensen in relatief kleine ruimten verblijven. De slechte luchtkwaliteit wordt ook veroorzaakt door vluchtige organische stoffen (VOS), afkomstig van printers, kopieermachines, verf, bouwmaterialen of vloerbedekking. Klimaat- en ventilatiesystemen zijn vaak niet toereikend of worden te weinig schoongemaakt. Bij keurmerken voor gezonde gebouwen is de binnenluchtkwaliteit een belangrijk onderwerp. Planten kunnen in gebouwen worden ingezet om de luchtkwaliteit te verbeteren, want planten zijn natuurlijke luchtverbeteraars. Ze dragen bij aan een gezonde werkomgeving, hogere productiviteit en minder ziekteverzuim. In stedelijke gebieden komt luchtverontreiniging voor in de vorm van fijnstof (PM10 en PM2,5), stikstofdioxiden (NO2) en vluchtige organische stoffen (VOS) afkomstig van verkeer en industrie. Vooral langs drukke wegen en bij verkeersknooppunten zijn de concentraties van deze stoffen erg hoog. Groen heeft het vermogen om luchtverontreinigende stoffen af te vangen en vervuilingsbronnen af te schermen. Groen produceert ook zuurstof wat ons dagelijks leven mogelijk maakt. Binnenbos Hotel Crowne Plaza, Kopenhagen 20% van alle ziekten wordt veroorzaakt of verergerd door slechte luchtkwaliteit. 97

Gezondheid Schone lucht en betere lucht vochtigheid vermindert allergie en ziekteverzuim. Duizelig, misselijk Hoofdpijn Concentratieproblemen Jeuk, huidirritatie Droge neus en oren Moe en slaperig Keelklachten, hoesten Droge of vette huid Frequentie gezondheidsproblemen Zonder planten Met planten Van ziek naar gezond gebouw We verblijven 90% van onze tijd binnen. In gebouwen, klaslokalen en vergaderruimten met veel mensen kan het CO2 nog bij. Hoge CO2 -gehalte behoorlijk oplopen. Daar komt de productie van lichaamsgeuren -concentraties en luchtverontreinigingen leiden tot onfrisse, ongezonde lucht. Dat vergroot de kans op infectieziekten en kan ziekteverzuim doen stijgen. Men spreekt van het sick building syndrome bij gezondheidsklachten die worden veroorzaakt door onder andere de slechte luchtkwaliteit in gebouwen. Uit onderzoek blijkt dat voor een gezond binnenklimaat een combinatie van klimaatbeheersing, natuurlijke ventilatie en planten het beste werkt. Naast gezonde lucht hebben planten nog vele andere positieve effecten op ons welbevinden. Zie ook de tabbladen Productiviteit en Ontspannen. Waterdamp CO2 Vluchtige Organische Stoffen (VOS): Schone lucht Formaldehyde Xyleen Tolueen Benzeen TCE Chloroform Ammoniak Alcohol Aceton Zuurstof Planten breken VOS actief af en maken onze zuurstof uit CO2 Zonder planten Met planten Water Afgebroken VOS 0 30 60 90 Tijd (minuten) 98 120 Afbraak van Formaldehyde

Top 5 luchtzuiverende binnenbeplanting op de meeste chemische stoffen 1 Nephrolepsis (krulvaren) 2 Spathiphyllum (lepel- of vaantjesplant) 3 Hedera helix (klimop) 4 Sanseveria (vrouwentongen) 5 Dracaena (drakenbloedboom) Een klaslokaal heeft dikwijls een ongezond binnenklimaat. Met groen daalt de CO2 verdamping omhoog. -concentratie en gaat de luchtvochtigheid door Na introductie van planten vermindert het aantal gezondheidsklachten, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, pijnlijke of droge keel, oogirritatie, hoesten en droge huid, zo blijkt uit onderzoek. Met voldoende water en licht nemen planten CO2 op en geven zuurstof af. Daarnaast zijn planten in staat VOS uit de lucht te filteren. Door de verdamping wordt het binnenklimaat ook minder droog. Planten zorgen op natuurlijke wijze voor een gunstig luchtvochtigheidsgehalte. De aanwezigheid van planten maakt de lucht frisser en de luchtkwaliteit wordt als prettiger ervaren. Groen en techniek Twee van de drie binnenklimaatproblemen hebben te maken met inefficiënte klimaatinstallaties. Het is belangrijk dat klimaatsystemen op elkaar zijn afgestemd en goed samenwerken. Groen is een natuurlijke klimaatinstallatie. Groen en techniek kunnen elkaar in werking versterken. LOC Barendrecht. Een groene wand van maar liefst 9 meter breed en 14,5 meter hoog; de openingen van het ventilatiesysteem zijn visueel geïntegreerd. Spathiphyllum kan per 500 g blad 20 mg formaldehyde opnemen. Formaldehyde wordt veel gebruikt als ontsmettingsmiddel; het is in hoge dosis giftig en kankerverwekkend voor de mens. 99

Alle vormen van groen dragen door verdamping bij aan een betere luchtvochtigheid. Groen-en-techniekwand bij Lama Lama Amsterdam. Een sensor meet de luchtkwaliteit en stuurt ventilatoren boven de groene wand aan. Als de luchtkwaliteit slechter wordt, gaan de ventilatoren meer lucht langs de planten in de groene wand blazen. Dat zorgt voor versnelde afbraak van ongewenste vluchtige organische stoffen (VOS), zoals formaldehyde, tolueen en benzeen. Vitale werkplek Sky Garden. Een circulair vergaderpaviljoen vol planten op het dakterras van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat in Den Haag. De groen-en-techniektoren bevat drie rijen van vijf planten. De luchtkwaliteit wordt gemeten door een sensor. De ventilatielucht voert ook langs de wortels, wat de effectiviteit van de luchtbevochtiging en luchtreiniging bevordert. Het levende schilderij werkt eveneens met actieve ventilatie. De toren met Asplenium-varens blijkt 100 m3 per uur te kunnen zuiveren, voldoende voor vier medewerkers. Veel daglicht en een groene wand met luchtzuiverende bloeiende beplanting. Een nieuwe trend is het toepassen van bloeiende planten in groene wanden. Verschillende bloeiende planten zijn goed in staat de lucht te zuiveren, zoals anthurium, gerbera, spathiphyllum en potchrysant. Daarmee is het mogelijk een kleurrijke beleving te koppelen aan luchtzuivering. 100

Lely Campus Maassluis: een bomeneiland als groene long in de productiehal. De luchtzuiverende werking van groen wordt beïnvloed door verschillende factoren: • de plantsoort (niet elke plant kan elke verontreiniging even goed opnemen) • bladgrootte • bladoppervlak • het soort verontreiniging • de luchtvochtigheid • de aanwezigheid van potgrond, wortels en bacteriën. Plant en water Naast beplanting kan ook stromend water een positieve bijdrage leveren aan de luchtkwaliteit en het welbevinden van de medewerkers, onder meer door verhoging van de luchtvochtigheid. Door de combinatie van stromend water en groen wordt de beplanting ook minder stoffig; daardoor kunnen de planten nog beter hun luchtzuiverende werk doen. Een verhoging van de luchtvochtigheid resulteert in een hogere gevoelstemperatuur en daardoor lagere energiekosten voor verwarming en bevochtiging. Planten zijn zeer betrouwbare luchtbevochtigers, wat vooral in de winter heel prettig is. Natuurlijke afzuigkap.  Zie ook het tabblad Energie. 101

Planten en een waterwand kunnen de luchtvochtigheid verhogen bij een lage relatieve vochtigheid (RV). Tocht Voor de meeste planten is (wisselende, koude) tocht funest. Planten mogen daarom niet vlak bij toevoerroosters van de ventilatie staan. Tocht kan ook worden voorkomen door de ventilatietoevoeropeningen groot genoeg te maken en - in geval van mechanische toevoer - geschikte uitblaasornamenten te kiezen, zoals wervelroosters. Bij plaatsing van groen in de buurt van entreedeuren en tochtsluizen moet tocht worden voorkomen. Hyatt Regency Hotel Amsterdam. Bij de entree is gebruikgemaakt van kunstmatig hanggroen. Verderop staat een levende groene wand. 102

Groen dat als doel heeft het wegvangen van verontreiniging uit de lucht, moet zo dicht mogelijk bij de bron van de vervuiling worden geplaatst. Daar zijn de concentraties immers het hoogst. Ook de kans dat de verontreiniging in contact komt met het groen is daar het grootst. Gevels Gevelgroen bespaart op energieverbruik en verlaagt daardoor de CO2 -uitstoot. Het filterend vermogen van groen wordt het beste benut als het dicht bij de bron staat. De concentratie van fijnstof is direct boven en naast wegen het hoogst en neemt geleidelijk af met de hoogte. Door turbulentie veroorzaakt door vrachtwagens doet zich een tweede piek voor op vijf tot zeven meter hoogte. Vooral lokaal verkeer veroorzaakt fijnstof langs wegen. Het betreft niet alleen uitlaatgassen, maar ook fijnstof dat vrijkomt door slijtage van remmen en banden. Fijnstof (PM2,5 en PM10) wordt op de buitenkant van bladeren van planten vastgelegd. Door neerslag kan het fijnstof van de bladeren worden gewassen. De kleinere deeltjes worden nauwelijks afgewassen en blijven op de bladeren. Tussen hoge gebouwen door waait het vaak, waardoor gevelgroen op deze plaatsen extra veel effect heeft. Door de wind strijkt er veel verontreinigde lucht langs de bladeren. De windrichting is dus iets om rekening mee te houden bij het slim plaatsen van beplanting. Volgens het RIVM is alleen fijnstof in Nederland al verantwoordelijk voor zo’n 4,5 miljoen ziekteverzuimdagen en een verkorting van de levensverwachting met zo’n negen maanden. Een combinatie van gevelgroen met klimop en blauwe regen in een smalle straat. Blauwe regen is effectiever bij verontreiniging door stikstofdioxiden en ozon dan bij fijnstof. Het voordeel van een groene gevel is dat de wind vrij spel heeft, waardoor vuile lucht niet blijft hangen in een straat. Uitwisseling van de lucht met de omgeving is namelijk belangrijk voor de luchtkwaliteit. Bomen en struiken kunnen weliswaar meer fijnstof opvangen dan een groene gevel, maar in relatief smalle straten met hoge en gesloten bebouwing (street canyons) kan een gesloten kronendak van bomen ertoe leiden dat luchtverontreiniging door verkeer onder de kronen blijft hangen. Ook de instroom van schone lucht van boven blijft daardoor uit. Dak- en gevelgroen zijn dan een goed alternatief. 103

Voorbeelden van fijnstofverwijderaars Plantensoort Boom in de stad (20-25 jaar oud) Klimop (Hedera helix) Mos Sedumdak Verwijdering fijnstof per jaar Economische baat per jaar 100 gram per boom C 40 per jaar 6 gram per m2 14 gram per m2 0,15 gram per m2 Wilde wingerd (Partenocissus tricuspidata) 4 gram per m2 C 2,40 per jaar C 5,60 per jaar C 0,04 per jaar C 1,60 per jaar Voor een overzicht van bomen en heesters en hun effectiviteit om verschillende verontreinigingen uit de lucht te halen, zie handleiding De Levende Tuin. Voor het wegvangen van fijnstof uit de lucht zijn planten met harig blad of blad met een dikke waslaag het meest effectief; voor gasvormige verontreinigingen zijn planten met grote, gladde bladeren beter. Mos Mossen staan bekend als ‘fijnstofkillers’. Door een combinatie van eigenschappen verwijderen ze relatief veel fijnstof. Mossen werken, anders dan planten, het fijnstof volledig weg. Ze voeden zich ermee en zetten het om in biomassa. Er is één voorwaarde: het mos moet vochtig zijn. Droog mos werkt niet. Dunne panelen begroeid met mos wegen weinig en hebben geen watergeefsysteem nodig. Daardoor kunnen ze in allerlei vormen gesneden worden en als kunstwerk of logo aan gebouwen worden bevestigd. 104

Een extensief groendak of sedumdak van 25 m2 kan genoeg zuurstof produceren voor één persoon. Een intensief begroeid dak bereikt die capaciteit al met een kleiner oppervlak. Canary Wharf Londen. Luchtzuiverend bomendak: door de rijke bezetting aan naalden leveren deze bomen een goede bijdrage aan de opname van fijnstof. De watercipres of Chinese moerascipres (Metasequoia) verdraagt het stadsmilieu inclusief luchtvervuiling zeer goed. Een groen dak kan 200 g fijnstof afvangen per m2 Dakgroen Dakgroen bespaart op energieverbruik en verlaagt op die manier de uitstoot van CO2 dak legt ook CO2 . Een groen vast. De vastlegging hangt direct samen met de hoeveelheid biomassa die de beplanting produceert. Bij extensieve en semi-intensieve groendaken is het niet de bedoeling dat er veel biomassa wordt gevormd, want dan moet het dak regelmatig gemaaid worden. Alleen intensieve groendaken waar veel biomassa wordt geproduceerd, leggen aanzienlijke hoeveelheden CO2 vast. Het effect kan nog versterkt worden door eetbare planten op het dak te kweken, zoals kruiden en fruit. Dan wordt de geproduceerde biomassa nuttig gebruikt en leveren de planten voedsel zonder CO2 -uitstoot door transport. De beste planten om luchtvervuiling mee weg te vangen zijn, vanwege hun formaat, bomen en heesters. Dat kan op het maaiveld en op gebouwen. Ook van andere dakvegetatie is bewezen dat deze verontreinigingen uit de lucht kan wegvangen. Wanneer 10 tot 20% van de daken in een stad wordt voorzien van een graskruidendak heeft dat een merkbaar positief effect op de luchtkwaliteit. Voor het luchtreinigende vermogen van groene daken is het gunstig als ze veel wind vangen. Vanuit dat oogpunt is het beter om - waar dat kan - geen windschermen te plaatsen op daken. Er zijn daksystemen in ontwikkeling waarbij de beplanting ook een rol speelt in het filteren van de binnenlucht. . In Nederland kost luchtvervuiling gemiddeld één jaar op een mensenleven. Jaarlijks sterven er meer dan 5.000 mensen aan de gevolgen van vervuilde lucht. VOS wordt onder invloed van zonlicht omgezet in ozon (O3), dat smogvorming veroorzaakt en zeer schadelijk is voor de gezondheid van mens, plant en dier. 105

Een gemiddelde stadsboom vangt jaarlijks 100 g fijnstof af. Dat komt overeen met de fijnstofproductie van 5.500 jaarlijks gereden autokilometers. Zware metalen Groene daken zijn in staat om cadmium, koper, lood en zink op te nemen. Verder slaan zware metalen die door het verkeer in de lucht worden gebracht, neer op de bladeren van gevelgroen. Groen beïnvloedt de luchtkwaliteit in de stad op drie manieren: door beïnvloeding van luchtstromen, door schermwerking en door het wegvangen of opnemen van verontreinigende stoffen. Hoewel het filterende effect op lokale schaal beperkt kan zijn, is het toch van waarde omdat er met name voor fijnstof geen veilige niveaus bekend zijn. Elke verlaging van de concentratie fijnstof heeft een positief effect op de volksgezondheid. 106 Parkeergarage voorzien van klimopbeplanting. Een vierkante meter groen is voldoende voor het verwijderen van de fijnstofemissie van één auto.

G

Geurende (klim)planten kunnen prima tegen gevels en op daktuinen worden toegepast. Voor daktuinen zijn geurende bloembollen ook heel geschikt.

G Ruiken is ons meest primitieve zintuig. Bij het betreden van een ruimte of omgeving wordt eerst de neus geprikkeld, en daarna pas de ogen. Ongeveer een derde van de mensen is sterk ingesteld op ruiken bij het ervaren van de omgeving. In een daktuin of tegen een gevel kan beplanting met geur worden toegepast. Dat kan de ontspannende werking van groen versterken. Ook geurende binnenbeplanting is mogelijk. Jarenlang werden bloemen vooral geselecteerd op grootte en kleur. Inmiddels zien we steeds meer geurende planten in het sortiment. Bloemen verspreiden geur om insecten en vleermuizen te lokken voor de bestuiving. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat phytoncides (de vluchtige stoffen die planten en bomen afscheiden) een positief effect hebben op ons immuunsysteem. Deze stoffen zijn schimmeldodend, antibacterieel en verhogen de activiteit van onze natural killer-cellen. Geurbeleving Bij het toepassen van geurende beplanting is het aan te bevelen om te kiezen voor geuren die algemeen bekend zijn en als prettig worden ervaren. Hoe aparter de geur, hoe meer de meningen erover verdeeld zullen zijn. Vooral bij interieurbeplanting in ruimten waarin veel verschillende mensen verblijven, is het raadzaam om terughoudend te zijn met het toepassen van sterk of apart geurende beplanting. Geuren die worden geassocieerd met het dagelijkse leven, ervaren de meeste mensen als aangenaam, bijvoorbeeld citrus, chocolade, jasmijn, lavendel, mint, roos en vanille. Toscaanse jasmijn of sterjasmijn is een wintergroene klimplant met witte heerlijk geurende bloemen. Deze plant staat het liefst op een plek in de volle zon. 107

Tuinkamer in een zorginstelling. Geurende munt en jasmijn-aan-de-muur prikkelen de zintuigen. Citroengeranium is een bekende geurende kamerplant. De bloemen zijn eetbaar en de bladeren kunnen gebruikt worden voor water met een smaakje. Herinnering Geuren roepen herinneringen op. Elke generatie heeft associaties bij het ruiken van planten uit de kindertijd. Geurende beplanting is goed toepasbaar in groene ruimten voor mensen met dementie. Bij het ruiken van herkenbare geuren voelen mensen zich veilig. Geurende beplanting is ook aantrekkelijk voor blinden of slechtzienden. Geurplekken Het toevoegen van geurende beplanting aan een zithoek op een dakterras of daktuin versterkt de totaalbeleving. Als het mogelijk is om in een daktuin gevarieerde beplanting toe te passen, dan gelden hiervoor dezelfde aanbevelingen als voor een tuin op maaiveld. Plaats geurende beplanting dicht langs eventuele wandelpaden, bijvoorbeeld tijm, lavendel of rozemarijn. Planten met geurende bladeren - zoals verschillende geraniumsoorten - geven hun geurstoffen pas vrij als je ze aanraakt, in het voorbijlopen. Op plekken waar weinig wordt gelopen of tussen stapstenen is loopkamille of kruiptijm goed toe te passen. 108

Brugmansia (engelentrompet) is een witte maanbloem. De plant moet vorstvrij overwinteren. Geurende bloemen geven meer constant hun geur af dan geurend blad. Hoe meer zon en warmte, hoe meer geur er vrij komt. Op een zonnige plek kan een geurborder ook ingericht worden als plukborder, bijvoorbeeld met geurende anjers en citroendaglelies. De meeste geurende kruiden gedijen goed op daken. Kruiden in het algemeen zijn goed bestand tegen de vaak wat meer zonnige en winderige condities op het dak. Avondgeur Voor mensen die werken en vaak alleen ‘s avonds van de daktuin kunnen genieten, is het een idee om geurende beplanting dicht bij het zitgedeelte te plaatsen voor meer beleving. Dat geldt ook voor dakterassen van horecagelegenheden. Veel bloemen sluiten na de hitte van de dag. Maanbloemen, oftewel bloemen die beginnen te bloeien als de zon ondergaat, zijn later op hun hoogtepunt. Interessant is dat deze veelal witte bloemen ‘s avonds sterk geuren. Dat doen ze om nachtvlinders en vleermuizen te lokken voor de bestuiving. Ipomoea, datura en brugmansia zijn bekende maanbloemen. Geurgevels Klimplanten die ‘s avonds en ‘s nachts geuren - en die geschikt zijn voor toepassing op gevels - zijn bijvoorbeeld: jasmijn (bloei juni - september) en kamperfoelie (juni-oktober). Kamperfoelie is ook goed voor allerlei bestuivende insecten. Dicht bij een (slaapkamer)raam of deuropening kunnen geurende klimplanten worden toegepast, zodat je ook binnen van de geuren kan genieten. De blauwe regen (mei-juni) is zeer geschikt om tot op grote hoogte geurende gevels te realiseren (en rondom ramen te groeien). Laat in het jaar bloeit de klimop nog. De bloemen verspreiden een heerlijke geur. Ze zijn ook een belangrijke voedselbron voor bijen nog laat in het seizoen. Doornloze klimrozen groeien niet zo hoog. Deze kunnen bijvoorbeeld rondom deuropeningen worden geplaatst. Er is steeds meer keuze in geurende beplanting. Vraag advies aan een groenprofessional. 109

Geur kan een daktuin of gevel aantrekkelijk maken op verschillende momenten van de dag en het seizoen. Blauwe regen en wilde wingerd vormen een tweetrapsgroeisysteem. De blauwe regen bloeit de eerste twee jaar niet en groeit ook minder snel dan de wingerd. De voorgevel (zuidoost) is volledig begroeid. Daar waar de ramen zitten, zijn uitsparingen in de begroeiing aangebracht. De opwarming van de muur in de zomer wordt sterk verminderd door het gevelgroen. Het werkt ook als een regenjas tegen vochtdoorslag. Geurend seizoen We kunnen de seizoensbeleving verlengen - voor ons zintuig zien - door het toepassen van jaarrond interessante en kleurrijke beplanting die tevens bijen, vlinders en vogels aantrekt. Dat geldt ook voor ons zintuig ruiken, bijvoorbeeld door (vroeg) in het seizoen (ook) gebruik te maken van geurende bolbloemen. Er zijn bloembollen verkrijgbaar die geschikt zijn voor toepassing in een sedumdak of een meer intensief dak. Op daken met een grotere draagkracht kunnen ook geurende struiken worden toegepast. Bijvoorbeeld toverhazelaar (de bloemen geuren op zachte winterdagen), sneeuwbal (geurende bloemen in het voorjaar) en sering (afhankelijk van de locatie van de daktuin). 110

Planten zijn in staat om de zogenoemde ziekenhuisgeur uit de lucht te filteren (het gaat om formaldehyde, een ontsmettingsmiddel en in hoge dosis giftig voor de mens).  Zie ook het tabblad Luchtkwaliteit. Binnengroen Er bestaat ook interieurgroen met aantrekkelijke geuren, bijvoorbeeld jasmijn, citrusboom, gardenia en bruidsbloem. Interieurbeplanting bloeit niet voortdurend. Het is een idee om in de loop van het jaar een deel van de beplanting aan te vullen met of te vervangen door bloeiend en geurend groen. In dieren- en vlindertuinen wordt tropische beplanting gebruikt met sterk geurende en nectarhoudende bloemen. Deze kunnen uiteindelijk ook vruchten produceren. Moswanden Moswanden en mosschilderijen zijn niet-levend groen. Deze zijn meestal gemaakt van natuurlijk mos, dat is geprepareerd en gekleurd met plantaardige kleurstoffen. Mos geurt als het net is aangebracht. Deze geur is niet schadelijk en neemt na enkele maanden geleidelijk af.  Zie ook het tabblad Voedsel en bloemen. 111

112 Op een daktuin kan prima een geurende border met (thee) kruiden worden aangelegd.

U e

Ons grootste kleuronderscheidend vermogen ligt in het groene deel van het kleurenspectrum. Omdat we zoveel verschillende tinten groen zo goed kunnen onderscheiden, vinden we een natuurlijke omgeving met diverse groene beplanting helemaal niet saai. Natuurlijke vormen zijn voor ons interessant om naar te kijken zonder dat dat ons veel energie kost.

U e Wij hebben als mens 95% van onze bestaansgeschiedenis doorgebracht in een natuurlijke, groene omgeving. We wonen eigenlijk pas relatief kort massaal in steden. Onze zintuigen zijn nog helemaal ingesteld op het leven in een groene omgeving en nog niet goed aangepast aan alle moderne stimuli van deze tijd. Onze omgeving heeft invloed op onze gezondheid en welbevinden. Aangezien wij 80% van de gebouwen en locaties visueel tot ons nemen, speelt groen zien daarin een aanzienlijke rol. Kijken op groen vanaf of vanuit een gebouw is goed voor ons welbevinden. Dat geldt ook voor uitzicht op een groen gebouw. Aantrekkelijk groen uitzicht is geld waard. In dit thema leest u een aantal tijdloze universele principes over uitzicht op groen en over kleurgebruik. Groen is hier meer dan zo maar wat decoratie. Zorgvuldig gekozen planten, rekening houdend met visuele eigenschappen, vervullen meerdere functies. Ze kunnen duurzaam in levende gebouwen worden toegepast. Sky Garden Londen. Bij uitzicht vanaf een daktuin in een sterk verstedelijkte omgeving draagt groen in beleving bij aan het verzachten van de omgeving met stenen en glazen gebouwen. En aan minder stress en een gevoel van veiligheid. Dit kan op locaties met veel publiek op grote hoogte wenselijk zijn.  Zie verder tabblad Veiligheid. 113

Groene vormen en patronen In de natuur vinden we veel zelf-herhalende (fractale) patronen en harmonische verhoudingen. Denk aan de zogenaamde Fibonaccireeks, spiralen en de gulden snede. Ons visuele systeem heeft zich gespecialiseerd in het verwerken van deze patronen, om zo snel onderscheid te kunnen maken tussen bijvoorbeeld een varen, voedsel of vijand tussen het bladerdek. Veel op de natuur geïnspireerde vormen genieten onze voorkeur. We zien ze vaak terug in gebouwen. Ze zijn toegepast om een visueel prettige omgeving te creëren die bijdraagt aan positieve emoties en/of herstel van stress. Customer journey ‘Customer journey’ oftewel ‘klantreis’ is een methode van ontwerpen waarbij de mens centraal staat. Vanuit verschillende gebruikers gezien doorloop je de belangrijkste routes in een gebouw en/of gebied. Dit kan al beginnen op de parkeerplaats. Groene gevel Bij aankomst bij een gebouw met een groene gevel straalt dit meteen al een duurzaam imago uit. Het geeft blijvend zichtbare groene PR voor het bedrijf of de instelling bij medewerkers, bezoekers, passanten en omwonenden. Ook kan met behulp van beplanting een levend logo worden gevormd.  Zie voor inspiratie tabblad Mobiliteit en logistiek.  Zie verder tabblad Ontspannen. 114

Ga voor een ontwerp waarbij mensen minstens 5 à 20 minuten per dag groen ervaren. Groene ontvangst Bij binnenkomst is het belangrijk dat een receptie herkenbaar is en opvalt. Een vergroende receptie geeft daarbij bovendien een klantvriendelijke en duurzame uitstraling. Met behulp van interieurbeplanting of groene wanden in de centrale ontvangsthal of wachtruimte kan een aantrekkelijke en ontspannen sfeer worden gecreëerd. Dit is interessant voor grote drukke gebouwen als stations of luchthavens. Reizen is immers vaak grotendeels wachten. Naast dat groen hier bijdraagt aan een groter gevoel van veiligheid en minder criminaliteit. In de zorg kan groen het wachten ook prettiger maken.  Zie verder tabblad Ontspannen. Later in het traject groen toepassen of na transformatie is vaak lastiger en minder effectief dan groen meteen bij het ontwerp integreren. 115

40 seconden natuurbeleving heeft al een effect op ons welbevinden. Kort zicht op groen Aangezien we 90% van de tijd binnen doorbrengen, is het belangrijk om beplanting binnen in gebouwen toe te passen. Als langdurig contact met groen niet mogelijk is kan men ook kiezen voor meerdere korte momenten van groen beleven. Bijvoorbeeld door beplanting toe te passen in de trappenhuizen of langs andere routes met veel loopverkeer. Kies voor groen op meerdere plekken, in het klein of op verrassende plekken. Zelfs kleine momentjes van natuurbeleving maken ons al blij en rustig. Voor ziekenhuizen, zelfs voor bijvoorbeeld de intensive care of afdeling oncologie, is er een luchtdicht afgesloten glazen pot met plant ontwikkeld. Zo is er uitzicht op groen, zonder infectiegevaar voor patiënten. Plantenbakken zijn bevestigd met banden in de bedrijfskleuren. 116

Afdeling geriatrie Tergooi ziekenhuis Blaricum. Plantenwanden zijn op strategische plekken geplaatst, zodat ze al van ver zichtbaar zijn. Aan het einde van de gangen bijvoorbeeld. En daar waar geen ruimte is voor potten, zoals tegenover de ontvangstbalie. Nagebootste natuur Uit onderzoek blijkt dat ook nagebootste natuur een positief effect heeft op ons welzijn en stress vermindert. Daarom zien we bij tandartsen of in ziekenhuizen vaak plafondverlichting met bloemen, bomen of wolken. Of levensgrote prints van landschappen op de wanden. Aeres Hogeschool Wageningen. Fotowand met groen. In de Romaanse broccolli zien we de zelf-herhalende patronen en de Fibonaccireeks die vaak in de natuur voorkomen en rustgevend werken. Moswanden zijn een natuurproduct. Ze zijn in verschillende natuurlijke kleuren te verkrijgen. Bij de interieurtoepassing leeft het mos niet meer en heeft geen effect op de luchtkwaliteit. Wel op de akoestiek, mede in combinatie met het paneel. In situaties waar geen levend groen mogelijk is kan een moswand een welkome aanvulling zijn voor een natuurlijke uitstraling. Combinaties Om bepaalde redenen (bijvoorbeeld beperking daglicht of bereikbaarheid) kan men kiezen voor kunstmatige oplossingen. Zoals een inrichting van moswanden tezamen met levend groen. Of een groene wand bestaande uit een combinatie van levend groen aangevuld met kunstgroen. Airport Simferopol. Een enorme groene wand van 15 meter hoog en 110 meter lang, bestaande uit deels levend groen (5 meter hoog) aangevuld met kunstgroen (10 meter hoog). Geef de voorkeur aan echte natuur boven nagebootste natuur. En aan nagebootste natuur boven geen natuur. 117

Levend groen blijft interessanter Alhoewel het zien van een poster of wand met natuurprint een positief effect heeft, neemt dit effect na verloop van tijd af. Levend groen verandert, dit kunnen wij waarnemen. Het blijft daarom steeds inspirerend en is interessanter dan kunstgroen. Daarnaast vervult levend groen nog andere functies, terwijl de positieve effecten van kunstgroen beperkt zijn. Jaarrond In het groen kunnen we de groeiprocessen en de wisselende seizoenen waarnemen. Deze afwisseling wordt door veel mensen als een prettige afleiding in ons dagelijks bestaan ervaren. Visueel contact - zelfs met kleine stukjes groen - kan herstellend werken.  Zie verder tabblad Voedsel en bloemen. Toch nog uitzicht op groen in een sterk verstedelijkte omgeving. De levende mosbalken veranderen van kleur na regen. 118

Vanuit het raam In de bebouwde omgeving met een variatie aan bouwhoogte kijkt men vaak uit op (lager gelegen) daken. Uitzicht op een groen dak in plaats van een bitumen of grinddak is veel prettiger. Het zorgt bovendien voor een verhoogde vastgoedwaarde. Groen uitzicht is helemaal wenselijk in de zorg. Seizoensbeleving zorgt voor meer afleiding en is met name voor ouderen of zieken met uitzicht vanuit het raam een welkome afwisseling. Een daktuin kan een interessant beeld bieden, met een diversiteit aan beplanting die goed zichtbaar is vanuit het bed of de ziekenhuiskamer. Door geschikte beplanting toe te passen worden vogels en vlinders aangetrokken. Uitzicht op een biodivers daklandschap werkt beter dan uitzicht op een kale grasvlakte zonder bomen en struiken. De ligduur na een operatie neemt af tot 20% wanneer de patiënt vrij uitzicht heeft op groen. Een natuurlijk en interessant uitzicht vanuit de ziekenhuiskamer en vanuit het bed. Het buitenkozijn en de deur van de kamer zijn van hout en zorgen samen met het kleurenpallet voor een warme huiselijke uitstraling. 119

Erasmus MC. Daktuin waar patiënten vanuit hun kamer met bed en al op kunnen rijden om te genieten van frisse lucht, zon en het uitzicht over de Rotterdamse skyline. Wat betreft de beplanting is gekozen voor maximale beleving: vormen, kleuren en geuren in de verschillende seizoenen. De totale daktuin op de achtste verdieping is 6.000 m2 waarvan bedtoegankelijk 3.000 m2 , . Groen contact Daktuinen kunnen tevens rolstoel- en bedtoegankelijk worden aangelegd zodat het groen niet alleen zichtbaar is, maar met alle zintuigen ervaren kan worden. Ook kan in het ontwerp worden meegenomen dat de daktuin tevens dienst doet als oefenruimte voor therapie- en revalidatietrajecten. Op de werkplek Zoals we eerder hebben gelezen, verwerkt ons visuele systeem gemakkelijk natuurlijke patronen van bijvoorbeeld planten. Met groen zien in je omgeving hou je zo meer ‘ruimte’ over voor andere taken. Mensen brengen veel tijd door op de werkplek. Een groene werkomgeving is minder vermoeiend en helpt onze oogspieren te ontspannen. Idealiter heeft de werkplek uitzicht naar buiten op een groene omgeving. Op een atrium of binnentuin met groene elementen. Of op gevelbeplanting en plantenbakken.  Zie ook tabblad Ontspannen. 120 Uitzicht op natuur vermindert stress, draagt bij aan positieve emoties, concentratie en herstel.

Privacy Uit onderzoek blijkt dat natuur die halfopen is, een beetje weelderig maar niet te wild of te netjes, door de meeste mensen als het mooiste wordt ervaren. Halfopen heeft te maken met een voor ons prettig oergevoel van uitzicht hebben gecombineerd met de veiligheid van beschutting. De beplanting zo plaatsen dat we een vorm van geborgenheid ervaren als we zitten of ontspannen, is belangrijk voor het ervaren van privacy. Vanuit die plaats is het goed om uitzicht te hebben naar de rest van de omgeving. We zijn vooral ingesteld op wat we in het verticale vlak op oogof zithoogte zien. Een levende plantenafscheiding die weinig (vloer)ruimte inneemt. 121

Camouflage Groen kan ook goed worden ingezet als oplossing om minder mooie (gedeelten van) gebouwen te verbergen en te verfraaien. Of om bewust het groen uit de omgeving te verbinden met het gebouw en zelfs door te trekken als een ‘groene jas’ over het gebouw. De 16 meter hoge ventilatieschacht van het ondergrondse metrostation is bedekt met groen. Nieuwbouw was vlakbij ontwikkeld. Deze had anders uitzicht gehad op een enorme en lelijke constructie. De groene mantel met koperen plantenbakken bevat beplanting als snelgroeiende en klimmende winde, met prachtig gekleurde bloemen die ook ‘s avonds bloeien. 122

Sportplaza Mercator bij het Rembrandtpark Amsterdam. Een weelderig camouflagepatroon van vaste planten, heesters en bomen op de gevels en daken. Op een oppervlak van 2000 m2 zijn 50 plantensoorten toegepast, afgestemd op de vier windrichtingen. Van een afstand lijkt het complex op een overwoekerd vestingwerk. Door de glazen gevel glinstert echter een eigentijds thermencomplex met zwembaden, fitness-, feest- en horecagelegenheden. Kleur In plaats van te maskeren kan beplanting juist worden ingezet om bepaalde onderdelen van een gebouw te accentueren. Zowel binnen als buiten kan in wanden en gevels beplanting worden toegepast die door bladkleur of bloei extra kleur toevoegt.  Zie ook tabblad Voedsel en bloemen. Naast het zien van groen en bloemen hebben wij ook een visuele voorkeur voor het zien van niet bedreigende dieren zoals vlinders en vogels.  Zie ook tabblad Biodiversiteit. 123

Kleurbeleving Een gebouw wordt meestal aangelegd voor de langere termijn, uitgesproken kleurentrends wisselen vaak per jaar. Pas kleuren toe die passen bij de architectuur, het concept of de bedrijfskleuren. Naast een voorkeur voor natuur en natuurlijke materialen is het volgens de ontwerpvisie van de biofilie ook aan te bevelen te kiezen voor een natuurlijk kleurenpalet. Passend kleurgebruik kan een meer helende of rustgevende omgeving versterken. Het zien van warme kleuren verhoogt onze hartslag en bloeddruk. Het zien van koele kleuren verlaagt onze bloeddruk en hartslag. Het zien van kleuren doet ook iets met onze gevoelstemperatuur. Een rode ruimte ervaren we als koud bij 11 °C en een blauwe ruimte al bij 15 °C. Zo kunnen we met kleuren een gevoelstemperatuur van 4 °C overbruggen. Dit zijn tijdloze principes en dus duurzaam om te gebruiken, bijvoorbeeld op dakterassen. Groen en blauw Zicht op water vermindert stress en heeft een rustgevend effect. Groen en water spreken meerdere zintuigen aan naast zicht. Daarom kunnen ze in een omgeving goed samen worden toegepast voor het welzijn van de mens. 124

Cloudgarden luchtzuiverende groen- en waterwand. Licht In verblijfsruimten in gebouwen wordt lichtwering toegepast om lichthinder tegen te gaan. Vooral op de glazen gedeelten van het gebouw. Strategisch geplaatste beplanting kan ook gebruikt worden om lichthinder tegen te gaan. Zoals het aanplanten van gevelbeplanting of leibomen. Met behoud van uitzicht en uitzicht op groen. Zo kan toch natuurlijk daglicht naar binnen vallen. Natuurlijk daglicht verandert van kleur en intensiteit gedurende de dag. Dit biologische ritme is belangrijk voor ons welbevinden. Kunstlicht verstoort ons dag- en nachtritme. Atria en patio’s zijn goede integrale oplossingen voor (meer) daglicht en groen in gebouwen.  Zie ook tabblad Temperatuur. In het souterrain van het ziekenhuis bevindt zich de afdeling radiotherapie. Op een dergelijke afdeling is het vaak lastig echte natuur toe te passen of toegang tot uitzicht op natuur te hebben. Hier zijn daglichtpatio’s toegepast. Dankzij het bovenliggende atrium is er daglicht en groen tot diep in de wachtgebieden in het souterrain. 125

Avond ‘s Avonds lichten witte en pastelkleurige bloemen op in het maanlicht. Dit kan zorgen voor een sprookjesachtige sfeer. Kies voor een totaalbeleving voor geurend sortiment. Ook witte elementen lichten op door het maanlicht of kunstlicht. Dit werkt energiebesparend: er is minder verlichting nodig. Verlichting verstoort het bioritme van diverse nachtdieren. Andere diersoorten hebben zich juist weer aangepast aan de stad door insecten te vangen die worden aangetrokken door de nachtelijke lampen.  Zie ook tabblad Geur. 126 Inspyrium Cuijk ‘by night’.

G

Lentiz|LIFE College, Schiedam. Groen en passend kleurgebruik hebben mede bijgedragen aan het winnen van de Scholenbouw Innovatieprijs 2013. Wat de jury opviel was de trots van de leerlingen en hun ouders op het nieuwe gebouw.

G Geluid is een belangrijk thema voor prettige en gezonde gebouwen. Het is vaak sfeerbepalend. Geluidshinder is een negatieve beleving. Het zorgt ervoor dat mensen zich gestrest voelen of slecht slapen. Een derde van de woningen en ook een groot deel van de overige gebouwen in Nederland staan op lawaaiige plekken. Omgevingslawaai is niet alleen vervelend, maar ook schadelijk. Het kan leiden tot stressgerelateerde gezondheidsklachten (o.a. hart- en vaatziekten). Volgens onderzoek is binnen kantooromgevingen een slechte akoestiek de grootste storingsfactor en sterk gerelateerd aan verlies van productiviteit. Verstoringen door geluid verminderen het prestatievermogen. Zelfs nadat het geluid is weggevallen, werkt dit nog enige tijd door. Groen heeft een geluiddempend vermogen. Daarnaast is de aanwezigheid van groen van groot belang voor de wijze waarop wij lawaai en geluidsoverlast in onze omgeving ervaren. Mensen vinden geluiden geproduceerd door de natuur meestal aangenaam. Mechanische of motorgeluiden worden vaak als minder aangenaam ervaren. Groene daken dragen bij aan een acceptabeler geluidsniveau zowel binnen als buiten het gebouw. 24 werkdagen per jaar is het verlies per werknemer bij slechte akoestiek. DGBC Facility Managers European Facility Management Congres Praag. 127

Groen dempt lawaai Geluid wordt gemeten in decibel (dB). Een mens kan een verschil vanaf 3 decibel in geluidsterkte al waarnemen. Een verschil van 5 decibel kan een mens heel goed waarnemen. Als het geluid met 5 decibel wordt verminderd, wordt het geluid als twee minder hard ervaren door het menselijk oor. Groene daken verminderen het binnendringen van omgevingsgeluid. Dit hangt af van het soort begroeiing en het soort substraat. Hoe dikker de substraatlaag, hoe groter de massa en hoe beter de geluidsisolatie is. Een grondlaag van 20 cm kan reducties tot 46 decibel geven. Maar ook met een ‘gewoon’ sedumdak met een beperkte dikte zijn reducties van 3 tot wel 10 decibel haalbaar. Dit is binnen gebouwen dan merkbaar aan verminderde geluidsoverlast van autoverkeer, treinen of overvliegende vliegtuigen. Groene daken verminderen de weerkaatsing van het geluid met 3 decibel. Nog een reden dus waarom het interessant is om groen toe te passen in omgevingen met veel overlast van verkeer of andere hinderlijke geluidsbronnen. Een groen dak werkt verder ook goed tegen contactgeluiden van regen, hagel of vogels. Een groendak zorgt ook voor een vermindering van de trillingen van verkeer, mits de massa van het groendak groot genoeg is. Naast dikte is ook het vochtgehalte van het substraat van invloed. Daarom is de geluidsreductie geen constante en kan wisselen in de tijd. Droog substraat draagt meer bij aan geluidsreductie dan verzadigd substraat. Dit kan relevant zijn voor het toepassen van hellende groene daken op plekken met veel verkeerslawaai. Hellende groene daken hebben meestal een lager vochtgehalte. De indeling van de daktuin kan effect hebben op het ervaren van omgevingsgeluid. Door het toepassen van meer verharde delen of water wordt weer meer geluid weerkaatst. Hoeveel de geluiddemping in werkelijkheid precies zal zijn is niet eenvoudig aan te geven. Laat de beoordeling en berekeningen door een deskundig bureau uitvoeren. 128

Groen kan het uitzicht op de geluidsbronnen wegnemen, wat op zich al een positief effect geeft op de ervaren geluidhinder. ‘Daktuinmuur’ Een afscheiding gemaakt van alleen klimop is niet voldoende dicht. Wil men beplanting inzetten voor geluidsdemping dan is een zeer dichte begroeiing nodig. Of het planten van een dikke rij of meerdere hagen achter elkaar. Bomen en struiken kunnen, eventueel in lichtgewicht constructies, op de dakrandzone geplaatst worden als een groene dakkroonomlijsting. Hierbinnen ontstaat een eigen microklimaat voor de beplanting en een sfeer van privacy met een aangenamer ervaren geluidsniveau midden in de stadse hectiek. Groene geluidswand Groene gevels en wanden dragen bij aan een acceptabeler geluidsniveau, zowel binnen als buiten het gebouw. Groene gevels voorkomen dat geluid weerkaatst tussen hoge gebouwen. Het straatgeluid dooft uit tussen de bladeren. Een voordeel van groene wanden is dat ze over een grote reeks aan frequenties een dempend effect hebben. Groene gevels houden 2,5 tot 3 decibel geluid van buiten tegen. 129

Groen kan ook binnen het gebouw tegen de wanden worden gebruikt om geluidsoverlast daar te reduceren. Als er in verblijfsruimten aantoonbaar aanvaardbare geluidsniveaus en privacy worden bereikt, kunnen hier punten mee behaald worden voor keurmerken voor gebouwen. Groene wanden in een gebouw kunnen ervoor zorgen dat geluid van binnen minder goed naar buiten kan. Zowel groene daken en groene gevels kunnen eraan bijdragen dat het geluid van het project in de gebruiksfase geen aanleiding vormt voor klachten over geluidshinder. Dit kan ook helpen bij certificeringen als bijvoorbeeld BREEAM, waarvoor het reduceren van geluidshinder een belangrijk criterium is. Het omringen van bebouwde terreinen met hogere beplanting kan ook geluiddempend werken. In de winter zal het effect van groen op geluidsoverlast door bladverliezende beplanting zeer beperkt zijn. Naaldbomen met dicht op elkaar staande takken kunnen het hele jaar door het geluid enigszins dempen. Grote, groene gebouwen hebben een positief effect op de geluidsbeleving in de omgeving. Hoe meer hoe beter. Zie voor meer informatie en praktijkvoorbeelden over geluid en groen de handleiding De Levende Tuin. 130

Eetbare daktuin Inspyrium in Cuijk. Een inspirerende en rustgevende groene omgeving voor bezoekers en medewerkers. De beplanting staat in onderhoudsvriendelijke bakken van cortenstaal, gevuld met licht lavasubstraat. Dit kan veel vocht opnemen ter overbrugging van droge periodes en gemakkelijk water afvoeren bij verzadiging. Volgens onderzoek zijn bomen en struiken in staat om vooral geluid met een hoge frequentie te verminderen. Lage tonen worden vooral gedempt door de grond. Akoestiek Geluidsgolven kunnen, afhankelijk van het materiaal dat ze raken, worden opgenomen (geabsorbeerd), doorgelaten of teruggekaatst (gereflecteerd). Veel organisaties werken met open kantoortuinen. In deze ruimten met harde oppervlakten hebben we last van echo’s. Deze beïnvloeden de spraakverstaanbaarheid. In een kantooromgeving kunnen planten helpen om de akoestiek te verbeteren. Beplanting laat geluid door en reduceert zo de nagalmtijd die veroorzaakt wordt door het terugkaatsen van het geluid. De totale bladmassa is hierbij belangrijk. Losse beplanting en plantcombinaties voor betere akoestiek: • planten moeten bij voorkeur groot, gezond en goed ontwikkeld zijn • planten moeten bij voorkeur grote bladeren hebben • opstellingen met drie tot vijf planten lijken beter te werken dan afzonderlijke planten • meerdere plantenopstellingen in een ruimte lijken beter te werken dan een geconcentreerde opstelling op één plaats • het is effectiever planten naast wanden en in hoeken te zetten dan in het midden van een ruimte Uit onderzoek blijkt dat ongunstige akoestiek leidt tot onderlinge irritaties bij werknemers. 131

Planten zelf zijn geen goede geluidsabsorbeerders. Losse planten zorgen vooral voor een prettige omgeving en verminderen zo ook de ervaren geluidshinder. Ze dragen bovendien bij aan een gezondere lucht en betere luchtvochtigheid. Een groene wand heeft meer effect op geluidsreductie dan losse planten. Zowel qua nagalmtijd als geluidsabsorptie. Het substraat is een goede geluidsarsorbeerder voor frequenties tussen de 500 en 2000 Hz. Dit is juist het spraakgebied van de mens. Het gaat bij groene wanden om de combinatie plant, wand en substraat voor het beste effect. 132 Geluid heeft effect op onze productiviteit en leerprestaties. Mensen die in een stille omgeving (40 decibel) werken, presteren beter op geheugentesten (ruim 16%) en beter op rekentesten (bijna 40%) dan in een omgeving met 65 decibel aan geluid.

Een moswand werkt ook tegen het nagalmen van geluid. Mos is van nature geluidsabsorberend. Als het wordt gemonteerd op panelen met extra isolatiemateriaal, absorbeert dit het geluid nog meer. Aantrekkelijke groene geluiden Groen draagt nog op een andere manier bij aan het verminderen van de ervaren geluidsoverlast. Het produceert namelijk direct (door het ruisen van bomen en struiken) of indirect (door het aantrekken van fluitende vogels) voor ons aangename geluiden. Denk ook aan de wind die op een daktuin door de grassen blaast en stadsgeluiden maskeert. Het lawaai van het verkeer of de industrie wordt meestal niet overstemd door deze natuurgeluiden. Wel maken groene geluiden het lawaai minder opvallend. Het is belangrijk om aandacht te hebben voor deze bewezen effecten van groen op onze geluidsbeleving en het ervaren van geluidshinder. De aanwezigheid van water in de omgeving geeft ons ook onbewust een gevoel van veiligheid. Als we groen en water tegelijkertijd zien en horen, versterkt dat de positieve beleving en vermindert het stress. ADAC Duitsland: gecombineerde water- en groenwand. Water loopt hier in een gesloten systeem langs een glazen wand en neemt daarmee veel fijnstof op, koelt de lucht en zorgt voor een hogere luchtvochtigheid in de ruimte. Dat laatste heeft een mooi neveneffect: vochtige lucht is sneller op temperatuur. Dit scheelt 6% in de energiekosten. Daarbovenop heeft water ook een gunstig akoestisch effect. 133

De roomdivider is volledig circulair. De planten zijn geselecteerd op maximale filtereigenschappen. Minder hinder bij groen uitzicht Uit onderzoek blijkt dat een visueel prettige groene omgeving maakt dat we minder aandacht hebben voor hinderlijke achtergrondgeluiden. Kwalitatief groen trekt mensen aan. De aanwezigheid van mensen om ons heen kan ons gevoel van veiligheid versterken. Een groene omgeving met mensen voelt prettiger aan waardoor lawaai als minder hinderlijk wordt ervaren. Geluid afkomstig van wegverkeer wordt als minder storend ervaren als het wegverkeer niet zichtbaar is. Groen kan hiervoor worden ingezet. Groen draagt zowel binnen als buiten het gebouw bij aan een acceptabel geluidsniveau. 134

O

Hotel Jakarta, Amsterdam. De subtropische binnentuin bestrijkt twee verdiepingen en vult het atrium met zes tot tien meter hoge palmen die speciaal zijn geselecteerd. Zo kan men op meerdere etages genieten van een ontspannen uitzicht. De groene beplanting past goed bij het duurzame houtenhotelconcept. Tropische beplanting versterkt een vakantiegevoel. Regenwater wordt hergebruikt voor de binnentuin.

O In Nederland ervaart één op de zeven medewerkers burn-outklachten. Daar zijn relatief veel jongeren bij tussen de 25 tot 35 jaar. We zijn (nog) niet ingesteld op zoveel onnatuurlijke stimuli in de bebouwde omgeving. Stadsmensen hebben veel baat bij meer groene en natuurlijke prikkels. Uit diverse onderzoeken blijkt dat het zien van beplanting stress vermindert en dat we in een groene omgeving sneller herstellen van spanning. Al binnen vijf minuten in het groen zakt ons stressniveau. Groen draagt bij aan prettige en ontspannen werk- en leerplekken. Ook in en om ziekenhuizen, verzorgingstehuizen en overige klinieken heeft groen een stressreducerend effect op patiënten en personeel. Een ontspannend groen en blauw uitzicht. Een doorlopende plantenbak met een daarin verankerde pergola met klimplanten, een loungebank met ingebouwde bergruimte en een ligbankje. Ook is een kruidentuin gerealiseerd. 135

 Zie ook Groene ontspanning De ontspanning die we ervaren, heeft sterk te maken met de zich telkens herhalende patronen in de natuur die we overal terugvinden in bomen, takken en bladeren. Het kost ons weinig inspanning om aandacht te hebben voor de natuur en erin te verblijven. Natuurlijke stimuli zoals het zien van bloemen of vlinders trekken onze aandacht zonder dat dit veel moeite kost en werken zo ontspannend. tabblad Uitzicht en kleur. De chemotuin van het ziekenhuis Tergooi in Hilversum is een halfopen paviljoen met uitzicht op de tuin. Het is gemaakt van eikenhout met een glazen dak. Tijdens de behandeling zitten patiënten beschut in strandstoelen tussen kleurrijke en geurende beplanting. En tussen vlinders en vogels waar speciale voorzieningen voor zijn getroffen in de houten constructie. Patiënten ervaren minder stress, meer privacy en meer mogelijkheid om op zichzelf te zijn. Groen ontwerpen  Zie ook tabblad Uitzicht en kleur. Onderzoek laat zien dat uitzicht op groen bijdraagt aan herstel en eerder ontslag van ziekenhuispatiënten. En minder gebruik van sterke pijnstillers. 136

Helende omgevingen veroorzaken een lagere hartslag en een rustiger hersengolfpatroon. Dit en andere onderzoeken hebben geleid tot het ontwerpen van meer helende omgevingen. Evidence Based Design (EBD), het ontwerpen gebaseerd op inzichten uit de wetenschap en/of in de praktijk bewezen, wint steeds meer aan terrein. Dat geldt ook voor Biophilic Design of biofilie, wat uitgaat van de biologische behoefte van de mens om (nog steeds) in contact te staan met de natuur. Behalve in de zorg zijn de principes ook goed toepasbaar in het onderwijs of in andere omgevingen. Zorg en herstel Het zien van en het zijn in groen is een prettige afleiding en bevordert positieve gevoelens en een toename aan energie. Zowel bij volwassenen als kinderen verminderen gevoelens van pijn. Op plekken in de zorg waar ontspanning belangrijk is, zoals in wachtkamers, spreekkamers of behandelruimten, kan groen veel bijdragen aan het verminderen van stress. Wachtruimte Erasmus MC in Rotterdam. Het vele groen in de centrale as en atria biedt een prettige rustgevende sfeer en creëert tezamen met de zitelementen intieme plekken die een welkome afleiding zijn voor patiënten, bezoekers en studenten. Bij een academisch ziekenhuis komen mensen vaak van ver en zijn lang van tevoren aanwezig. Er wordt gewerkt met een zogenaamde ‘getrapte’ wachtbeleving, waarbij groen is ingezet voor een aangenamere eerste wachtbeleving. 137

Verpleegkundigen die dagelijks hun pauze doorbrengen in een (dak)tuin van het ziekenhuis in plaats van binnen hebben minder kans op burn-outgerelateerde klachten, zo blijkt uit onderzoek. In de zorg kunnen aantrekkelijke daktuinen of groene binnenruimten fijn zijn om even tot rust te komen. Voordeel is dat men dan tevens even beweegt. Ervaring leert dat ook stressbestrijding het belangrijkste winstpunt is van helende tuinen voor patiënten met een psychiatrische stoornis. Kleur De kleur groen staat voor veilig, natuurlijk en rustgevend. Kleuren kunnen ingezet worden om de gewenste beleving te versterken in plaats van alleen kleurgebruik op basis van trends. Koele kleuren (blauw, paars en wit) zijn goed voor een meer ontspannen sfeer. Warme kleuren (geel, oranje en rood) zorgen voor een meer stimulerende of actieve sfeer. Dit zijn tijdloze principes en dus duurzaam om te gebruiken. Blauw Naast een blauwe kleur kan ook het zien van water of het horen van natuurgeluiden (een stromend beekje of een klaterende fontein) ons een veilig en ontspannen gevoel geven. Dit is ook biofilie, een oergevoel van veiligheid: er is water in de buurt. Daarnaast kunnen hinderlijke achtergrond- of stemgeluiden hiermee worden gemaskeerd. Ook ruisende bomen en zingende vogels geven ons een rustig gevoel. Appartementencomplex Aquaradius in Hoofddorp. Rustgevende gemeenschappelijke atriumtuin met waterpartij.  Zie ook tabbladen Geluid en Geur.  Zie ook tabblad Uitzicht en kleur. 138

Totaalbeleving Het kijken naar een afbeelding van groen of virtueel groen kan ook al stressverlagend werken. Op de lange termijn werkt het beter om écht in het groen te zijn. Daarnaast heeft groen een positief effect op onze andere zintuigen zoals horen, ruiken en voelen. Zie voor veel meer inspiratie en voorbeelden tabblad Uitzicht en kleur. Daarnaast heeft Ontspannen ook relaties met de thema’s Geluid, Geur, Biodiversiteit, Duurzame materialen en Veiligheid. Totale ontspanning Kuuroorden en wellnesscentra staan voor een relaxt verblijf. Groen is bij uitstek geschikt om hier zoveel mogelijk toe te passen. Ook in behandelruimten of plekken voor yoga of meditatie. Combineer de plek met rustgevende geuren en kleuren van de beplanting. 139

De kleur groen is voor onze ogen zeer ontspannend. Helemaal bij veel beeldschermwerk. Studeren in de groene bibliotheek in Schiedam. Werken en leren Technische ontwikkelingen bieden allerlei voordelen. Toch kunnen we chronisch overbelast raken doordat we continu geconcentreerd bezig zijn met social media, smartphones en schermen. De mentale gezondheid van werknemers wordt steeds belangrijker gevonden. De HRM-manager heet tegenwoordig ook vaak Chief Hapiness Officer (CHO). Waar het voorheen eerder ging om de hoeveelheid stoelen die we kwijt konden op de werkplek, gaat het nu vooral om het creëren van gezonde en prettige werkplekken. En om betere gebouwen voor minder stress en meer welzijn. Binnengroen is een van de eenvoudigste maatregelen die bijdragen aan mentale en fysieke gezondheid waar zelfs geen gedragsverandering van de mens voor nodig is. Millennials (geboren tussen 1980 en 2000) geven de voorkeur aan een meer huiselijke ontspannen omgeving boven een te zakelijke uitstraling.  Zie voor meer voorbeelden ook tabblad Ontmoeten. 140

In de stad beschikt men vaak over een beperkte woonoppervlakte en niet over een tuin. Millenials gaan voor mini en natuurlijk binnengroen. Ook levende daken en levende muren buiten spreken hen aan. In combinatie met speciale verlichting is het mogelijk op meer plekken groen te realiseren.  Zie ook tabblad Luchtkwaliteit. Op de voorgrond een levend schilderij met speciale verlichting waardoor groen toepasbaar is onafhankelijk van de daglichtsituatie. Het levende schilderij is ook een combinatie met ventilatie om actief de lucht te zuiveren. Ook minimomentjes van uitzicht op groen werken herstellend op de leer- of werkplek. Dagelijkse natuurmomenten van een paar minuten verspreid over de dag hebben al een positief effect op ons welbevinden. Uit onderzoek blijkt dat het herstellend effect van de natuur achteraf groter is dan vooraf. Dus telkens na een poosje gewerkt te hebben is het goed om groene pauzemomenten in te lassen. Zorg voor een aantrekkelijke groene binnenruimte of daktuin die werknemers of studenten kunnen gebruiken om even tot rust te komen of zich weer op te laden in de pauze. 141

Bij renovatie van het appartementencomplex ‘De Boel’ te Amsterdam heeft de vastgoedbelegger een gemeenschappelijke daktuin aan laten leggen. Bewoners genieten van een ontspannen sfeer midden in de stad. Doordat de beplanting hoog is zijn er privéplekjes gecreëerd en zit je als bezoeker van het dak snel beschut. Wachten Op stations en vliegvelden kan groen bijdragen aan een moment van onthaasten tussen alle reishectiek. De reistijd die vaak bestaat uit veel wachten, is te verrijken met een groenbeleving.  Zie ook Planten in wachtruimten en uitzicht op groen verminderen stressgevoelens en dragen bij aan een aangenamere wachtbeleving. tabblad Uitzicht en kleur. Erasmus MC Spoedeisende hulp. Twee patio’s met groene beplanting. Dankzij het bovenliggende atrium reikt het groen en daglicht tot diep in de wachtgebieden in het souterrain. Natuurlijk daglicht en uitzicht op groen versterken elkaar voor een rustgevend effect. 142 Groene wand, Eneco Rotterdam.

P e

Met meer planten op de werkvloer voelen mensen zich 76% energieker, 78% gelukkiger en 65% gezonder.

P e Medewerkers zijn steeds meer kenniswerkers. Ze hebben prettige gezonde omgevingen nodig om informatie te kunnen verwerken, te kunnen samenwerken en te innoveren. Planten in de werk- of leeromgeving verbeteren de luchtkwaliteit. Ze verminderen hoofdpijnklachten, stress, problemen met luchtwegen en hart- en vaatziekten. Dit resulteert in minder ziekteverzuim. Groen stimuleert onze concentratie en creativiteit. Het verbetert de akoestiek en vermindert de geluidshinder die we ervaren. Al deze effecten samen leiden tot een verhoging van de productiviteit en leerprestaties. Medewerkers van callcenters verwerken de vragen 7 tot 12% sneller bij uitzicht op groen, zo blijkt uit onderzoek. 143

Binnentuin in de voormalige korenbeurs. Groene lees- en studeerplekken in de bibliotheek van Schiedam. Leren Onderzoek maakt duidelijk dat een groene omgeving kan helpen om de aandacht bij de les te houden. Een groene plantenwand in de klas vergroot het concentratievermogen van de leerlingen en leidt tot een betere aandacht. Planten of bloemen in het klaslokaal doen dat ook. Verder kunnen planten in het klaslokaal eraan bijdragen dat jongeren zich socialer gedragen en zich minder vaak ziek melden. Uitzicht op groen vanuit het klaslokaal draagt bij aan een sneller herstel van het concentratievermogen. Hierbij lijkt belangrijk dat dit niet alleen een ‘kale’ grasvlakte is.  Zie voor meer inspiratie tabblad Uitzicht en kleur. In een praktijktest in acht basisschoolklassen verbeterden de schoolprestaties met 20% nadat planten in de klas geplaatst werden. Campus 013 Tilburg. In het ontwerp is meegenomen dat de leslokalen en de docentenkamer uitzicht bieden op de binnentuin. 144

Een groener schoolterrein en groenere buitenruimte daaromheen gaan gepaard met een betere cognitieve ontwikkeling (werkgeheugen en concentratievermogen). Dit geldt ook voor een groen schoolplein op het dak van de school. Arbeidsproductiviteit Een studie liet zien dat met veertig seconden kijkpauze op een groen dak versus een zwart dak, degenen met uitzicht op een groen dak minder fouten maakten bij computertaken. We verblijven dagelijks het grootste deel van de dag in een gebouw. De werkomgeving heeft een groot effect op ons welzijn, werkplezier en productiviteit. De mentale gezondheid van werknemers wordt steeds belangrijker. Daarmee groeit de behoefte tot het creëren van gezonde gebouwen die leiden tot minder stress.  Zie ook het tabblad Ontspannen. www.natuurlijkwerkt.nl Vergelijk de verzuimcijfers van uw organisatie met die van uw eigen sector en bekijk de effecten van vier natuurlijke interventies. Uit onderzoek blijkt dat investeren in een groene kantooromgeving loont (hogere productiviteit en aanwezigheid). Bij een afname van het ziekteverzuim met 1% is de investering in één jaar terugverdiend. 145

Eén plant per persoon is al voldoende om de prestaties te verbeteren voor meer complexe taken. Planten in het zicht werken het beste voor een hogere productiviteit. Vooral creatieve taken worden beter uitgevoerd in de aanwezigheid van planten. Creativiteit is in de huidige samenleving van innovatie steeds belangrijker. Het gaat hierbij vooral om de kleur groen. Sky Garden bij het ministerie van Economische Zaken. Daglichttoetreding in combinatie met een groene wand voor een gezonde werkomgeving. We gaan steeds meer van flexplekken naar projectplekken met wisselende projectteams. In open ruimten kunnen plantenwanden en plantenbakken goed gebruikt worden als afscheiding. Er zijn vele verrijdbare of eenvoudig verplaatsbare groene scheidingswanden en plantenbakken verkrijgbaar voor flexibele opstellingen. Kopers en gebruikers letten steeds meer op gezondheid, welzijn en productiviteitsaspecten bij de beoordeling van een gebouw. Een bepaalde mate van privacy wordt als prettig ervaren. Mensen delen vaker informatie en zijn minder snel geïrriteerd. Uit onderzoek blijkt dat de productiviteit 15% hoger ligt in een kantooromgeving met planten dan in ruimtes zonder planten. Mensen voelen zich meer alert en gefocust. Een productieve werkomgeving zorgt voor een goede balans tussen privacy en communicatie. Groen kan hierbij goed ondersteunen. 146

Zorg voor uitzicht op groen, vooral vanaf de werkplek. Ogen en groen Groen uitzicht helpt de ogen te ontspannen en opnieuw te focussen. Ook gaat het vermoeidheid en hoofdpijn tegen. Dit is van belang als we uren achter een beeldscherm zitten. Uitzicht op natuur heeft een rustgevende werking. Zie ook de tabbladen Ontspannen en Uitzicht en kleur. Beeldschermwerkers vinden zichzelf productiever en efficiënter met beplanting in de buurt. Er werd zelfs een verbeterde reactiesnelheid tot 12% gemeten bij computeropdrachten. 147

Oren en groen Een slechte akoestiek is de grootste storingsfactor binnen werkomgevingen. Het heeft volgens onderzoek de sterkste relatie met productiviteitsverlies (66% minder productief door afleiding geluid). Groen kan de akoestiek verbeteren en bijdragen aan het verminderen van de ervaren geluidhinder.  Zie voorbeelden tabblad Geluid. JOOLZ Amsterdam. De scheidingswand is tevens een subtropische kas om in te vergaderen. Er is ventilatie doordat het kasgedeelte iets is opgetrokken van de grond voor een aangenaam klimaat. Werktevredenheid De aanwezigheid van een groene daktuin of groene binnenruimte waarvan in de pauzes gebruik wordt gemaakt, leidt tot een grotere tevredenheid met de werkplek. Zo’n omgeving is tevens geschikt voor informeel en effectief vergaderen. Ook planten op de werkplek zorgen voor een grotere tevredenheid met de werkplek. 148

Ontspannen overleg in het groen op een daktuin tussen meerstammige bomen. Deze geven door hun vorm al snel een natuurlijke beschutting. In ruimten met weinig ramen kunnen planten (in combinatie met speciale verlichting) ook leiden tot een hogere werktevredenheid, evenals beplanting in productieomgevingen. Planten kunnen ook gebruikt worden om het kantoor meer te personaliseren door een eigen uitgekozen plant. Dit leidt tot een grotere betrokkenheid en werktevredenheid. Lely Campus Maassluis. Bomeneiland in de assemblagehal. Het personaliseren van de werkplek stelt mensen in staat om hun eigen identiteit te laten zien en vermindert mentale vermoeidheid. 149

Preferentie voorkeur groen in de werkomgeving 2019 Pilot innovatief groen SIGN RVO Verhogen planten in de werkomgeving uw welbevinden? 40,6% Nee, integendeel Nee, hoeft van mij niet Maakt geen verschil Ja, ik heb liever planten om me heen 40,6% 12,5% Ja, ik vind het veel prettiger werken in een groene werkomgeving Hoeveel groen zou u in uw werkomgeving willen hebben? Geen 28,1% 43,8% 15,6% Een kleine plant Een grote plant Een groep grote planten Een urban jungle vol planten Thuiswerken Met uitzicht op gevarieerd en kleurrijk groen vanuit de werkkamer werkt men thuis ook productiever. En met meer werkplezier. Planten in de werkkamer verminderen stress en verbeteren de concentratie. Uitzicht op natuurlijke elementen, zoals groen en water, worden als prettig ervaren.  Zie voor meer inspiratie tabblad Uitzicht en kleur en tabblad Ontspannen. Persoonlijke werkplek van Patrick Blanc, pionier op het gebied van groene gevels. 150

O

Appartementencomplex De Boel Amsterdam. Bij de renovatie heeft de projectontwikkelaar een gezamenlijke daktuin voor de bewoners gecreëerd. Deze kan worden gebruikt voor borrels, feestjes, yogalessen, nachtfilms en veel meer.

O Ontmoetingen in het groen verlopen prettiger en nodigen uit tot andere gesprekken. Dat maakt groene ruimten zeer geschikt voor de zorg en ook voor het onderwijs, het bedrijfsleven en de horeca. Openbare daktuinen in de buurt nodigen uit tot ontmoeten. Ondanks dat we in een dichtbevolkt land wonen, komen eenzaamheid en sociale isolatie vaak voor, zeker in grote steden. Mensen voelen zich meer verbonden in een groene omgeving. Ze gedragen zich ook socialer tijdens of na een verblijf in het groen. We zien steeds meer gebouwen met gemengde functies. Verschillende functies en meer groen vergroten de kans op ontmoeten en versterken de sociale samenhang. In dit hoofdstuk vindt u een grote variatie aan groene ontmoetingsplaatsen. Met name voor ouderen lijkt de ontmoetingsfunctie van belang. Groene binnenruimten bevorderen korte pauzes en zijn zeer goed bruikbaar voor een kort wandeloverleg. Een belangrijke groene ontmoetingsplaats: bij het koffiezetapparaat. 151

Schakel een constructeur met een deskundige groenprofessional in voor het maken van constructieberekeningen en een goed ontwerp. Bevorder een lange verblijftijd; dit vergroot de kans op toevallige ontmoetingen. Denk bijvoorbeeld aan bankjes rond een centrale plek in het groen waar iets te beleven valt. Verblijfsdak In de verdichte stad met schaars grondoppervlak kunnen daken worden ingezet als extra gebruiksruimte. Dat biedt mogelijkheden om een terras, schoolplein, speeltuin, sportveld, zwembad of zelfs een extra tentoonstellingsruimte op een museum te creëren. Een gebruiksruimte op het dak stelt wel specifieke eisen aan de constructie. Deze dient naast het eigen verzadigd gewicht ook de variabele belasting door personen (250 kg/m2 ) te kunnen dragen. Vergunning Voor de aanleg van een verblijfsdak moet een bouwvergunning worden aangevraagd bij de gemeente, bijvoorbeeld voor het maken van een deur naar het dak en het plaatsen van balustrades. Daarvoor moet een bouwtekening van het dak (oude en nieuwe situatie) en een constructieberekening worden aangeleverd. U kunt bij de beoordeling van de plannen onder andere te maken krijgen met: • Bestemmingsplan of Omgevingsplan (vrijstelling maximale bouwhoogte) • Welstandscommissie (zicht vanaf de straat) • Monumentenzorg • Burgerlijk Wetboek (rechten van de buren op privacy) • Waterwet (dimensies waterafvoer, eisen aan buffering water op eigen erf) • Flora- en faunawet • Arbowet (veiligheidsvoorzieningen op het dak) Combinaties Als de dakconstructie niet overal dezelfde draagkracht heeft, kan met verschillende combinaties van opbouw worden gewerkt. Boven de dragende delen van het dak kan bijvoorbeeld een terras worden gemaakt. Ook zwaardere begroeiing, plantenbakken en pergola’s met klimplanten zijn daar mogelijk. De delen met minder draagkracht kunnen bijvoorbeeld met sedum worden beplant. Het komt vaak voor dat de daktuin niet tot de dakrand mag lopen, maar een stuk terug moet wijken. De balustrade van het beloopbare deel van het dak wordt dan voor de veiligheid op enige afstand van de dakrand aangebracht. In bepaalde situaties wordt deze eis ook gesteld om te voorkomen dat buren last krijgen van inkijk of minder daglicht. Of om technische redenen, zoals kans op schade door wind of regen. Qua beplanting en onderhoud is een daktuin vergelijkbaar met een tuin op het maaiveld. 152

Daktuin met een volglazen balustrade en uitzicht op de beplanting buiten de balustrade en op de stad. Collectieve daken Ga voor een collectieve groene strook die de privédaktuinen verbindt. Deze maakt het kinderen en volwassenen mogelijk om elkaar te bezoeken. Bij de ontwikkeling van collectieve daktuinen omringd door hoge gebouwen (en dus veel schaduw), kan men bijvoorbeeld een daktuin positioneren voor meer gebruik tijdens de middag of avond en/of juist meer voor ochtendontmoetingen, afhankelijk van de wensen en de oriëntatie op de zon. Projecten waarbij de bewoners gezamenlijk de aanleg, het onderhoud en eventuele activiteiten in het groen verzorgen, leiden tot meer sociale interactie. Een groenprofessional kan helpen met een plan van aanpak en de begeleiding. Moestuinieren in een gemeenschappelijke daktuin draagt bij aan een beter sociaal klimaat en het welzijn van de gebruikers.  Zie ook het tabblad Voedsel en bloemen. Houthavens Amsterdam. Acht particuliere daken zijn tegelijk omgetoverd tot acht daktuinen met een collectieve groene strook. 153

Hooggelegen daken op openbare gebouwen kunnen getransformeerd worden tot exclusief uitkijkpunt. DakAkker op het Rotterdamse Schieblock. Het dak heeft een sociale functie: een groot aantal vrijwilligers uit de buurt werkt op het dak. Honderden Rotterdamse schoolkinderen komen er om te leren over gezond voedsel, water(opvang), groene daken en bijen houden. Het dak levert ook werkgelegenheid op: in de bistro ‘Op het dak’ werken mensen in de horeca. Het dak is inmiddels een toeristische trekpleister en staat vermeld in de Lonely Planet. De effecten van groen op de sociale samenhang spelen vooral op relatief korte afstand. Een klein (veilig en aantrekkelijk) buurt(dak)parkje is in dit opzicht vaak effectiever dan een groot stadspark. Het gaat erom dat men vooral medebuurtbewoners tegenkomt.  Zie ook het tabblad Veiligheid. SKY Garden op 155 meter hoogte. Op plekken waar veel mensen samenkomen, draagt groen bij aan socialer gedrag en een gevoel van veiligheid. 154

Informeel Een aantrekkelijke groene ruimte is een uitstekende plek voor informele ontmoetingen, een goede voedingsbodem voor creativiteit en innovatie. HMO, Hengelo. Hier is een omgeving gecreëerd waarin medewerkers van bedrijven elkaar gemakkelijk kunnen ontmoeten. Ze worden gestimuleerd om elkaars business en bedrijfsvoering te versterken. Dome X, Oss. Een ontmoetingsplaats voor co-creatie en business development, met inspirerend groen en een irrigatienetwerk waarmee de planten water en voeding krijgen toegediend. Zorg in grote gebouwen voor groene binnenruimten waar werknemers kort kunnen pauzeren of in een groene omgeving kunnen overleggen. 155

Driehoekige verrijdbare bakken met verzonken wielen voor telkens een andere beschutte opstelling. Flexibel Met verplaatsbaar of verrijdbaar groen kunnen (tijdelijke) ontmoetingsplekken worden gemarkeerd, bijvoorbeeld in de vorm van plantenbakken of groene roomdividers. Groene pauze Tijdens een (lunch)pauze in het groen herstelt men ook van stress.  Zie ook het tabblad Ontspannen. 156

Groene horeca In de horeca bevordert een groene omgeving (binnen én buiten) de omzet. Het is uitnodigend om te komen en er langer te verblijven. Onder een boom (of plant) gaan zitten voelt logisch. Beplanting is dan ook uitermate geschikt om zitplaatsen te markeren. 157

Zorg voor een toegankelijke groene binnen- en buitenruimte.  Zie ook het tabblad Bewegen en spelen. Dakpark Spoorloos Delft. Het treinspoor is ondergronds gebracht. De vrijgekomen ruimte is veranderd in een groene verblijfsplek voor reizigers, buurtbewoners en andere Delftenaren. Het park vormt tevens de toegang tot het oude station dat een horecafunctie krijgt. Zitfuncties zijn geïntegreerd in de plantenvakken. De daktuin is ontworpen om regenwater zo veel mogelijk vast te houden. Bevorder het gebruik van groene ruimten door bewegwijzering, informatie of activiteiten. Ontmoeten ‘in de echt’ Volgens de wet moet je trouwen met een dak boven het hoofd en omringd door vier muren. Veel gemeenten hebben dit aangepast tot alleen een dak, wat ook een groen dak kan zijn. 158

B en

Richt trappen en trappenhuizen zó in dat ze aantrekkelijk zijn om te gebruiken.

B en Een derde van de volwassenen beweegt te weinig volgens de Nederlandse norm voor gezond bewegen. Veertien procent van de jeugd in Nederland heeft overgewicht. We worden ouder maar verkeren in die extra jaren vaak niet in een betere gezondheid. Ons zittend gedrag in de huidige maatschappij is een grote risicofactor. Meer bewegen draagt sterk bij aan een betere gezondheid, ook op latere leeftijd. We kunnen onze gebouwen zo ontwerpen en inrichten dat actief gezond gedrag wordt gestimuleerd. Gezond gedrag is gemakkelijker als er ook wordt genoten. Uit onderzoek blijkt dat bewegen in het groen een goede combinatie is van genieten en gezondheid. Ook is aangetoond dat in omgevingen die uitnodigen tot meer bewegen medewerkers zich 71% gezonder, 36% gelukkiger en 65% energieker voelen. Een aantrekkelijke daktuin of groene binnenruimte nodigt uit tot meer bewegen. Een groen schoolplein op hoogte. 159

Geef duidelijk de route of toegang naar de trappen aan. Vaker de trap We kunnen trappen en trappenhuizen zo inrichten dat deze aantrekkelijk(er) worden om te gebruiken. Op een natuurlijke wijze worden medewerkers en bezoekers verleid tot meer bewegen. In plaats van standaard de lift te gebruiken. Dikwijls bevinden trappen zich in de buurt van de entree van het gebouw. Een groene uitstraling als visitekaartje zorgt dan meteen voor een welkome ontvangst of duurzame uitstraling. Is in verkeersruimten de grondoppervlakte beperkt, dan is met hangend groen of groene wanden toch veel mogelijk. Een trappenhuis kan ook aan de buitenkant worden vergroend. Het geeft een mooi accent én nodigt uit tot meer gebruik van de trap. 160 Een groen gevelsysteem kenmerkt zich door minimaal watergebruik en een relatief laag gewicht. Het is onderhoudsarm, lekvrij en ongevoelig voor storingen. Bij ontmanteling is het volledig recyclebaar.

Groene zittrappen Bij meer ruimte kunnen trappen en groen geïntegreerd worden en tevens ruimte bieden aan prettige zitplaatsen in het groen. Actief kantoordesign Staand vergaderen is een methode om de vergaderduur te beperken. Dit kan bijvoorbeeld aan statafels met groen of aan een groene wand. Het groen zelf draagt ook bij aan een hogere productiviteit. In de nis aan een gezonde en prettige wand kan met zijn tweeën staand worden overlegd, staand worden gebeld of met een laptop worden gewerkt. Aantrekkelijke looproutes Om mensen binnen gebouwen de juiste richting te wijzen, wordt vaak gebruik gemaakt van bebording. Visueel kan de logische route ondersteund worden door gebruik te maken van beplanting. Belangrijk is daarbij wel dat de beplanting langs de route anders is dan de beplanting in de overige ruimtes. Beplanting langs looproutes maakt ook het lopen naar bijvoorbeeld de printer of koffiemachine aangenamer. 161

Groene routing gecombineerd met verlichting in een verpleegtehuis. Lopen door de jungletoppen: vakantiebeleving in Hotel Jakarta. Groene ontmoetingen Inspirerende groene plekken, zowel binnen het gebouw als op het dak, kunnen mensen aanzetten om zich te verplaatsen om hier met andere collega’s of medestudenten te ontmoeten. Bewegen draagt niet alleen bij tot een vermindering van obesitas en kans op depressie. Het leidt ook tot verbetering van cognitieve en motorische ontwikkeling. En het zorgt voor een beter humeur. Als medewerkers of studenten zich vaker verplaatsen, stimuleert dit informele ontmoetingen met anderen. Het blijkt dat juist deze spontane en informele ontmoetingen leiden tot innovatie en creativiteit. En ook tot een beter sociaal klimaat op de werkvloer of in de leeromgeving.  Zie ook tabblad Ontmoeten. 162

Cloud Garden. Een groene wand in combinatie met een sensor en fan om een aangenaam binnenklimaat te creëren in de sportschool. Sportruimtes Aan de vaak steriele ‘technische’ sportschoolinrichting kan prima beplanting worden toegevoegd. Dit geeft een heel andere beleving van de fitnessruimte. Groene wanden dragen bij aan een frisse gezonde luchtkwaliteit en betere akoestiek. En dus ook aan een gezonde sportschoolomgeving. Zeker als er ook yogalessen worden gegeven: beplanting heeft een rustgevende werking. Dakwandelen Bij voldoende draagkracht kan het dak ook ingezet worden als een leef- en beweegruimte om bijvoorbeeld in de pauze te verblijven. Of om lopend te bellen of lopend te vergaderen. Lopen stimuleert ons denkvermogen. Er kan een interessant en langer wandelpad ontstaan door dit slim rond bestaande constructies en obstakels op het dak aan te leggen. 163

Bij (kleinere) daken kan een hoge opbouw van lichtkoepels vervangen worden door vlakke beloopbare lichtstraten waardoor er meer bewegingsruimte op het dak ontstaat. In (sedum)beplanting op daktuinen kan een (natuurlijk) looppad worden aangelegd. Zelfs als verbinding tusssen verschillende woningen. Collectieve groenstrook tussen acht daktuinen. 164

Zorg voor een goede en gemakkelijke toegang tot groene daktuinen en groene binnenruimtes. Twee jeu-de-boulesbanen bovenop een kantoorconcept, zoals Babylon. Spelen Een daktuin of dakpark biedt kansen voor het aanleggen van beweeg- of speelmogelijkheden, net als een tuin op het maaiveld. Dit kan toepasselijk zijn voor bepaalde bedrijven of voor zorginstellingen. Een effectieve groene inrichting draagt bij aan een actievere houding van cliënten en medewerkers en kan ingezet worden als oefenruimte bij revalidatietrajecten. 165

Ronald McDonald Huis Leiden. De wens was om een andere sfeer te creëren dan in de ziekenhuisomgeving met een duidelijke verbinding tussen buiten en binnen. Een veilige ruimte waar kinderen hun energie kwijt kunnen, waar gezonde en zieke kinderen samen spelen én waar steeds genoeg te ontdekken en beleven valt. Het dak is te benutten voor een groen schoolplein of als extra verblijfsruimte op onderwijsgebouwen. Het is bewezen dat moestuinieren leidt tot minder zittend gedag bij kinderen. Schommelen kan ook prima op een groen dak. 166

V

Een goede inrichting, aanleg en goed beheer van de groene omgeving zijn succesvolle instrumenten bij sociaalen veiligheidsbeleid.

V Mensen voelen zich veiliger en gelukkiger in een groene omgeving. Agressie en geweld komen minder vaak voor in omgevingen met groen. Mensen voelen zich veiliger naarmate de hoeveelheid groen toeneemt. De perceptie van veiligheid stijgt dan van 86% naar 89,3%. Dit is belangrijk voor gebouwen waar veel mensen samenkomen. En in sterk verdichte steden. In dit thema vindt u een aantal aandachtspunten voor het veilig toepassen van groen op, aan en in gebouwen. En tips voor het voorkomen en verminderen van schade door bijvoorbeeld vandalisme, criminaliteit, UV-straling en wind. O2 Arena Londen. Kant-en-klaar levend bouwhek. Deze enorme afscheiding was tijdens de Olympische Spelen nodig om bezoekers af te schermen van de constructiewerkzaamheden op een nabijgelegen bouwplaats. De levende wand van 150 meter lang en 8 meter hoog werd in een week geïnstalleerd en is demontabel en remontabel. De groene wand behoeft weinig onderhoud en staat er nog steeds. 167

Groene balustrade en borstwering ineen. Dubbel doel Groene wanden en plantenbakken lenen zich bij uitstek voor het vervullen van meerdere functies. Uitzicht op groen draagt dan ook bij aan (een gevoel van) veiligheid. World Horti Center Naaldwijk. De hoogteverschillen van de zittrap zijn net beneden de één meter gehouden. Hierdoor is geen extra doorvalbeveiliging nodig. Plantenbakken dienen als natuurlijke balustrade en bieden tegelijk privacy. Daar het hier een leeromgeving betreft, worden de plantenbakken afwisselend gevuld voor educatieve of presentatiedoeleinden. Veilig voelen Het is prettig om te verblijven in ruimtes die met zorg zijn vormgegeven, een menselijke maat hebben en goed zijn onderhouden. Dat trekt mensen aan wat zorgt voor een gevoel van verbondenheid. Men is dan ook eerder geneigd elkaar aan te spreken op wangedrag. Voor de perceptie van veiligheid kan groen overal worden toegepast. Voorwaarde is wel dat de begroeiing niet te dicht is zodat de zichtbaarheid behouden blijft. Juist op plekken die veelal als minder prettig worden ervaren, kan meer en goed onderhouden groen de beleving sterk verbeteren. Ook kan meer groen mensen verleiden tot meer bewegen in de omgeving. Dat draagt ook weer bij aan minder vandalisme en criminaliteit.  Zie ook tabblad Bewegen en spelen. 168

Beschutte plekken geven een veilig gevoel. Het is daarbij wel zaak om in het ontwerp aandacht te houden voor de menselijke maat en uitzicht op de omgeving. Verwaarlozing van het groen vermindert de sociale veiligheid. Een slechte onderhoudstoestand wordt door criminelen gezien als het ontbreken van sociale controle. Men kan er dus ongestoord zijn gang gaan.  Zie ook het tabblad Uitzicht en kleur. Parkeergarage met een groene mantel van klimop. De parkeergarage is vaak de eerste en laatste plek die bezoekers en medewerkers zien van een bedrijf, instelling of stad. Voor een positieve beleving en gevoel van veiligheid kan groen worden ingezet. 169

In buurten waar Minder criminaliteit Groene omgevingen nodigen mensen uit, wat criminelen afschrikt. In omgevingen met groen komt 42% minder criminaliteit voor dan in omgevingen zonder groen. Waar minder criminaliteit is, is minder politie nodig. Op grote gebouwen zien we steeds vaker openbaar toegankelijke dakparken. Door aantrekkelijke daklandschappen aan te leggen kan een ontmoetingsplek ontstaan die de sociale cohesie in de wijk bevordert. Dat maakt de leefomgeving veiliger. Inbraak Sommige klimsteunen voor planten zijn door inbrekers te gebruiken om bij bovenverdiepingen te komen. Ook kinderen kunnen erop proberen te klimmen. Wanneer dit risico bestaat, kan gekozen worden voor een klimsteun van verticaal opgespannen draden. Daarop kan een niet sterk verhoutende klimplant wordt gezet, bijvoorbeeld clematis of hop. Ook doornige klimmers als rozen zijn goede inbraakwerende planten. Een andere optie is het toepassen van gevelpanelen zonder metalen raster aan de voorkant. Of systemen met kleine of juist heel grote rasters, wat het beklimmen moeilijker maakt. woningcorporaties groene projecten ontwikkelen, gaan de sociale cohesie en de contacten tussen bewoners er enorm op vooruit. 170

Hangend groen is ook een oplossing voor glazen gevels. Vergroening kan ook ‘van boven’ komen. Denk aan hangplanten vanaf een hogere verdieping. Hangende twijgen kunnen zich beter herstellen van beschadiging dan de hoofdstam. Hangend groen is ook een oplossing voor glazen gevels. Groene gevels geven de buurt een prettige uitstraling en beter gevoel van veiligheid. Vandalisme Als iets mooi aangelegd is en goed wordt onderhouden, gaat dit vandalisme tegen. Begroeiing op gevels is een bewezen middel tegen graffiti. De kwaliteit van de leefomgeving neemt ook toe. Op plaatsen waar veel vandalisme voorkomt kan de voet van jonge klimplanten beschermd worden met gaas of stekelige struiken. In een onderwijsomgeving kunnen groene gevels en groene wanden een positief effect hebben op het sociale gedrag van leerlingen. 171

Begroeide muren zijn altijd droger dan nietbegroeide muren. Schade aan de gevel Vaak wordt nog gedacht dat gevelbegroening schade aan de gevels toebrengt. Inmiddels is dit idee achterhaald. Klimplanten hechten niet meer dan een millimeter in de gevel, dit veroorzaakt dus geen directe schade. Alleen bij oudere gevels met kalkvoegen of scheuren kan eventueel schade ontstaan door klimplanten. Moderne gevels met harde stenen en voegen geven geen problemen. Klimplanten beschermen de gevel juist tegen regen en nemen vocht van de muur op. Een muur achter klimplanten is vrijwel altijd droog. Gevelgroen als klimop en wingerd werkt als een regenjas. Ook gevelgroen in de vorm van gevelpanelen is zo ontworpen dat er voldoende ventilatie is en geen vochtschade ontstaat. Schade op het dak Een groen dak beschermt de dakbedekking tegen de inwerking van de temperatuur en UV-straling door de zon, waardoor het twee keer langer meegaat. De beplanting neemt water op. De kans op lekkage en waterschade is daardoor veel kleiner. Verzekeringsmaatschappijen spelen hierop in door groene daken juist te stimuleren. Nadeel is dat mocht er wel lekkage zijn van een groendak, dit tijdrovend en kostbaar is om op te sporen. Daarom is het zaak bij aanleg een groenprofessional in te schakelen. Die werkt met op elkaar afgestemde systemen. Veelal werkt hij samen met partijen die bij aanleg een productgarantie van circa 10 jaar afgeven. De meeste multifunctionele en groene daken gaan veel langer mee. Iedere daktuin en iedere locatie zijn maatwerk. Vraag een deskundige groenprofessional om advies. 172

TIP Werk druppelleidingen van het beregeningssysteem onzichtbaar weg om het hufterproof te maken. Wind Hoe hoger de daktuin, hoe meer invloed van wind. Ook bij daktuinen op het maaiveld tussen hoge gebouwen kunnen valwinden voorkomen. Bij het kiezen van bomen voor een daktuin is het raadzaam om soorten die gevoelig zijn voor takbreuk te vermijden. Dat geldt ook voor bomen met een lange rechte stam. Beter is het te kiezen voor meerstammige bomen of bomen die door hun vorm minder wind vangen. Selecteer vooral bomen met een niet te grote en vrij open kroon en niet teveel bladmassa. Struiken op stam zijn ook geschikt. Let ook op de grootte van de boom. Vooral soorten tot 6 meter (derde grootte) zijn geschikt. Kleinere bomen zijn te verankeren met een contragewicht. Grotere exemplaren kunnen vastgemaakt worden aan de bewapeningsmat. Daarnaast is het belangrijk te kiezen voor bomen met een goed dicht wortelgestel. Een begroeide gevel geeft afhankelijk van de ontwikkeling van de beplanting een belasting in gewicht en groeidruk op de gevel. Ook wind heeft effect op gevelgroen. Hoe meer luchtdoorlatend de beplanting, hoe minder effect. Hulpdiensten Bij grotere berijdbare dakparken bovenop bijvoorbeeld parkeergarages kan het zijn dat in noodgevallen ambulances of brandweerwagens het dak op moeten. Of auto’s om gasten af te zetten bij de ingang van het hotel. Dit stelt bijzondere eisen aan de draagkracht en de opbouw van de daktuin. Rijden of bochten nemen, levert extra belasting op. De ervaring leert dat voor dit gebruik het aan te raden is om drainagematten toe te passen van extra zware kwaliteit. Werken op hoogte Om een groendak aan te leggen en te onderhouden moet erop gelopen worden. Dat stelt eisen aan de bereikbaarheid, de draagkracht en de veiligheid. Lichtkoepels, dakramen en op het dak geplaatste installaties kunnen valgevaar opleveren. Belangrijk is dat er duidelijke instructies en afspraken over dit soort werk worden gemaakt. Zoals over het snoeien van bomen en gebruik van aanlijning. Zorg ook voor de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen en houd rekening met de weersomstandigheden waarbij er niet meer op het dak gewerkt kan worden.  Zie tabblad Bodem.  zie Bomenfilter (www.vdberk.nl/bomen) of Tree Ebb (www.ebben.nl/nl/treeebb/) voor geschikte bomen op daktuinen.  Check de Arbocatalogus geschreven door Branchevereniging VHG en Stigas. 173

Groene gevelsystemen met de hoogste classificatie van brandwerendheid zijn zelfs toegestaan in vluchtroutes. Veiligheidsmaatregelen zijn verplicht vanaf 2,5 meter hoogte, dus ook voor aanleg en onderhoud van groene gevels en wanden.  Zie verder tabblad Onderhoud. Brand en groendak Het risico dat een bitumendak vlam vat, is 18 tot 24 keer groter dan een goed onderhouden groendak. Een dak met anorganisch substraat en vetplanten heeft een laag brandrisico. Water op een dak werkt ook brandvertragend. Bij daken met veel dor materiaal in de winter, zoals bij een dak met grassen, is het brandrisico hoger dan op een conventioneel dak. Dit kan gevolgen hebben voor de brandverzekering van het gebouw. Het is aan te bevelen geen dorre houtige beplanting vlak voor de ingang van klimaatinstallaties te hebben. Vermijd ook beplanting langs de dakranden en ramen. Door opwaaien en vliegvuur kan een brand overslaan naar andere delen van het gebouw. Om voortplanting van een eventuele brand op een dak te beperken kan het dak onderverdeeld worden in zones, gescheiden door paden van onbrandbare materialen. Het helpt ook om direct langs de paden vegetatie van een beperkte hoogte te planten. Giftige planten Er is een aantal giftige tot zeer giftige tuin- en kamerplanten. Het is dus zaak hier rekening mee te houden bij de keuze voor planten op daktuinen en binnenruimten voor kinderen of in bepaalde zorgomgevingen. Lijsten van giftige tuinplanten en kamerplanten zijn op internet volop te vinden. Vaak is zo’n lijst ook bij de apotheek verkrijgbaar. 174

B

Maanplein Heerlen. Een innovatieve toepassing van grote bomen op het dak van winkels en een parkeergarage. Op deze locatie was slechts veertig centimeter ‘bodemruimte’ beschikbaar (tussen de bovenkant van het dak en de bovenkant van het maaiveld). De dertig jaar oude bomen zijn daarom in terpen geplaatst. Elke terp ligt op een Permavoid-watermanagementsysteem, dat gemiddeld 4.000 liter water kan vasthouden. Via capillaire lonten worden de bomen van water voorzien, zelfs tijdens langere droge periodes.

Daken zijn de grootste braakliggende ‘gronden’ in Nederland! B Beplanting op, aan en in gebouwen is eigenlijk beplanting in een gecultiveerde situatie. Die is vaak anders dan de natuurlijke situatie. Vooral de bodem vereist veel aandacht: de juiste bodem is de basis voor gezonde en levende beplanting. Dat vraagt om specifieke kennis over de bodem en de juiste groeiomstandigheden voor een goede, gezonde ontwikkeling van de beplanting. Gezonde planten zijn sterk en hebben daardoor minder last van ziekten en plagen. Paviljoen Circl Amsterdam. Een wormenhotel maakt het mogelijk om groente- en fruitresten uit de (bedrijfs)keuken op circulaire wijze te gebruiken op de eigen locatie, bijvoorbeeld in daktuinen, bij restaurants en scholen. Een wormenhotel zet organisch materiaal om in wormencompost. Die is rijk aan micro-organismen en draagt daardoor bij aan meer biodiversiteit in en op de bodem. 175

In de grond We zien steeds vaker bomen en grote planten in gebouwen, zowel solitair als gegroepeerd in verhoogde bakken. Soms lijken de bomen in de grond te zijn opgenomen. De ervaring leert dat het niet altijd wenselijk is om de beplanting in gebouwen direct in de grond te plaatsen. De bovenkant van de beplanting staat dan in een kunstmatige situatie en de onderkant in een natuurlijke situatie. Dat gaat wel eens mis, bijvoorbeeld door vervuild grondwater en wisselende grondwaterstanden in de natuurlijke bodem. Het is dan beter de beplanting te plaatsen in een waterdichte bak met gecontroleerde omstandigheden. De waterhuishouding in de bak kan dan bijvoorbeeld met sensoren worden gereguleerd. Ook wordt zo eventuele schade voorkomen door wortelgroei aan het gebouw. Voor planten van enig formaat is al snel een bodemlaag van één meter nodig, waardoor de vloerbelasting flink toeneemt. Bij (sub)tropische beplanting - die vaak in containers of bakken staat - wordt gerekend met een vloerbelasting van 400-600 kg/m3 en bij mediterrane beplanting van 800-900 kg/m3. Daarbij komt nog het gewicht van de beplanting. Dat betekent alles bij elkaar een grote verzwaring van de veranderlijke belasting waarmee gewoonlijk wordt gerekend. Ook bij het gebruik van beplanting in grote bakken of potten moet met een constructieve verzwaring gerekend worden. Daarbij moet ook rekening gehouden worden met de belasting tijdens het transport. JOOLZ Amsterdam. Op deze locatie was de mogelijkheid beperkt om diep de grond in te gaan voor het plaatsen van een bak voor de gewenste hogere beplanting. Dat is opgelost door de substraatdikte te laten oplopen: van 6 cm aan de rand tot 40 cm in het midden. Daardoor werd het mogelijk om in het midden hogere beplanting toe te passen als eyecatcher, omringd door lagere beplanting in de dunnere substraatlaag. Voor een goede waterhuishouding is gebruik gemaakt van het Permavoid-irrigatiesysteem (onder het substraat). Door capillaire werking via lonten wordt water uit de onderliggende units – tijdens droogte – terug naar het substraat en de wortels getransporteerd. 176

Hydrocultuur op kleikorrels heeft als voordelen: minder frequent watergeven, schoon, licht van gewicht en een langzaam groeiende wortelkluit (dus minder vaak verpotten). Nadelen zijn: hogere aanschafprijs van speciaal gekweekte beplanting, beperkt sortiment en slechte beloopbaarheid voor onderhoud bij toepassing in grote binnenborders. Bodemsubstraat voor binnengroen Voor binnengroen wordt meestal gekozen voor lichtgewicht bodemsubstraat in combinatie met een beperkte frequentie van watergeven. Voor binnenborders kan de beloopbaarheid van het substraat een aanvullende eis zijn, in verband met het onderhoud. Elke substraatsoort - aardecultuur of hydrocultuur - heeft voor- en nadelen (sortimentskeuze, watergeven, bacteriën en aanschafprijs). De keuze zal mede afhangen van de afmeting van de border en de voorkeur van het bedrijf dat de beplanting levert en onderhoudt. Houd tijdig rekening met het plaatsen van grote bomen in de projectfase. Grotere planten en bomen moeten naar binnen gebracht en vervangen kunnen worden. Dat stelt eisen aan interne openingen (deuren) en vereist voorzieningen in de gevel en/of het (atrium)dak. Hotel Jakarta Amsterdam. Een lichtgewicht ontwerp voor de opbouw van de binnentuin in het atrium, waarbij grote niveauverschillen met lichtgewicht 100% gerecyclede ophoogmaterialen zijn ingericht. Kwetsbare subtropische bomen tot wel tien meter hoog zijn met de grootste zorg in positie getakeld. Voor het besproeien van de binnentuin wordt regenwater opgevangen. Boomatrium Het is cruciaal om samen te werken met een deskundige professional voor het creëren van een optimale groeiplaats. Naast kennis van een optimale waterhuishouding is kennis nodig van het juiste substraat voor het type beplanting. De stabiliteit van de beplanting in relatie tot de beworteling is ook een aandachtspunt. 177

Een flinke boom op een dak of balkon, in een atrium of binnentuin heeft een bepaalde bodemdiepte nodig. Dat kan betekenen dat er aanvullende constructieve maatregelen genomen moeten worden bij het gebouwontwerp. Boomatrium. Herinrichting showroom Dick Cousaert Design Kuisenberg. Tijdens de renovatie is een opening in het dak gemaakt. De kelder is gebruikt voor het maken van een waterdichte bakconstructie voor de wortelzone van een zestien meter hoge esdoorn. Door inmenging van gft-compost in het substraat - voor de juiste pH-waarde - wordt de rode herfstkleur van de esdoorn bevorderd. Wortelen op hoogte Steeds vaker worden niet alleen vaste planten, maar ook struiken en zelfs bomen op daken en in gevels van gebouwen verwerkt. Dat vraagt om technische oplossingen om een optimale groeiplaats te creëren op een locatie die van zichzelf niet optimaal is. Bij daktuinen moet ook rekening gehouden worden met de wind. Bomen moeten bijvoorbeeld in het grondmengsel vastgezet kunnen worden. Goed wortelen begint al bij de kweker. Boomkluiten worden hier boven de grond omringd door een rand met kleine gaatjes waardoor er veel lucht in de zogenoemde airpot kan komen. De luchtgaatjes in de rand stimuleren - samen met goede grond rondom de kluit - de aanmaak van haarwortels. Zo ontstaat er een kluit van topkwaliteit, die geen verplantingsstress kent. Daardoor slaan de bomen goed aan op de nieuwe locatie. Deze manier van kweken zorgt tevens voor het verminderen van de grootte en het gewicht van de wortelkluit. Ideaal voor toepassingen op groene gebouwen. 178

Om bomen vast te zetten kan gebruik gemaakt worden van verankeringskabels. Ook het ondergronds vastzetten van bomen aan een wapeningsmat is mogelijk. Bij kleinere bomen wordt ook wel gewerkt met een contragewicht. Dakbodem Globaal zijn er twee bodemsoorten voor daktuinen: dun substraat (vooral voor sedumdaken) en een dikkere teeltlaag (voor diverse planten en bomen). De substraatlaag kan uit verschillende materialen bestaan, zoals minerale gesteenten, gerecyclede materialen en organische stoffen. De draagkracht van het dak is bepalend voor de dikte en het type substraatlaag. De keuze van de beplanting dient daar vervolgens weer op afgestemd te worden. Bij het plaatsen van bomen is het belangrijk om te kiezen voor een toplaag die niet wegwaait en het kiemen van onkruid tegengaat. Er zijn speciale meststoffen ontwikkeld voor groenen sedumdaken: voor rustige groei en gezonde beplanting. 179

Anti-afschuifsysteem op een hellend dak. Steile daken drogen sneller uit door de snellere afvloeiing van regenwater. In Nederland zijn platte daken over het algemeen berekend op een belasting van 100 kg/m2 (voor de grindlaag). In bestaande situaties kan de grindlaag bijna altijd vervangen worden door een extensief of sedumdak, zonder extra constructieve maatregelen. Een verzadigd groendak met een dikte van circa 7 cm blijft onder de toegestane belasting. Extensieve groene daken zijn toepasbaar op daken met een helling van 0 tot 35 graden. Boven 35 graden zijn extra voorzieningen noodzakelijk om het afschuiven van substraat en beplanting te voorkomen. Natuurdaken zijn meestal iets zwaarder. Bij het aanleggen van een natuurdak in bestaande en in nieuwbouwsituaties moet per situatie onderzocht worden of extra constructieve maatregelen nodig zijn. Uitgangspunt voor een groendak is de draagkracht van het dak. Bij een bestaand dak is dat een gegeven. Bij nieuwbouw is er veel meer mogelijk door bijvoorbeeld in de constructie al rekening te houden met de positie en de gewenste indeling van de daktuin. Dakbomen Als een dak hooguit de draagkracht heeft voor begroeiing met sedum, kunnen er vaak wel bomen boven de bouwkolommen worden geplaatst. Vanaf ongeveer 1.000 kg/m2 vermogen is het mogelijk om (kleine) bomen te planten. belastbaar Ook op een dak vraagt een boom in een bak om een gecontroleerde waterhuishouding en een goed afgestemd substraat, onder andere om uitdroging te voorkomen. Houd rekening met het gewicht van het eindbeeld van de boom. In een bak op het dak blijven bomen vaak wel wat kleiner. 180

Speciaal voor daktuinprojecten zijn bomen met de gewenste eigenschappen te selecteren op: www.vdberk.nl/bomen en www.ebben.nl/nl/treeebb. Bosco Verticale in Milaan. In de aanloop naar de realisatie van deze bostoren zijn veel testen en onderzoeken gedaan met betrekking tot de groeiomstandigheden van bomen. Naast windtesten is er bijvoorbeeld onderzocht in welke grondmengsels bomen zich het beste kunnen vastzetten. Bomen tot zes meter hoog (en afhankelijk van de situatie soms ook tot twaalf meter hoog) met niet teveel bladmassa en een goed dicht wortelgestel zijn het meest geschikt voor op daken. Meerstammige bomen blijven vaak wat kleiner en zijn door hun vorm ook bijzonder geschikt voor toepassing op daken. Hun zwaartepunt ligt laag en in de kluit. Meerstammige bomen zijn ook makkelijk en goed te verankeren. Planten op en tegen muren Voor toepassing van grondgebonden klimplanten tegen de gevel van een levend gebouw geldt hetzelfde als in een levende tuin. Het begint met een gezond bodemleven: bacteriën, bodemschimmels, insecten en regenwormen. Al deze organismen samen dragen bij aan een goede bodemstructuur, watervasthoudend vermogen, doorluchtbaarheid (zuurstofgehalte), afbraak van dood materiaal en aanmaak van voedingsstoffen. Beplanting die tegen gevels aangroeit, staat bloot aan sterke wisselingen van temperatuur en watervoorziening. Het bodemleven vergroot de worteldiepte van de beplanting, waardoor schade door droogte wordt voorkomen. De bodem kan worden verbeterd door meteen bij het planten de juiste mycorrhiza’s en bodembacteriën mee te geven.  Zie voor meer informatie de handleiding De Levende Tuin. 181

CFDT Parijs. Een rots met muurplanten vormt de basis van het gebouw. Muurplanten groeien van nature rechtstreeks op muren; ze wortelen in kieren en spleten van de muur, vaak in de schaduw. Deze situatie kan bewust nagebootst worden door het creëren van poreuze gevels met gaten of gevels met richels en spleten. De meeste beplanting is niet geschikt om grote oppervlakken dekkend te vergroenen. Mossen kunnen dit wel, zie bijvoorbeeld de mosbalken.  Zie tabblad Uitzicht en kleur. San Telmo Museum in Spanje. De geperforeerde gevel geeft ruimte aan spontane groei van beplanting, geïnspireerd op met mos en lichen (korstmos) begroeide rotsen. Biodiversiteitsschool Boulogne-Billancourt in Frankrijk. Een levende muur met gaten en richels vormt een voedingsbodem voor flora en fauna. 182

Q-Park parkeergarage in Den Haag. Een combinatie van gevelpanelen en grondgebonden klimplanten langs een liftschacht. Geveltuin Grondgebonden klimplanten kunnen zelfhechtend zijn of gebruikmaken van een klimsteun. Klimplanten kunnen goed gecombineerd worden met een geveltuin. Voor het aanleggen van een geveltuin is een breedte van 45 cm gewenst. Dat wordt vaak door de gemeente toegestaan, mits het voetpad een minimale doorgang van 160 cm heeft en er een vrije doorgang overblijft van minimaal 120 cm (niet gehinderd door bijvoorbeeld lichtmasten en prullenbakken). Andere systemen voor gevelgroen werken met plantenbakken of gevelpanelen die zijn voorzien van bijvoorbeeld substraat, steenwol of kunststofmatten als bodem. Gevelsystemen zijn nog steeds volop in ontwikkeling. Bodemzuivering met tijdelijke natuur Al voor het bouwen kan er duurzaam met de bodem worden omgegaan. Planten kunnen bijvoorbeeld in combinatie met geschikt bodemleven voor bodemreiniging worden ingezet. Dit proces wordt bioremediatie of fytoremediatie genoemd. Is de toplaag van de bodem verontreinigd, dan kunnen planten in samenwerking met bacteriën en schimmels de verontreiniging uit de Zuiverend en circulair bedrijvenpark De Ceuvel Amsterdam. De vlonder beschermt de bodemzuiverende beplanting tegen betreding. bodem afbreken of opnemen. Bijvoorbeeld naast opritten (oilspils) of op oude industrieterreinen (brownfields). De grond hoeft dan niet te worden afgegraven en ook niet vervoerd. Bovendien wordt het bodemleven niet verstoord. 183

De Ceuvel is een duurzame broedplaats voor ondernemers op een voormalige scheepswerf aan het Van Hasseltkanaal in Amsterdam-Noord. Oude woonboten zijn met fundering en al op het zwaar vervuilde terrein geplaatst en verbouwd tot duurzame werkplekken. Rondom de boten krijgen bodemreinigende planten vrij spel om de vervuilde grond te zuiveren. De Ceuvel is een tijdelijk project dat de bodem na tien jaar schoner achterlaat voor verdere ontwikkeling. Voordeel is dat tijdens de natuurlijke zuivering van de vervuilde bodem de locatie gebruikt kan worden voor placemaking - het veranderen van een deel van de openbare ruimte van een plek waar je zo snel mogelijk doorheen wilt tot een plek waar je nooit meer weg wilt - en allerlei activiteiten. Voor bodemreiniging worden verschillende plantensoorten met hoge wortelactiviteit gebruikt, ieder met een specifieke sanerende eigenschap. Het afbreken van organische verbindingen (PAK), zoals bijvoorbeeld (diesel)olie, werkt goed met bijvoorbeeld riet, populieren of wilg. De afbraakproducten die hierbij vrijkomen zijn onschadelijk. Verontreiniging van zware metalen (koper, lood, zink, cadmium, chroom en nikkel) kan worden opgenomen door bijvoorbeeld de brassicafamilie (koolzaad, Indische mosterd) en luzerne. Sommige grasachtigen kunnen voor beide verontreinigingen worden ingezet. De beplanting wordt uiteindelijk gerooid en omgezet in biogas en as (via biovergassing). Planten die voor bodemzuivering worden toegepast, zijn uiteraard niet geschikt voor consumptie. 184

V en

The Green House Utrecht is een restaurant met eigen urban farm.

V en Het kweken van groente en fruit brengt ons in contact met de basis van ons voedsel. Het sluit ook aan op de vraag naar meer gezond, duurzaam en lokaal voedsel. Bovendien raakt zelf kweken aan een oergevoel van zelfvoorzienend willen zijn. In steden zien we veel ontwikkelingen op het gebied van stadslandbouw (urban farming). Hierbij wordt gestreefd naar het zo dicht mogelijk bij de burger verbouwen van voedsel. Lokale productie van kruiden, groente en fruit leidt tot minder transport. Dat betekent ook minder CO2 -uitstoot en minder luchtverontreiniging. Steeds meer gemeenten staan positief tegenover stadslandbouw, omdat dit ook de sociale samenhang in de wijk ten goede komt. Naast levende daken en muren met groene planten kun je ook denken aan bloeiende beplanting. Dat zorgt voor meer jaarrondbeleving en is ook goed voor de bestuiving van fruitbomen en groentegewassen. Van het dak op het bord. PARK Café-restaurant in Hotel Arena (Amsterdam) heeft een eigen daktuin - met verse kruiden, eetbare bloemen en minigroente - bovenop de parkeergarage. De chef oogst dagelijks van het dak voor de bereiding van thee, cocktails en gerechten. Het hotel ontvangt hierop veel positieve reacties van gasten en omwonenden.

Een daktuin produceert tot 2 kg groente en fruit per m2 . Advocatenkantoor Simmons & Simmons in Amsterdam beschikt over een daktuin met kruiden, eetbare bloemen en wijnranken. Eetbaar dak Het gebruik van dakoppervlak voor lokale voedselproductie is interessant voor meer voedselzekerheid en gedeeltelijk zelfvoorzienend kunnen zijn. Stadsbewoners die geen tuin hebben (of op de wachtlijst staan voor een volkstuin), kunnen op het dak voor eigen consumptie groente verbouwen. Dat is een manier om toegang te krijgen tot kwalitatief goed en vers voedsel. We zien ook steeds meer eetbare daktuinen bij bedrijven die gezond gedrag bij hun medewerkers willen stimuleren. De daktuin levert bijvoorbeeld fruit (als gezond tussendoortje) en kruiden zoals munt, waarmee je het drinken van water aantrekkelijk kan maken. Uit onderzoek blijkt dat medewerkers zich 78% energieker voelen door gezonde voeding met een objectieve prestatieverbetering van 30%. Het kweken van groente en fruit vereist een dakconstructie met de nodige draagkracht. Bestaande daken kunnen eventueel verstevigd of aangepast worden. Bij nieuwe daken kan hiermee al bij de bouw rekening gehouden worden. De meeste groenten die geschikt zijn voor kweken in bakken, kunnen ook op het dak worden gekweekt. Ook kruiden zijn zeer geschikt, omdat het vaak overwegend zonnig is op het dak. Een urban oplossing bij schaars oppervlak: door de paden tussen de plantenvakken smal te houden, beslaan deze slechts 30% van het dakoppervlak. Hierdoor kan een zo groot mogelijke dakpluktuin worden gecreëerd. 186 Zie www.natuurlijkwerkt.nl voor een calculatie wat natuurlijk werken kan opleveren aan productiviteitsstijging in relatie tot de loonsom.

Veel fruitbomen zijn verkrijgbaar in een minivariant, die heel geschikt is voor toepassing op dakterrassen. Leibomen vragen om deskundig onderhoud om in optimale conditie te blijven. Eten van de muur Leifruit en andere leibomen kunnen langs de gevel van een gebouw groeien. Ze nemen zo weinig ruimte in. Door in te spelen op het verschil in zonoriëntatie kan een gevarieerde beplanting rondom een gebouw worden gerealiseerd. Zo kun je bijvoorbeeld een loods aantrekkelijk en functioneel (eetbaar) vergroenen! Eetbare daktuin Inspyrium Cuijk. De hoge beplanting levert eetbare vruchten; de onderbeplanting bestaat uit kruiden. Langs de muren groeit leifruit en er staan bijenkasten voor de bestuiving. De beplanting staat in onderhoudsvriendelijke bakken van cortenstaal, gevuld met lavasubstraat. Hiervoor is gekozen omdat het licht is en relatief veel vocht kan vasthouden ter overbrugging van droge perioden. Daarnaast zorgt lavasubstraat voor mineralen en zuurstof in de bodem. Water en plant Er zijn groene daken met gecombineerde functies. Het Polderdak bestaat bijvoorbeeld uit een systeem van kratten onder het substraat, waarin regenwater kan worden opgeslagen. Dat kan worden gebruikt om de bovengelegen beplanting water te geven. 187

De Ceuvel Amsterdam Aquaponics is een circulair systeem voor voedselproductie, waarbij wormen worden gekweekt op voedselresten van een café. De wormen dienen als voedsel voor de vissen en de uitwerpselen van de vissen zijn weer voedsel voor de planten (bacteriën in de plantenwortels halen de voedingsstoffen uit het water). Met dit circulaire systeem is het mogelijk om voedsel te produceren met 10% van het landoppervlak en 5% van het water dat wordt gebruikt bij conventionele methoden. De technieken zijn nog in ontwikkeling voor grootschalige toepassing. Polderdak met een grote moestuin, fruitbomen, kippen en zitplaatsen om te vergaderen of tot rust te komen. Gezond dak De extra draagkracht boven de bouwkolommen is te benutten voor een eetbaar dak. In het stramien van de kolommen kunnen bijvoorbeeld zwaardere fruitbomen worden geplaatst, waardoor het beeld ontstaat van een boomgaard op hoogte. Erasmus MC Rotterdam. In een ondergrond van gras, kruiden en wilde planten zijn in totaal 38 noten-, appel- en perenbomen aangeplant in speciaal ontworpen meubels, waarbij het middelste gedeelte van een vierkante zitbank gevuld is met bomensubstraat. Een deel van de bomen staat op grasterpen. Het fruit mag in principe geplukt worden. 188

DakAkker Rotterdam is de grootste dakboerderij van Europa waarbij met grond op het dak wordt gewerkt. Er wordt geëxperimenteerd met diverse opstellingen voor het verbouwen van groente, fruit en kruiden. Er worden ook honingbijen gehouden. Volkstuin of schooltuin op hoogte Stadslandbouw op daken biedt bewoners de mogelijkheid om te moestuinieren midden in de drukke stad. Dat levert een kortere voedselketen op en een groter bewustzijn over de herkomst van ons voedsel. Stadslandbouw versterkt ook de sociale samenhang in een buurt. Het draagt tevens bij aan de gezondheid en het welbevinden van de bewoners, waarbij ook de waardering voor de wijk kan toenemen. Stadslandbouw kan bovendien voor werkgelegenheid zorgen. Een eetbare schooltuin, ook op het dak, is zeer geschikt als leerplek en leermateriaal.  Zie ook het tabblad Educatie. Moestuindak op hoogte. Haalbaar en betaalbaar Voor hotels en horecagelegenheden is het belangrijk een rendabel verdienmodel te hebben, naast een duurzaam en gezond imago. Het is voor horecamedewerkers niet altijd haalbaar om tijd en aandacht te besteden aan het zelf opkweken van kruiden. De oplossing ligt in opgekweekte kruiden die op maat worden aangeleverd. De daktuin of kas functioneert dan meer als vershoud- en plukplek, inclusief groenbeleving voor de gasten. 189

The Green House in Utrecht is een demontabel en herbruikbaar paviljoen. Het restaurant heeft een open keuken. Over de volle lengte van de vide is een groenwand aangebracht voor een aangenaam binnenklimaat. Op het terras dienen platanen als natuurlijke parasol. De kas, waarin kruiden en een deel van de groente voor het restaurant worden gekweekt, bevindt zich als blikvanger aan de voorzijde van het pand. Regenwater van het dak wordt opgevangen voor de groene wand en de urban farm. Circulair Een lokale kwekerij levert gewassen en kruiden in circulaire kratten. Deze zijn klaar om te oogsten. De planten worden opgekweekt in grote herbruikbare kweekbakken of kratten (in plaats van potjes of losse plastic bakjes). Deze passen op het daksysteem of in een opstelling binnen een locatie; er komt geen afval vrij. Dit is een duurzame en circulaire manier van voedsel produceren, waarbij ook de omgeving groener wordt. “De mogelijkheid om voorafgaand aan het opdienen van een gerecht je eigen kruiden en gewassen te oogsten maakt het zo speciaal.” Chefkok Peter Scholte. 190

La Place Nijmegen. Dakrestaurant Op de rooftopbar kunnen gasten genieten van het uitzicht. Het moestuingedeelte bestaat uit verwisselbare kratjes met kruiden en groenten die in het restaurant gebruikt worden. Door het flexibele, modulaire systeem heeft de keuken altijd de beschikking over verse producten. Ook ontstaan er geen kale plekken na de oogst. Vers en duurzaam Kruiden kunnen binnen enkele uren bezorgd en geoogst worden, zonder verlies van smaak en voedingsstoffen. Door de kruiden op het laatste moment te oogsten, is de smaak heel intens. Daardoor zijn minder kruiden nodig, een win-winsituatie. Meer kas Vaak wordt vastgoed voorzien van glas als een tweede huid, meestal voor geluidsisolatie en verbetering van het binnenklimaat. Deze tweede huid, met brede spouw, kan ook integraal ingezet worden voor het kweken van eetbaar groen. Duurzaam Prêt-à-Loger-huis TU Delft. Een combinatie van duurzaam wonen en zelf gewassen telen in een tussenkas. Een voorbeeld van een servicemodel dat lokaal geproduceerde kruiden-inkratten-op-maat aanlevert, klaar om geoogst te worden en makkelijk in onderhoud. Zie www.hrbs.com. Indoor farming Het verbouwen van voedsel in gebouwen, binnentuinen en op de werkplek is sterk in opmars. Hierbij maakt men gebruik van LED- en hydroponic oftewel teelt-op-watertechnieken. Binnenin gebouwen kan de werkplek ook (deels) vergroend worden met eetbare gewassen. Kleine moeseilandjes met tomaten en aardbeien op kantoor. Deze zorgen tevens voor een ontspannende werkplek. 191

Met het juiste lichtrecept kan een paar gram rucola net zo veel vitamine C bevatten als een kiwi. Vertical farming: een manier om in gebouwen met speciale verlichting, zonder zonlicht, zonder bestrijdingsmiddelen en bijna zonder water voedsel te kweken. Voedselflat Voor vastgoedexploitanten kan binnenshuis kweken rendabel zijn, bijvoorbeeld door leegstaande gebouwen of verdiepingen te gebruiken voor stadslandbouw. De opbrengst per vierkante meter kan lonend zijn, omdat voedsel in meer lagen kan worden geteeld; zo wordt de ruimte in de stad optimaal benut. Bovendien kan sneller worden geproduceerd dan normaal. Vooral bepaalde kruiden, kiemgroente en sla zijn hiervoor geschikt. Placemaking met groen Stadslandbouw is vaak een goede manier om een (nieuwe) betekenis te geven aan plekken bij (her)ontwikkeling van een gebied of gebouw. Ook bij tijdelijke leegstand kan het mensen aantrekken en verbinden. Stadslandbouw bevordert de betrokkenheid van lokale bewoners, bedrijven en bezoekers. De voormalige Honigfabriek in Nijmegen wordt voor een periode van acht jaar bemand door tal van ondernemers uit verschillende branches. Inmiddels is het één van de hotspots van Nijmegen. De hop en kruiden, die worden geteeld in oude fruitkisten, worden gebruikt door de inpandige bierbrouwerij en restaurants. De ‘Sluiertuin’ is in de beginfase belangrijk geweest voor het aantrekken van mensen. Bloeiende prunus op daktuin Station Breda. Meerstammige bomen zijn stabieler door hun vorm en daardoor heel geschikt voor daktuinen. 192

B Mensen worden blij van bloemen. Onderzoekers beargumenteren dat onze fleurige voorkeur voortkomt uit het feit dat bloemen in onze omgeving betekenis hebben voor onze overleving. Bloemen geven immers aan dat de plantengroei gezond is en dat we in de toekomst de beschikking zullen hebben over voedsel. Is een dak al geschikt voor het verbouwen van groente en fruit? Dan kan men net als in een gewone tuin ervoor kiezen om combinaties te maken met bloemen: eetbare bloemen of plukbloemen voor op de vaas. De combinatie met bloemen kan de groei van andere planten bevorderen. Ook hebben bloeiende planten een gunstig effect op bestuiving en bestrijding van ziekten. Eetbaar Veel bloemen zijn zelf ook eetbaar (indien onbespoten). Deze kunnen worden verwerkt in cocktails, salades en andere gerechten. Dit geldt ook voor bloemen van binnenbeplanting (als ze biologisch geteeld en onbespoten zijn), denk aan Arabische jasmijn, fuchsia, hibiscus, begonia en zelfs een aantal orchideeënsoorten. Kijk voor meer inspiratie in de handleiding De Levende Tuin. Bloemenpilaar Groen in de vorm van staande of hangende pilaren heeft een grote impact in hoge ruimten. Voordeel is dat deze verticale structuren weinig tot geen vloerruimte innemen. Bloemenpilaar. De bloeiende beplanting wordt per seizoen gewisseld. Met kerst heeft de bloementoren bijvoorbeeld een rode invulling. Een groene wand met bloeiende beplanting bij de entree oogt heel gastvrij. Er kan gekozen worden voor bloeiende planten met een luchtzuiverende werking, net als bij het overige groen. Check altijd of bloemen eetbaar zijn, bijvoorbeeld in het boek ‘Bloemen met Smaak’.  Zie ook het tabblad Luchtkwaliteit. 193

Bloemendak Zelfs een gangbaar groen dak met sedum kan een afwisselend beeld geven als er wordt gekozen voor soorten die variëren in kleur, bladvorm en bloeitijd. De meeste soorten bloeien zo’n vijf tot zes weken. Sedum is ook goed bestand tegen hitte, droogte, zon en wind. Bloembollen op het dak. Bloembollen op het dak Met bloembollen wordt het bloeiseizoen verlengd. Ze zijn toe te passen tussen het dakgroen of op een dak met een beperkte substraatopbouw. Crocussen en blauwe druifjes bloeien ook in de halfschaduw. 194

Bij 10% groen kan de stad een goed leefgebied zijn voor vlinders en bijen, mits het groen gevarieerd is, voldoende voedsel en schuilgelegenheid biedt en als een netwerk verspreid door de stad aanwezig is. Schaduw Sedum is een echte zonaanbidder. Voor schaduwdaken zijn er speciale schaduwmatten met bloeiende planten die in de schaduw goed gedijen. Deze bestaan vooral uit wit- en geelbloeiende soorten die als lichtpuntjes wat meer opvallen op een schaduwrijk dak. Bestuiving Zonder bloemen geen voedsel. Bloemen leveren zaad, bessen en vruchten. Bloemen staan aan de basis van de voedselketen voor mens en dier. Voor bestuivende insecten, zoals wilde bijen, zweefvliegen en vlinders, mogen de afstanden tussen groene gebiedjes niet groter zijn dan 100 meter. 195  Zie ook het tabblad Biodiversiteit.

Dak- en gevelgroen kunnen worden gebruikt om de diversiteit te vergroten. Ze zijn ook geschikt om verschillende groene gebieden te verbinden. Nemo Amsterdam. Het dak is voorzien van een gras-kruidenvegetatie. In de laatste fase zijn er plantvakken met vaste planten gerealiseerd. Dynamische bloemengevel Ook bij gevelgroen is meer beleving en biodiversiteit mogelijk door het integreren van bloeiende beplanting. Een tijdige en goede afstemming in alle projectfasen tussen architect, groenprofessional, aannemer en opdrachtgever leidt tot betere en haalbare innovatieve groene oplossingen. World Horti Center in Naaldwijk. Zeventig panelen, 450 m2 groenwand, 12.000 planten, zestien verschillende plantensoorten en vier verschillende bloeivormen, variërend door de seizoenen heen. De unieke groene gevel van het ‘innovatiecentrum van de glastuinbouwsector’ is een echte eyecatcher. Door het jaar heen verandert de kleur van de gevel: de planten bloeien en verkleuren met de wisseling van de seizoenen. De bloeiende beplanting zelf vormt - in kleur - ook nog grote bloemvormen. Deze verspringen op de gevel door het jaar heen, doordat gebruik gemaakt is van planten met verschillende bloeitijden. Dat maakt van de buitenkant van het gebouw een levendig en dynamisch geheel. 196

B

Biodiversiteitstoren M6B2 in Parijs. Opgeleverd in 2016. Bij deze groene toren is het de eerste keer dat het is toegestaan om een appartementencomplex te bouwen in Parijs met een hoogte van 50 meter in plaats van de gangbare maximale hoogte van 37 meter. Samen met dé tuinbouwschool van Parijs zijn zaden opgekweekt, afkomstig uit de omliggende bossen, in 3,5 meter lange roestvrijstalen buizen. Verder klimmend gevelgroen en dakbeplanting om een groene rots te gaan vormen in dit sterk verstedelijkte gebied.

Biodiversiteit op en rondom gebouwen is dé manier om stadsbewoners, vooral de jeugd, in hun dagelijkse leven in contact te laten komen met natuur. B Biodiversiteit staat voor de mate van verscheidenheid aan levensvormen in een bepaald leefgebied of ecosysteem. In Nederland is de biodiversiteit sterk afgenomen vergeleken met andere landen. Dit komt voornamelijk door de toenemende verstedelijking, intensieve landbouw en milieuvervuiling. De bebouwde omgeving bestaat uit verschillende gebieden, elk met hun eigen microklimaat. Dit klimaat is vaak anders dan in de natuurlijke omgevingen. Dit vraagt aandacht, maar biedt ook kansen. Elke situatie verlangt zijn eigen beplanting. Hoe gevarieerder het groen, hoe meer leven dit zal aantrekken. Groen kan zelfs helpen diersoorten te beschermen, door natuurinclusief te bouwen met natuurvriendelijke gebouwen en aandacht voor ecologisch groen. Met meer biodiversiteit in de stad groeit de leefbaarheid voor mens en dier en neemt de kans op het uitbreken van ziekten en plagen af. Natuurinclusief bouwen Stedenbouwkundigen, architecten, landschapsontwerpers en ecologen werken steeds meer samen om steden en gebouwen te ontwerpen met ruimte voor flora en fauna. Met natuurinclusief bouwen kunnen punten behaald worden bij diverse duurzaamheidscertificeringen. 40% van de bestuivers zoals bijen en vlinders wordt met uitsterven bedreigd. Dit raakt ook de mens. Zonder bestuiving geen voedsel. ©DSLA i.s.m. Paul de Ruiter architecten Groen en grijs kunnen goed samengaan. Detailtekening voor geïntegreerde nestgelegenheden in een gebouw. 197

Wilde bijen en vlinders zijn een belangrijke schakel in onze voedselketen. Zij zorgen voor 60% van de bestuiving van onze groenten en fruit. PvE voor dieren In de bouw werkt men met een mensgericht Programma van Eisen (PvE). Waarom niet ook denken aan een diergericht PvE? Met aandacht voor nest- en slaapgelegenheid in en rondom gebouwen. Gaten in gebouwen Bij renovatie en nieuwbouw is het eenvoudig voorzieningen voor vleermuizen en vogels te treffen. Nestgelegenheid kan dan vanaf het begin worden meegenomen in het ontwerp. Dit blijkt in de praktijk eenvoudig en kan kostenneutraal. Achteraf plaatsen is vaak veel lastiger, duurder of niet haalbaar. Bekijk bij het inpassen van nestkasten wel goed of vogels solitair of in kolonies broeden zoals zwaluwen en huismussen. Neem de voorzieningen direct in de ontwerpfase mee. Voorkom dat ze achteraf moeten worden ingepast of aangebracht. PvE-schets van een oostmuur en zuidmuur © DSLA. De plaatsing van nestgelegenheden (vogels, vleermuizen, bijen) is qua effectiviteit afhankelijk van de oriëntatie van de gevel, niet alles werkt op iedere gevel. Inbouwstenen voor gierzwaluwen worden gelijk meegenomen. Achter de nestkasten moet voldoende isolatie worden geplaatst om een koudebrug te voorkomen. Bewoners van een groene, vogel- en vleermuisvriendelijke omgeving voelen zich gezonder en zijn dat ook, zo heeft onderzoek aangetoond. Voorzieningen voor vleermuizen in de gevel.  Zie voor meer informatie www.checklistgroenbouwen.nl 198

Voor de gierzwaluw, huismus en dwergvleermuis is de stedelijke omgeving een belangrijk leefgebied. Wand met neststenen voor koloniebroedende huismussen. Voor bijvoorbeeld mezen werkt het juist niet als nestkasten bij elkaar hangen. Bijenhotels dienen qua opening en diepte te zijn afgestemd op hun toekomstige bewoners. Rafelige randen kunnen de tere vleugels beschadigen. Goedbedoelde bijenhotels met dennenappels en wat losse strootjes werken meestal niet. Er zijn speciale bouwstenen-met-gaten op de markt, ontwikkeld op basis van wetenschappelijke inzichten. Die zijn makkelijk te integreren in daktuinen, groene gevels en muren. Ongeveer 18% van de wilde bijen maakt gebruik van bijenhotels. Zij kunnen vrijwel allemaal niet steken. Plaats bijenhotels op zonnige plaatsen die weinig wind vangen en dicht bij nectar- en stuifmeeldragende beplanting. Bijenbakstenen met gaten, ontworpen in samenwerking met ecologen en bijenexperts. De gaten zijn precies afgestemd op insecten en niet toegankelijk voor spechten. Dankzij een afneembaar front en vervangbare ’inserts’ met nestmateriaal van stro en bamboe of riet, zijn ze eenvoudig te onderhouden. De stenen zijn toepasbaar in bouwprojecten en geluidwallen en verkrijgbaar in de kleur van muren. 199

Maatregelen om de biodiversiteit te bevorderen zijn pas functioneel als deze zijn aangepast aan de natuurwaarde in de directe omgeving van het plangebied. Raadpleeg organisaties als de Vlinderstichting, Vogelbescherming, ecologische adviesbureaus of stadsecologen. Gebouw en omgeving ’Best practices’ op andere locaties zijn goede voorbeelden, maar niet altijd een-op-een over te nemen. Wil natuurinclusief bouwen werken, dan is het essentieel dat voorzieningen voor fauna aansluiten op de soorten uit de omgeving en dat voedsel en leefgebied nabij zijn. Voor de wilde bij geldt dat een bijenhotel alleen werkt als de bijen ook voedsel kunnen vinden binnen 100 meter van hun nestplaats. Ontheffing Natuurinclusief bouwen is een manier om te voldoen aan de Wet Natuurbescherming. Als natuurinclusief gebouwd wordt op basis van een soortenmanagementplan kan dit gelden als compensatie voor het verlies van verblijfsplaatsen voor dieren elders binnen het gebied. Men riskeert dan geen boetes of vertraging door stillegging van werkzaamheden. Tot voor kort werden terreinen natuurloos gehouden om vestiging van beschermde planten en dieren te voorkomen. Dit hoeft niet meer. Met de regeling Tijdelijke Natuur kunt u op voorhand ontheffing krijgen voor de soorten die zich mogelijk op dit terrein gaan vestigen. Met deze regeling kan er tijdelijk natuur ontstaan op deze plekken, die anders kaal en onbenut zouden zijn. Groene initiatieven mogen gezien worden. Communiceer over groenprojecten en biodiversiteit, bijvoorbeeld met educatieve bebording.  Zie voor meer informatie www.tijdelijkenatuur.nl en www.natuurpro.nl. Gemeente Boxmeer. Alternatieve woonruimte voor diverse dieren na sloop van een klooster. De faunatoren is opgebouwd uit drie etages voor huismussen en gierzwaluwen met een vleermuizendak. Ook beschikt de faunatoren over nest- en verblijfplaatsen voor huiszwaluwen, kerkuilen, steenuilen, roodstaarten, kwikstaarten, solitaire bijen en andere insecten.  Zie ook het tabblad Educatie. 200

Een netwerk van roestvrijstalen gaas bedekt het 50 meter hoge gebouw M6B2 in Parijs. De vergroening van de biodiversiteitstoren gebeurt in drie fasen: eerst de klimplanten en wilde rozen, na vijf à tien jaar de dennen en na twintig jaar de langzaam groeiende eiken. De dennen en eiken zijn voorgekweekt in speciale stalen buizen en aan de gevel gemonteerd. Het gebouw fungeert als ’zaadbank’ om de omgeving te vergroenen. Het dak is bedekt met 180 cm aarde waar de vegetatie kan gedijen en een heli-haven vormt voor insecten en vogels. Een veilige besloten groene oase voor haar bewoners midden in een sterk verstedelijkt gebied boven een treinstation. Gebouw als stedelijke berg De stad is eigenlijk een rotslandschap met een ander soort natuur. ’Rood’ en ’groen’ kunnen daarbij samenwerken. Natuurdaken Groene daken worden functioneler voor het bevorderen van biodiversiteit als ze aansluiten op de omgeving. Naast voedsel bieden ze ook nestgelegenheid en beschutting in de vorm van boomstronken, los zand en grind. Een prima biotoop voor bijvoorbeeld wilde bijen, vlinders en zweefvliegen. Er zijn speciaal ontwikkelde biodiversiteitspaketten verkrijgbaar die eenvoudig op een dak kunnen worden toegevoegd met een dakhelling tot maximaal 10 graden. Deze producten zijn geheel vrij van pesticiden geproduceerd en leveren daardoor een positieve bijdrage aan het leefklimaat van vogels, vlinders, bijen en andere insecten. De beplanting op een natuurdak bestaat uit zorgvuldig geselecteerde waard- en nectarplanten met diverse bloeiperiodes, van het vroege voorjaar tot het late najaar. De nectarplanten bieden onmisbaar voedsel voor de bijen en vlinders. De waardplanten vormen een essentiële schakel als rupsenvoedsel voor de ontwikkeling van ei tot vlinder. Rupsen zijn vreselijk kieskeurig: ze lusten vaak maar enkele soorten planten. Ook een juiste substraatdikte is van belang, bijvoorbeeld voor het verpoppen van vlinders. Bijenhotels moeten geplaatst worden op zonnige plaatsen die weinig wind vangen. Circulair insectenhotel van afvalhout, gemaakt met aandacht voor verantwoorde arbeid. 201

Rioolgebouw Zoetermeer. Natuurdak opgebouwd met een biodiversiteitspakket. Het dak loopt door tot op het maaiveld. Ook daar zijn speciale bloemenmengsels gezaaid. Groene daken zijn een toevluchtsoord voor insecten, mits ze goed te bereiken zijn. Op grote hoogte staat meer wind, dat maakt het voor insecten moeilijker om er te komen. Hoe hoger het gebouw, des te minder insecten er voorkomen. Een geleidelijke overgang via bijvoorbeeld geschakelde daken of een verbinding met het maaiveld kan helpen. Er bestaan ook vogeldaken. Dit zijn groene daken met toevoegingen voor vogels in de vorm van nestkasten, een vogelbadje en een insectenhotel, verrijkt met dood hout voor insecten. De type nestkasten zijn afgestemd op soorten als kwikstaart, spreeuw of kool- en pimpelmezen. 202 Een groen vogeldak kan toegepast worden op daken met een dakhelling tot 10 graden.

Een bruin dak is een groen dak met voornamelijk zand, grind of schelpen. Vogels die op zandig terrein broeden, gebruiken een bruin dak als nestplaats. Hostel WOW Amsterdam met grasheuveldak. Grasheuveldaken bevatten lichte gerecyclede polystyreen bollen waarmee heuvels worden gevormd. Dit zorgt voor een groen dak met glooiingen, net zoals in het natuurlijke landschap, dat insecten en vogels aantrekt. Met deze techniek kunnen daken bekleed worden, ook als er constructieve beperkingen zijn. De aanleg van een natuurdak vraagt veel kennis van de aanleg maar ook van de lokale ecologie. Welke beplanting doet het goed in relatie tot de flora en fauna in de omgeving of is aanvullend? Denk aan heidevegetatie in de buurt van de Veluwe of een duindak bovenop een dak in de kustregio. Knokke. Duindak op een parkeergarage aan zee. 203

Een groen dak waar water op blijft staan, trekt insecten aan. Die dienen weer als voedsel voor vogels en vleermuizen.  Zie ook tabblad Water. Parkeerdak Parkeerplaatsen kunnen worden overkapt met een groen dak. Voor de parkeervakken kunnen stenen met open voegen worden gebruikt waartussen vegetatie kan groeien. Tussen de vegetatie leven allerlei beestjes die weer voedsel zijn voor vogels als zwarte roodstaart, witte kwikstaart en vinken. Ook kan het water zo sneller de grond in zakken. Gevelgroen Gevelgroen biedt voedsel (bessen en nectar) en schuil- en nestgelegenheid aan tal van vogels en insecten. Vooral dikke vuurdoorn/klimopgevels (dik = voldoende structuur en dekking). Sommige bloemen en vruchten kunnen ongewenste dieren (wespen, spinnen) aantrekken. Overlast blijkt in de praktijk beperkt. Laat klimplanten langs de muren lopen.  Zie voor meer inspiratie de handleiding De Levende Tuin. De meeste groene gevelplanten staan niet bekend als allergeen. Court Westerdok Amsterdam. 204

Pas de glasmarkering vooral toe op de onderste vier etages, daarboven vallen gebouwen voldoende op. De koolmees, pimpelmees, roodborst en winterkoning bouwen jaarlijks een nest in de groene gevel of in een van de nestkasten die aan de gevel hangen. Raamstickers zijn bij voorkeur wit, of kies voor getint of niet spiegelend glas. Er bestaat ook glas met ingebakken UV-patroon dat zichtbaar is voor vogels. Glazen ruiten en transparante geluidschermen vormen een extra belemmering voor vogels. Zeker transparant en spiegelend glas, vooral als de illusie van een doorgang bestaat. Door hun wijze van voortbewegen zijn vogels veel kwetsbaarder dan mensen; een botsing met een ruit is in de helft van de gevallen fataal. Goede glasmarkering kan het aantal raamslachtoffers met 80% terugbrengen. Jaarrond Dieren zijn aangepast aan de inheemse soorten beplanting die van nature in Nederland voorkomen. Inheemse beplanting heeft hun voorkeur. In de stedelijke omgeving kunnen niet-inheemse plantensoorten een waardevolle aanvulling zijn die de diversiteit vergroten. Ze verlengen het bloeiseizoen en vergroten daarmee de beschikbaarheid van voedsel voor insecten (bestuivers). Wanneer een natuurdak wordt beplant met meerdere soorten, geeft dat door het jaar heen een gevarieerd beeld. Maar het is ook goed voor de stabiliteit van de beplanting, omdat de plaats van slecht functionerende soorten door andere soorten overgenomen kan worden. Daardoor blijft de beplanting sluiten, ondanks kleine plaatselijke verschillen zoals natte plekken of schaduw. Ook vergroot het de kans dat het dak een geschikte habitat biedt aan een verscheidenheid aan insecten, waaronder zeldzame. Daarvoor is het bijvoorbeeld belangrijk dat er gedurende het hele groeiseizoen steeds bloeiende planten aanwezig zijn. Voor insecten als bijen, hommels en vlinders is het noodzakelijk dat groene gebieden als een netwerk in de stad met elkaar zijn verbonden. Ze moeten verspreid, maar niet te ver uit elkaar liggen (niet meer dan 500 meter). Hiertussen moeten ook voedselbronnen aanwezig zijn. Dak- en gevelgroen helpt om de biodiversiteit te vergroten en is geschikt om verschillende groene gebieden te verbinden.  Zie voor meer inspiratie Tabblad Voedsel en bloemen. Ga voor bloeiende soorten van het vroege voorjaar (bollen) tot het late najaar (klimop, herfstaster) voor bestuivers. 205

Betrek een deskundige groenprofessional met een ruime sortimentskennis bij uw plannen. Meer biodiversiteit in beplanting vermindert de kans op het uitbreken van plagen en plantziekten. Diervriendelijk en onderhoudsvriendelijk gaan goed samen • Stel het onderhoud zoveel mogelijk uit tot het einde van de winter. • Laat afgevallen blad zoveel mogelijk liggen omdat hier veel insecten tussen zitten. • Laat uitgebloeide planten staan tot het voorjaar. Het zaad is voedsel voor zaadeters. • Snoei struiken niet of niet tegelijk. Struiken zijn een belangrijke nest- en schuilplaats voor vogels. • Snoei besdragende en vruchtdragende bomen en struiken pas in het voorjaar. • Maak gebruik van natuurlijke bestrijdingsmiddelen. Bestrijding van beestjes met beestjes. Verlichte gebouwen Verlichting heeft een grote impact op de biodiversiteit. Uit onderzoek blijkt: • Licht beïnvloedt het bioritme van dieren. Vogels zingen bijvoorbeeld langer door. • Licht verstoort de aanmaak van feromonen bij nachtvlinders. Hierdoor vinden de mannetjes de vrouwtjes niet meer en stopt de voortplanting. • De aantrekkingskracht op soorten verschilt van de frequentie van het licht. Zo blijkt rood/blauw licht het minst verstorend. Onze leefomgeving wordt vaak te overvloedig verlicht. Het ’s nachts verminderen van de lichtvervuiling is belangrijk voor het bioritme van (nacht)dieren, planten en van de mens. Kies voor aangestuurde (LED-)verlichting en tijdschakelaars en voor producten met zonnecellen. 206

E

Deze openbaar toegankelijke daktuin krijgt tussen 06.00 en 21.00 uur honderden bezoekers op zoek naar een dagelijkse dosis natuur. De groenbeheerder geeft uitleg.

E Een levend gebouw biedt mogelijkheden voor activiteiten om te leren over de natuur of natuurlijke processen. Daarbij gaat het niet alleen om ‘zenden’, maar vooral om inspireren en zelf ontdekken. Dat kan in de particuliere daktuin, op een dakpark van de school, maar ook in een binnentuin bij een zorginstelling of een restaurant. Bedrijven die op een innovatieve manier met groen bezig zijn voor duurzame processen, klimaatbestendigheid of biodiversiteit, kunnen dit middels educatie overbrengen aan hun medewerkers, bezoekers en omwonenden. Zulke initiatieven dragen bij aan een duurzaam imago. Toegang tot een daktuin in de stad kan voor een kind een fantastische plek zijn om de natuur te ontdekken en zelf te ervaren. 207

Kind Uit diverse onderzoeken is gebleken dat het belangrijk is dat kinderen al op vroege leeftijd in aanraking komen met de natuur. Als kinderen voor hun twaalfde jaar niet in aanraking komen met groen buiten, zullen ze daar later ook vaak weinig mee hebben. Dit geldt vooral voor kinderen die opgroeien in een stedelijke omgeving. Kinderen in de stad leven 90% van de tijd binnen. Natuurlijke processen en seizoenswisselingen worden op deze manier nauwelijks nog ervaren.  Zie voor Groen beleven kan gewoon dichtbij: op het eigen dakterras, een groen schoolplein of in de klas. Groen biedt de mogelijkheid voor het opdoen van zintuiglijke ervaringen en zorg voor de natuur. In de klas Planten in de klas zorgen voor een gezond binnenklimaat en zijn prima in de les te gebruiken. Kinderen kunnen leren hoe planten groeien, wat ze doen en hoe je ze moet verzorgen. Ze kunnen bovendien actief aan de slag in een practicum of presentatie. Ook het belang van planten voor het produceren van gezonde lucht kan worden uitgelegd. Met speciale meetapparatuur, bijvoorbeeld uit de leskist van Westland Natuur en Techniek, kunnen kinderen zelf aan de gang met proefjes en het meten van de temperatuur, luchtvochtigheid en CO2 . Kijk voor de mogelijkheden op www.wntweb.nl. Vergeleken met bedrijven wordt bij scholenbouw vaak gerekend met minder vierkante meters per persoon. Door de beperkte ruimte in de klas is het praktisch te kiezen voor groen op vensterbanken of op meubels. Denk ook aan hangend groen, groene panelen of groene wanden. Het aantal planten, het gekozen systeem en de oplossing voor onderhoud bepalen de investering. Door kinderen een stukje onderhoud te laten doen, zijn ze meer betrokken en voelen ze meer verantwoordelijkheid. Zie handboek Plant in de Klas Westland. Dit handboek beschrijft de effecten van planten in de klas, welke plantsystemen beschikbaar zijn en wat de kosten en baten zijn. inspiratie ook tabblad Uitzicht en kleur. 208

Core-business Uit onderzoek onder scholen blijkt dat vooral de educatieve kansen van groen als een van de belangrijkste voordelen worden gezien. Ook het meegeven van de waarde van de natuur en zorg voor onze planeet worden belangrijk gevonden. Educatie is de kernactiviteit van onderwijs en daar past groen goed bij. Meer lesgroen Een Tiny Forest is een dichtbegroeid, inheems bos ter grootte van een tennisbaan. Dit bos is niet alleen een prettige plek voor vlinders, vogels, bijen en kleine zoogdieren, maar ook voor mensen. Kinderen leren in het buitenlokaal over de Nederlandse natuur en buurtbewoners ontmoeten elkaar op een prettige en gezonde plek. Een Tiny Forest kan in de openbare ruimte worden gerealiseerd, maar ook op een schoolplein of op het schooldak. Tiny Forest, moesdak en speelplein ineen. De omwonenden genieten mee van een prettiger uitzicht. 209

Het houden van kippen past goed in de circulaire gedachte van Het Levende Gebouw. De kippen verteren groenafval tot mest. De kippenmest kan dan met stro, plantenresten en fijn snoeihout verwerkt worden tot compost voor de daktuin. Onderwijscyclus koppelen aan eetbaar dak Een (flexibel) eetbaar dak kan gebruikt worden voor onderwijsdoeleinden. Een groendak als lesmateriaal en leerlokaal, waarvan de producten gebruikt worden voor het restaurant of in de lessen. Naast de teelt van eetbare gewassen kunnen er bijvoorbeeld kippen gehouden worden op het dak. Met opvang van regenwater, hergebruik voor de beplanting en compostering kan men zo leren over circulariteit. (Op)voedend dak Gebleken is dat kinderen beter groenten eten als ze die ook zelf hebben verbouwd. Een moesdak is een ideale plek voor jong en oud om in een verdichte omgeving meer te leren over het verzorgen en kweken van kruiden, groenten en fruit. Ook krijgt men inzicht in de onderlinge relaties tussen bodem, water, planten en dieren. Daarnaast leert men in een collectieve moestuin om samen te werken. In een kookstudio op school kunnen kinderen leren samen gezonde gerechten te maken. Dit past bij een gezonde school met aandacht voor gezonde voeding. 210

Eten van de toekomst lokaal en duurzaam Horecagelegenheden zijn bij uitstek geschikt om het verhaal te vertellen over de herkomst van ons voedsel en welke impact dit heeft op mens en natuur. Wat zijn de gevolgen voor onze CO2 - voetafdruk en hoe kunnen we beter omgaan met onze voedselstromen? Al deze vragen kunnen aan bod komen. Levende gebouwen waar voedsel ter plekke wordt gekweekt en/of geoogst, kunnen ingezet worden voor urban farming. Denk aan eetbaar groen op daken, aan gevels of in kasgedeelten van gebouwen.  Zie ook het tabblad Voedsel en bloemen. De Biomakerij, waar micro-organismen en siergewassen het afvalwater van de trappistenabdij biologisch zuiveren en geschikt maken voor hergebruik. Een tropische kas als onderdeel van de bierbrouwexcursie La Trappe. OVERTREDERS Biddinghuizen. Lowlands Brasserie 2050 in het teken van het wereldvoedselvraagstuk: hoe gaan we in 2050 bijna 10 miljard mensen van voedsel voorzien? De gevel van dit tijdelijke restaurant bestaat uit high-tech voedseltorens, gevuld met kratten met duurzaam gekweekte kruiden op maat. Ieder gerecht vertelt het verhaal van een slimme technoloog, gedreven boer of visionaire ondernemer. 211

Met informatievoorziening aan gebruikers en bezoekers over groene elementen die zijn toegepast, kunnen bij duurzaamheidscertificeringen punten worden behaald. Conscious Hotel Amsterdam. In de passage over het groendak is met bebording aangegeven wat hier voor gasten te zien valt aan inheemse fauna. Van vogels en insecten tot de kat van de buren. Ook omwonenden kunnen meegenieten van het uitzicht, wat bevorderlijk is voor de onderlinge verhoudingen met het hotel. Meer groen ter lering Steeds meer hotels willen zo duurzaam en groen mogelijk zijn en laten dit zien in de beleving en informatievoorziening aan gasten. We kunnen in levende gebouwen meer leren over de planten, dieren, over ons voedsel en het klimaat. Ook doen we kennis op over het gebruik van duurzame materialen of principes uit de natuur die bijdragen aan duurzame innovatieve producten of een prettige gezonde leefomgeving.  Zie ook het tabblad Leisure en retail. In een winkelcentrum in Finland is een 13 meter hoge plantentoren gebouwd om bij te dragen aan de gewenste duurzame visie en uitstraling. De toren is gebouwd uit recyclebare materialen en gebruikt beperkt water. Bezoekers werden bij het project betrokken. Ze konden hun eigen plant uitkiezen en voorzien van naam. Een groen-blauw dak geeft de mogelijkheid om water als thema centraal te stellen: de rol van water in de natuur en de klimaatverandering, waardoor we te maken krijgen met meer droge periodes en hevige regenval. Hoe kunnen we anders met water omgaan om te zorgen dat we minder last hebben van overstromingen? Ter lering bovenop broedplaats Old School Zuidas Amsterdam: met het Polderdak kon men in 2013 laten zien hoe waterberging kan worden gerealiseerd op duurzame wijze met een sluitende businesscase en daarbij ook de voordelen van een attractief groen dak. Het Polderdak koelt het pand en het regenwater wordt hergebruikt voor voedselproductie. Daarnaast heeft het Polderdak veel (internationale) aandacht getrokken en wordt het vaak toegepast. 212

Maak groen en levende daken onderdeel van het lesprogramma. Levende klimaatmachine TU Delft. Ook op de universiteit is groen interessant onderzoeksmateriaal. Een houten folly wordt begroeid met klimop. Een experiment om te zien in welke vorm hout en vegetatie in de stedelijke omgeving toe te passen zijn. De levende klimaatmachine wordt gemonitord op koeling, opname van fijnstof en waterretentie. Door de groenprofessional Een groenprofessional kan kennis over het toegepaste groen op, aan en in het gebouw delen en vertellen over het vak of over onderhoud en beheer. Zo kan hij bijvoorbeeld een gastles verzorgen in de klas of op de daktuin. Na afronding van het project kan hij een presentatie geven voor het bedrijf of de instelling. Presentatiemateriaal over Het Levende Gebouw kunt u opvragen bij VHG. Ook kunt u hier informeren naar de mogelijkheden om door VHG een presentatie te laten verzorgen. Cultuurhistorisch besef Beplanting kan ingezet worden als een levende schakel met het verleden en daarmee van cultuurhistorische betekenis zijn. Bijvoorbeeld om te markeren welke gebeurtenissen vroeger op een locatie hebben plaatsgevonden. Kijk voor gastsprekers over vlinders, vogels of bijen op www.vlinderstichting.nl, www.vogelbescherming.nl of www.bijenhouders.nl. The Crossrail Place Roof Garden in Canary Wharf Londen. Openbaar toegankelijke daktuin met beplanting in relatie tot de geschiedenis van het gebied. Tweehonderd jaar geleden losten hier schepen hun lading vanuit de Canarische eilanden. De daktuin is ontworpen als een schip geladen met ‘Oosterse en Westerse wereldbeplanting’. Het halfopen dak maakt een beschut microklimaat mogelijk voor meer gevoelige beplanting. Ook het seizoen wordt zo verlengd. Inmiddels hebben diverse diersoorten zich de daktuin eigen gemaakt, van insecten, vogels tot zelfs vossen. Er zijn zitplaatsen voor 80 personen voor speciale (educatieve) bijeenkomsten. De daktuin wordt veel gebruikt voor lunchpauzes door omliggende bedrijven en scholen. En door fotografen als opnamesetting. Watergeven gebeurt ’s nachts om de bezoekers niet nat te maken en uit angst voor Legionella. 213

Groenactiviteiten in de zorg Er zijn diverse mogelijkheden om ouderen die niet goed ter been zijn de natuur te laten beleven zonder dat zij daarvoor de deur uit hoeven. Hierdoor komen herinneringen naar boven die aanleiding zijn voor een gesprek. De natuur wordt ingezet als middel om herinneringen op te halen, gesprekken te stimuleren en het sociaal isolement te doorbreken. Een mobiele tuinkar is bijvoorbeeld te gebruiken om materialen en benodigdheden voor tuinactiviteiten naar iedere gewenste plek in een zorginstelling te brengen. Een andere mogelijkheid is dat een ruimte wordt omgetoverd tot een tuinkamer waar bewoners, familie en medewerkers samen binnen de natuur kunnen ervaren. Er kan getuinierd worden aan een rolstoeltoegankelijke tafel, gecombineerd met een maandelijks activiteitenprogramma. Tuinkamer met geurende jasmijn aan de muur. Voor meer informatie www.tuinaantafel.nl 214

D m

‘Circl’ van ABN AMRO Bank is een paviljoen in het dichtbebouwde zuiden van Amsterdam. Het paviljoen kan zich gedurende zijn levensduur continu aanpassen aan de veranderingen vanuit het gebruik, zijn omgeving en de laatste stand der techniek. Om optimale circulariteit te bereiken, faciliteert het ontwerp de meest hoogwaardig mogelijke herbruikbaarheid van het object, de producten en grondstoffen. Het minimaliseert zo zijn huidige en toekomstige footprint. Dit geldt ook voor de groene gevel en de gebruikte inrichting van de daktuin.

D m Integraal ontwerpen bij bouwen en verbouwen leidt tot duurzame levende en betere gebouwen. Met aandacht voor de vier pijlers Mens, Klimaat, Natuur en Economie. Dit gaat verder dan energiezuinig bouwen. Het biedt ook voordelen als het gaat om onderhoudsvriendelijkheid en meervoudig ruimtegebruik. Het resultaat: gezonde groene gebouwen die goed zijn voor mens en omgeving. Het gebruik van duurzame producten en materialen is belangrijk in Het Levende Gebouw. Zowel levensduur als milieuvriendelijk spelen hierbij een rol. Veel maatschappelijk georiënteerde bedrijven, instellingen en particulieren willen dat hun interieur en exterieur hun duurzame missie of levensstijl weerspiegelt. Dit levert bovendien punten op bij duurzaamheidscertificeringen. In dit thema leest u meer over een aantal duurzame principes en vindt u praktische voorbeelden. Levende bouwhekken Om de overlastervaring in sterk verstedelijkt gebied zo laag mogelijk te houden, kan men kiezen voor levende bouwhekken bij de (ver)bouw. Ook verbeteren groene bouwhekken de uitstraling van een bouwplaats.  Zie ook tabblad Veiligheid. Tijdens de renovatie van het stationsgebouw in Delft. De groene bouwhekken zijn o.a. geproduceerd door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt die een opleiding houtbewerking volgen. 215

Werk zoveel mogelijk met lokale producten, leveranciers, kennis en professionals. Kies materialen die vervaardigd zijn door medewerkers met een bijzondere positie op de arbeidsmarkt. Bodem en water zuiveren en hergebruiken Het is duurzamer de bestaande bodem te gebruiken als basis in plaats van deze af te graven, te verplaatsen en te vervangen. Onderzoek daarom of het mogelijk is de bodem ter plekke te verbeteren voor het realiseren van een groene buitenruimte. Lichtvervuilde grond kan gezuiverd worden met speciale beplanting. Voordeel is dat tussentijds het terrein te gebruiken is voor creatieve initiatieven, placemaking en natuurlijk herstel van de bodem. Dit proces vergt wel enige jaren. Ook water kan met behulp van speciale beplanting gezuiverd worden voor hergebruik. Met bijvoorbeeld helofytenfilters bij gebouwen of met behulp van tropische beplanting in gebouwen.  Zie voor meer informatie de VHG-handleiding De Levende Tuin.  Zie ook de tabbladen Bodem, Water en Educatie. Bodemzuiverend park de Ceuvel is Amsterdams eerste circulaire kantorenpark. Tijdens een proces van natuurlijke bodemzuivering wordt het terrein gebruikt door allerlei creatieve en sociale ondernemers. Zij zijn gehuisvest in afgedankte woonboten. 216

Het pand van VORM in Papendrecht is volledig circulair gerenoveerd. De entree van het paviljoen is voorzien van een C2C-gecertificeerd gevelsysteem. De nestkasten en vele bloeiende plantensoorten vormen een aantrekkelijke biotoop voor vlinders, bijen en vogels. De leverancier heeft bij dit project een terugnamegarantie voor de gevelmodules gehanteerd. Bij een eventuele transformatie van het gebouw kan het gevelsysteem eenvoudig worden gedemonteerd, hergebruikt en opnieuw een levende gevel vormen. Hergebruik en circulariteit Hergebruik van bestaande materialen is altijd een goede optie. Het verbeteren van de bestaande bouwvoorraad in plaats van slopen is dat eveneens. Groene gevels en groene daken passen uitstekend in deze ontwikkeling. Ze kunnen in allerlei vormen worden aanbracht en modulair en op maat worden aangepast ter camouflage van onaantrekkelijke delen van een gebouw. De meeste groene gevels en daktuinen zijn demontabel en herbruikbaar. Dat geldt ook voor de beplanting, verhardingsmaterialen en inrichtingselementen. Voor de vervanging van een 100-jarig steil dak van 120 meter op een historisch pand heeft de gemeente gekozen voor een groen en duurzaam alternatief. Een deel van de keramische dakpannen was aan het einde van de levensduur. Deze worden echter niet meer gemaakt. De nog goede dakpannen zijn hergebruikt bij kleinere restauratieprojecten. 217

Op steile daken wordt een anti-afschuifsysteem toegepast. Zo is bij nieuwbouw of transformatie iedere vorm van het dak te volgen waarbij de afschuiflasten en druk optimaal verdeeld worden. Door de schuine helling stroomt het water altijd naar beneden. Tijdens hete zomerdagen moeten bij steile daken de reserves aan water in het systeem worden aangevuld om een mooi groen dak te houden. Groencompensatie Groene gevels en groene daken zijn bij uitstek geschikt om gebouwen te voorzien van een duurzame uitstraling. Ook dienen ze ter compensatie van verharding of bebouwing van de grond, naast alle overige positieve effecten op temperatuur, luchtkwaliteit, geluid, biodiversiteit en waterhuishouding. Groene schil Dak- en gevelgroen beschermen de schil van gebouwen tegen extreme temperatuurverschillen, UV-straling en fysieke beschadigingen. We zien veel gebouwen met een atrium. De ‘buitengevel’ van het gebouw is zo beschermd tegen weersinvloeden en mag voldoen aan andere eisen. Door hier meteen een groene wand mee te nemen in het ontwerp, kan men besparen op andere materialen en/of afwerking. Alliander Duiven. Voorbeeld van een gebouw als grondstofdepot. ‘Buitengevels’ gemaakt van afvalhout van de nabijgelegen afvalcentrale. In combinatie met 20.000 planten die de lucht zuiveren en bevochtigd worden met hemelwater. 218

The Green House Utrecht. Een ‘circulair’ horecaconcept plus vergaderfaciliteiten. Gemaakt met oude gevelplaten, deuren en bakstenen. Het paviljoen wordt na vijftien jaar ontmanteld en hergebruikt; als paviljoen op een andere plaats of als grondstofonderdelen. Groen is onderdeel van de architectuur als luchtzuiveraar. Op het terras fungeren platanen als parasol. De keuken gebruikt voorgekweekte groenten en kruiden op basis van pay-for-use.  Zie ook tabblad Voedsel en bloemen. Pay-for-use Van koop naar betalen voor gebruik. Dat is een recente ontwikkeling op weg naar een circulaire maatschappij. Denk aan producten die door middel van leasecontracten in bruikleen worden gegeven door de leverancier. De gebruiker ontvangt bijvoorbeeld licht voor een bepaalde periode, de leverancier blijft eigenaar van de lampen. Leveranciers worden zo gestimuleerd producten te maken die lang meegaan. Borderranden van cortenstaal gebruikt in een daktuin kunnen bijvoorbeeld na afloop van een project elders weer worden hergebruikt of verwerkt. Dit geldt ook voor het gebruikte groen. 219

Industrieel, flexibel en demontabel bouwen (IFD-bouwen) zorgt ervoor dat gebouwen in onderdelen zijn te demonteren. Daarna zijn ze geschikt voor hergebruik. Groene gevels, daktuinen en interieurgroen passen bij deze modulaire benadering. Duurzame bedrijfstuin ABN AMRO Circl, Amsterdam. Helemaal aangelegd volgens het circulaire gedachtegoed. Het gebruikte cortenstaal heeft een lange levensduur, vraagt nauwelijks onderhoud en kan worden hergebruikt. Levensduur Ga zoveel mogelijk voor duurzame materialen die lang meegaan en zo min mogelijk of geen behandeling nodig hebben. Dakgroen beschermt het dak tegen slechte weersomstandigheden. De dakbedekking gaat daardoor wel twee tot drie keer zo lang mee. Door de combinatie zonnepanelen met dakgroen wordt het verouderingsproces van het silicium in de panelen vertraagd, waardoor vermogensverlies pas tien jaar later optreedt.  Zie ook tabblad Energie. 220

Slimme techniek Slimme apparaten en systemen zijn met sensoren beter afgestemd op de werkelijke behoefte. Dit betekent een efficiënter en duurzamer gebruik, bijvoorbeeld voor het bewateren van groene gevels. Vocht- en temperatuurwaarden worden permanent gemonitord. De irrigatie kan nauwkeurig worden afgestemd op de weersomstandigheden. Met optimaal gebruik van water en nutriënten. Naast sensoren die de behoefte aan water meten, zijn er ook die de luchtkwaliteit in de gaten houden. Meet de sensor een hogere concentratie ongewenste gassen, dan schakelt automatisch het ventilatiesysteem aan. Dit werkt energiezuinig. Ook de verlichting is met sensoren te regelen. Dubbel doel De hierboven beschreven integrale oplossing bestaat ook in de vorm van bijvoorbeeld een plantentoren of levend schilderij. Een product dat meerdere functies vervult, is op zichzelf al vaak duurzamer. Dit omdat er voor één product met dubbelfuncties vaak minder materiaal, transport en energie verbruikt is dan voor afzonderlijke producten met één functie opgeteld. Er bestaan allerlei combinaties van plantenbak/meubel. Een plantenwand als roomdivider, met aan de achterkant een whiteboard of kast, al dan niet flexibel verrijdbaar.  Zie ook tabblad Water.  Zie voor meer inspiratie tabblad Luchtkwaliteit. 221

Alternatief Ga voor materiaal dat minder schaars is. Kies voor Europees of FSC-gecertifieerd hout of hout van Nederlandse bossen in plaats van tropisch hardhout. Of neem een alternatief product dat gemaakt is van materiaal dat snel hergroeit, zoals bamboe. Mos gekweekt onder toezicht in bijvoorbeeld staatsbossen is ook een optie. Daarbij wordt er geen schade toegebracht aan de natuur. Let er wel op dat het mos niet gekleurd en gelijmd is met toxische stoffen. Lampen van landbouwresten aan elkaar gegroeid door het mycelium van een paddenstoel. In de afvalfase kan de lampenkap dienen als bodemverbeteraar. Natuurlijke materialen en vormen De mens heeft een biologische band met de natuur. Ook met materialen uit de natuur. Gebruik in de bebouwde omgeving daarom echte materialen boven synthetische materialen. Dit geldt ook voor het gebruik van een natuurlijk kleurenpalet. Dit ‘biofiel ontwerpen’ is tijdloos en universeel. Het is niet afhankelijk van trends en daarom duurzamer door de tijd. Kies voor potten met een natuurlijke uitstraling en zo min mogelijk bewerkte materialen, zoals bamboe, rotan, steen, kurk.  Zie ook de tabbladen Ontspannen en Uitzicht en kleur. 222

Natuurlijke materialen vinden wij visueel aantrekkelijk. Dit draagt bij aan een grotere tevredenheid met de werkplek. Kokedama: kunst met planten afkomstig uit Japan. Als alternatief voor de plastic pot wordt de plant in een mosbal of bal van kokosvezel geplaatst. Duurzaam gekweekt Koop uw planten in bij kwekers die planten op een duurzame wijze telen, wat leidt tot sterk en weerbaar plantmateriaal. Selecteer beplanting die goed aanslaat, doorgroeit en doorbloeit. Bijvoorbeeld gevelpanelen, dakbomen of grote binnenbomen die worden ‘voorgekweekt’ om al te wennen aan de nieuwe locatie. Travelling Ecodome is in opdracht van het ministerie van Economische Zaken ontwikkeld. Het is een demontabel en reizend paviljoen waarmee ‘de groene BV Nederland’ zich op een innovatieve wijze presenteert. Bezoekers beleven hoe groen integraal onderdeel is van lifestyle en een gezonde leefomgeving. Bedekt met ‘mosbladeren’ die het regenwater langdurig vasthouden en fijnstof afvangen uit de lucht. Daarnaast CO2 -bindende verharding. Duurzaam gekweekte fruitbomen, wilde bloemen en bloeiende bollen tonen de biodiversiteit. De materialen zijn zo samengesteld dat deze precies passen in kisten voor transport en zo min mogelijk ruimte innemen. 223

Een duurzaam levend gebouw begint bij een goed integraal ontwerp en aandacht voor duurzaam beheer. Duurzame materialen thermowood en bamboe voor de vlonder, opbergkast en loungebank, verder een cortenstalen opbergkast, draadstalen pergola en zandbak. Veel elementen hebben hier een dubbel doel. Belastingvoordeel Voor zakelijke opdrachtgevers geldt dat investeringen in levende daktuinen, waarbij aantoonbaar gebruik gemaakt is van duurzame producten of materialen, in aanmerking komen voor belastingvoordeel. En ook voor investeringen in de directe omgeving van een gebouw die passen binnen het concept De Levende Tuin en de klimaatbestendigheid of biodiversiteit bevorderen. De lijsten met maatregelen die hiervoor in aanmerking komen worden jaarlijks vastgesteld. Meten is weten Welk product is nu duurzaam? Hoe meet je eigenlijk duurzaamheid en op basis waarvan dan? NL Greenlabel heeft drie duurzaamheidspaspoorten ontwikkeld: voor een product, voor een plant en voor een gebied. Dit geldt ook voor levende daktuinen. Het duurzaamheidslabel wordt op een vergelijkbare manier gepresenteerd als de energielabels bij apparaten.  Zie www.nlgreenlabel.nl Kijk voor de actuele overzichten op www.rvo.nl/subsidieregelingen/ brochures/milieulijsten. Het is raadzaam ook bij gemeenten of waterschappen te informeren naar subsidieregelingen. 224  Voor meer informatie over Het Levende Gebouw in relatie tot duurzaamheidcertificeringen zoals BREEAM en SDG zie de tabbladen Concept en symbolen en Baten.

O

De Klencke, Terras op Zuid, in Amsterdam: woongebouw en gestapeld park ineen. De zorgvuldig gekozen beplanting vormt een groene voile tussen openbaar en privé.

O Is het levende gebouw goed onderhouden, dan is het er prettig om te verblijven. Zonder passend onderhoud verliest het groene gebouw aan meerwaarde en kan het niet optimaal de gewenste functies vervullen. Een levend gebouw kan prima onderhoudsvriendelijk zijn. Dat begint met een goed doordacht ontwerp en de keuze voor gezonde planten. Daarbij is het belangrijk dat de juiste planten op de juiste plek komen te staan. Een goede samenwerking tussen groenprofessional, landschapsarchitect, constructeur, adviseur installatietechniek en beheerder - vanaf de conceptfase - vergroot de kans op succesvol groen. Essentieel is een integrale aanpak waarbij de groeifactoren voor groen (denk aan zon, daglicht, temperatuur, water, wind en ventilatie) in het ontwerp zijn meegenomen. De groenprofessional kan ook adviseren over de toegankelijkheid van het toegepaste groen; daarom is het ook belangrijk om hem tijdig bij het ontwerp te betrekken. De toegankelijkheid heeft niet alleen impact op de kosten van de aanleg, maar ook op de kosten van het onderhoud van het groen. Collectief beheer Groene gebouwen worden steeds vaker gerealiseerd vanwege hun meerwaarden. We zien bovendien steeds meer dat deskundig onderhoud van deze gebouwen (deels) onder collectief beheer valt. De Klencke, Amsterdam. Plantenbakken van microbeton zijn opgenomen in de vloerdikte van de balkons. De beplanting, die wordt onderhouden door de vereniging van eigenaren, garandeert een evenwichtige basisbegroeiing van het gebouw. De bewoners kunnen de beplanting zelf aanvullen met individuele planten. Verder zijn er hangplekken voor vleermuizen opgenomen in de gevel. Deskundig onderhoud is essentieel wil groen zijn functies goed kunnen vervullen. 225

Houd in het ontwerpproces al rekening met de toegankelijkheid van het groen voor onderhoud. Groene parkeergarage Den Haag. Bereikbaarheid Het onderhoud van hoge groene gebouwen kan op verschillende manieren plaatsvinden: met een hoogwerker, met een (al aanwezig) bakje aan kabels of al abseilend aan een touw. Meestal is onderhoud met materieel sneller en goedkoper dan mensen laten abseilen, tenzij er bijvoorbeeld straten in drukke steden moeten worden afgezet voor een hoogwerker. Naast de hoogte is de vorm van het groene gebouw van invloed op het beheer. Dat geldt ook voor binnengroen. Deskundig Aanleg en onderhoud van groene daken, groene gevels en binnentuinen vereist specifieke kennis. Er is geen verplicht keurmerk voor. Wel zijn er enkele kenmerken te noemen waaraan kwaliteitsbedrijven te herkennen zijn: • Ze verstrekken garantie op complete groensystemen (tien jaar is gebruikelijk). • Ze bieden de mogelijkheid om eerder uitgevoerde projecten te bezichtigen. • Ze leven de voorgeschreven technische specificaties na. • Ze maken gebruik van materialen van gerenommeerde leveranciers. Door een kleine fout met plantpanelen kan alle beplanting binnen dagen dood zijn en het gebouw in een bruine sluier hullen. Werken op hoogte - in daktuinen en aan groene gevels - brengt risico’s met zich mee. Groenbedrijven die zijn gespecialiseerd in dakgroen, gevelgroen en/of interieurgroen zijn aangesloten bij Branchevereniging VHG (www.vhg.org).  Zie voor meer informatie het tabblad Veiligheid en het hoofdstuk ‘Werken op hoogte’ in de Arbocatalogus. Ga voor geïntegreerde contracten waarbij de traditionele scheiding tussen ontwerp/engineering en uitvoering wordt opgeheven. 226

Zie groen niet als een kostenpost maar als een investering. Overdracht van aannemer naar beheerder In de praktijk gaat het nog wel eens mis als er na de oplevering van een groen gebouw een nieuwe opdrachtgever in beeld komt voor het onderhoud, die daar vervolgens op gaat bezuinigen. Dat is jammer, want investeren in groenonderhoud is investeren in een gebouw. Ter vergelijking: voor een klimaatinstallatie wordt altijd professioneel onderhoud ingezet. Als aanleg en onderhoud niet onder dezelfde opdrachtgever vallen, zorg dan voor een goede overdracht. Geef daarbij ook informatie over het gebruik van het groen, zodat de partij die het onderhoud gaat verzorgen op de hoogte is van het oorspronkelijke plan, de gekozen beplanting en de functies die het groen vervult. Onbekendheid met de meerwaarden van het ingezette groen leidt nog wel eens tot verkeerd gebruik of bezuiniging op het onderhoud. Voorbereiding Onderhoudsgemak begint met een goede voorbereiding, vooral bij grotere beplantingsprojecten. Denk aan het maken van een ontwerp, het uitzoeken van de juiste planten en het acclimatiseren van de planten voor de nieuwe locatie. Voor grote binnenbeplanting worden soms speciale bomen geïmporteerd. Ook deze moeten eerst acclimatiseren. De hele voorbereidingstijd voor een groot project kan dan maanden tot zelfs twee jaar duren. 227

Het voorkweken van plantpanelen voor gevels zorgt voor een succesvolle groei en bloei op locatie. Goed plantmateriaal Een groen dak vangt vrijwel altijd veel wind. De toegepaste planten moeten bij voorkeur niet gevoelig zijn voor takbreuk en ziekten en plagen die door tocht verergeren, zoals spint en meeldauw. Gezonde planten zijn goed bestand tegen ziekten en aantastingen door insecten. Betrek dan ook altijd goed en gezond plantmateriaal van leveranciers en vraag naar de herkomst en resistentie van de planten. Neem ook in het onderhoudscontract voorschriften en voorwaarden op over de biologische bestrijding van ziekten en plagen. Natuurlijke bestrijding Als planten in optimale conditie zijn, is de kans op ongedierte klein. Natuurlijke plantversterkers kunnen de plant extra aanzetten tot het zelf aanmaken van afweerstoffen. Wordt de beplanting toch belaagd door beestjes, dan is het belangrijk dit zo vroeg mogelijk te signaleren. De beste manier om ongedierte te bestrijden is het inzetten van biologische bestrijdingsmiddelen of natuurlijke vijanden, bijvoorbeeld lieveheersbeestjes en sluipwespen tegen bladluizen en wolluizen (zie foto rechtsonder). Wie doet het onderhoud? De groenprofessional kan een gedegen onderhoudsplan opstellen voor het groen dat is toegepast in levende gebouwen, met aandacht voor duurzaam beheer. In de ideale situatie wordt er vanaf het begin van het project ruimte voor onderhoud gereserveerd, zowel financieel als organisatorisch. Een deel van de onderhoudswerkzaamheden kan samen met anderen worden verricht, bijvoorbeeld voor educatieve doeleinden, om mensen bij het groen te betrekken of om kosten te beperken. Je kunt denken aan leerlingen, vrijwilligers of personeel. Bij onderhoudswerkzaamheden door derden is het verstandig dat een groenprofessional de coachende rol blijft houden en eventueel ter plekke adviseert over de uitvoering. Deskundige 228 interieurbeplanters geven vaak onderhoudscontracten met 100% plantgarantie.

Onderhoudsgemak binnengroen Planten in kleine potten in onderwijsgebouwen kunnen eventueel door leerlingen of medewerkers zelf onderhouden worden voor educatiedoeleinden. Voor plantenwanden in de vorm van groene roomdividers of plantenschilderijen kan bijvoorbeeld een combinatie van zelf doen en een onderhoudscontract worden afgesproken. Voor meer geavanceerde plantenwanden met geïntegreerde techniek is specialistisch onderhoud nodig. Dat geldt ook voor binnentuinen (atria) en hangend groen. Onderhoudsgemak op het dak De beplantingskeuze bepaalt voor een groot deel de hoeveelheid onderhoud die een groen dak vergt. • Een extensief dak of sedumdak vraagt weinig onderhoud. Een of twee keer per jaar een inspectie op onkruid en waterafvoer is meestal voldoende. • Een intensief dak, natuurdak of groen verblijfsdak is qua onderhoud ongeveer vergelijkbaar met een tuin op maaiveld. De werkzaamheden zijn wieden, snoeien en bemesten, met extra aandacht voor de waterafvoer, het watergeefsysteem en de veiligheidsvoorzieningen. Zie voorbeelden van plantsystemen en benodigd onderhoud in Handboek ‘Plant in de Klas Westland’. Een traditioneel dak dient gemiddeld na twintig jaar te worden vervangen. Een extensief groen dak gaat gemiddeld drie keer zo lang mee. In veel gevallen is bijvriendelijk beheer niet duurder of zelfs goedkoper dan regulier beheer. 229

Gevelgroen beschermt gebouwen tegen UV-straling en het neerslaan van roet en vuil. Hierdoor kan bespaard worden op schilderskosten. Onderhoudsgemak aan de gevel Onderhoud van gevelgroen bestaat voornamelijk uit snoeien. • Klimplanten vanuit de grond worden jaarlijks of minder vaak gesnoeid. • Plantenbakken met planten worden enkele malen per jaar gesnoeid, waarbij ook het watergeefsysteem wordt gecontroleerd. • Gevelpanelen vragen om een wekelijkse controle van het watergeefsysteem en regelmatig onderhoud. Slimme techniek Er komen steeds meer slimme systemen (domotica) op de markt, die zijn voorzien van sensoren die reageren op de omgeving. Ze meten bijvoorbeeld de lichtintensiteit, temperatuur en bodemvochtigheid. Dit soort slimme systemen zorgt ervoor dat de beplanting alleen water krijgt wanneer dat nodig is. Een app geeft op elk moment toegang tot de gegevens in het systeem, zodat in geval van een probleem snel gereageerd kan worden. Water geven Systemen voor dak- en gevelgroen worden steeds slimmer, inclusief automatische watergeefsystemen. Daarnaast zijn er nog andere innovaties die het water geven makkelijker maken. Sky planters. Het water wordt vanuit een reservoir geleidelijk afgegeven aan de wortels van de plant. Doordat er geen water kan weglopen of verdampen hoef je de plant minder vaak water te geven. De groene kroonluchter is voorzien van volautomatische irrigatie die ervoor zorgt dat op deze moeilijk te bereiken plek geen handmatige bewatering nodig is. 230

Plantenbibliotheek waar mensen zelf een luchtdicht afgesloten plant kunnen kiezen die je nooit water hoeft te geven. Handig voor bijvoorbeeld winkels, horeca, hotels of in een ziekenhuis. De beplanting is levend en onderhoudsvrij, maar draagt niet bij aan de luchtkwaliteit. Materialen Pas duurzame materialen toe die lang meegaan en onderhoudsarm zijn. Gebruik zuinig of elektrisch materieel voor onderhoud en vervoer.  Zie ook het tabblad Duurzame materialen. Lange termijn Langetermijnafspraken voor onderhoud en beheer zijn een win-winsituatie voor zowel de opdrachtgever als de groenprofessional. De groenprofessional heeft er baat bij om te kiezen voor sterke robuuste planten of beplanting met een hogere bedekkingsgraad. Dat leidt meteen al tot een beter resultaat en minder vervanging, ook op de langere termijn. Voor opdrachtgevers is een langetermijnonderhoudscontract voordeliger dan een kortetermijnonderhoudscontract. Ze kunnen de kosten van aanleg en onderhoud van het groen ook op de balans zetten. Gezamenlijke daktuin op de nieuwbouw van een appartementencomplex. 231

232 CIC Rotterdam. Groene kroonluchter met verschillende soorten beplanting. Voorzien van volautomatische irrigatie voor moeilijk bereikbare plekken.

E

Goede Doelen Loterijen Amsterdam. Duurzaam integraal bouwkundig ontwerp. Het pand heeft een ‘bladerdak’, dat is opgebouwd uit 6.800 aluminium ‘bladeren’. Het wordt ondersteund door boomvormige kolommen. Dit biofiele ontwerp zorgt voor een prettige werkomgeving. Het licht wordt gefilterd net als in een bos of park. Het dak is ontworpen als oogstveld voor duurzame energie en voor hemelwateropvang (het water wordt hergebruikt voor de tropische beplanting, daktuin en het spoelen van de toiletten).  Zie voor meer informatie over biofilie het tabblad Ontspannen.

E Energiebesparing staat hoog op de politieke agenda. In het Energieakkoord is een besparing van 1,5% per jaar op het energieverbruik als doel gesteld. Steeds meer nieuwe woningen en utiliteitsgebouwen zijn energieneutraal. Na 2020 is het wettelijk verplicht om zo goed als energieneutraal te bouwen (BENG). Vanaf 2023 moeten Nederlandse kantoren minimaal energielabel C hebben. Dat betekent dat eigenaren hun panden energiezuiniger moeten maken. Daarbij is het de uitdaging om niet alleen het energiegebruik te verminderen, maar ook te zorgen voor een gezondere werkomgeving. Dakgroen, gevelgroen en binnengroen kunnen aan beide aspecten in belangrijke mate bijdragen. Groene daken en gevels zorgen in de zomer voor verkoeling in gebouwen, waardoor het gebruik van de airconditioning aanzienlijk vermindert. In de winter werkt het groen juist isolerend, waardoor er minder warmte verloren gaat. Groen kan geïntegreerd worden bij nieuwbouw en bestaande bouw. In beide gevallen wordt de energiebehoefte van gebouwen verminderd. Groen draagt bij aan een lagere belasting van energiecentrales door een verlaging van de energievraag voor airconditioning. De passieve irrigatie van de beplanting via capillaire lonten verbruikt geen energie. 233

1 liftstop = 1 jaar energieverbruik van 1 koelkast  Zie voor meer Energiebesparing en gezonde werkomgeving: met de trap Liften en roltrappen staan voor 2 tot 5% energieverbruik van een gebouw (voor het vervoer van personen en de verlichting). Minder liftgebruik zorgt voor een lager energieverbruik. Door het trappenhuis aantrekkelijk te maken met groen wordt liftgebruik ontmoedigd en gezond gedrag van medewerkers gestimuleerd. Verkoeling en schaduw Stenige gebouwen houden op hete dagen warmte langer vast en koelen minder snel af dan groene gebouwen. Door verdamping en schaduw draagt groen bij aan de verkoeling van gebouwen. Groene gebouwen warmen minder snel op en stralen ’s nachts minder warmte uit. Groene daken hebben een verkoelend effect op de ruimten onder het dak. Er komt 90% minder warmte van buiten naar binnen. Afhankelijk van de isolatie van het dak zelf is het onder een groen dak op warme dagen 4 °C koeler. Bij oudere daken (constructie voor 1987) kan het verkoelende effect tot 75% besparing op de kosten voor de airconditioning betekenen. Ook wanneer er geen airconditioning is, zal dakgroen bijdragen aan een stabieler en prettiger binnenklimaat. Een toename van 6% meer groene daken in de bebouwde omgeving zorgt voor een daling van zomerse piektemperaturen en zorgt voor een besparing van 5% op de kosten voor airconditioning. voorbeelden het tabblad Bewegen en spelen.  Zie voor meer informatie en praktijkvoorbeelden het tabblad Temperatuur. 234

Bomen of groene daken op parkeerplaatsen zorgen voor schaduw en verkoeling van auto’s. Dat leidt tot minder verdamping van brandstof uit de brandstoftank en minder energieverbruik voor airconditioning. Ook gevelgroen beschermt de muren van een gebouw tegen opwarming overdag, waardoor het ‘s nachts koeler is. Uit diverse studies blijkt dat groen de hoeveelheid energie die nodig is voor verkoeling drastisch kan verminderen. Een groene zonwering kan in investering, onderhoud en operationele kosten goedkoper zijn dan traditionele zonwering. Daarnaast heeft groen nog andere meerwaarden. Beplanting zorgt voor natuurlijke verkoeling en is veel effectiever dan airconditioning. Bovendien dragen airco’s met hun warmte zelf bij aan het stedelijk hitte-eiland. Dak- en gevelgroen dragen bij aan energie-efficiëntie. Duurzaam hotel Hyatt Regency Amsterdam, BREEAM-NL Excellent. De groene gevel van het hotel verbindt de natuurlijke omgeving met de rijke geschiedenis van de Plantagebuurt. Uit onderzoek blijkt dat hotelgasten kamers met uitzicht op groen reserveren en bereid zijn 23% meer te betalen dan voor standaardkamers. 235

Beplanting heeft invloed op het binnenklimaat waardoor het energieverbruik omlaag kan. Verdamping binnen Planten verhogen en verbeteren de luchtvochtigheid. Dat is vooral voordelig in de winter, als de luchtvochtigheid buiten relatief laag is. Voor het verwarmen en bevochtigen van droge buitenlucht (door ventilatie) is veel energie nodig. Gebouw LUMEN Wageningen. De groene ruimte fungeert als warmtebuffer. De ventilatielucht voor de kantoren wordt via de binnentuin op natuurlijke wijze voorverwarmd (winter) of voorgekoeld (zomer). Dagelijks verdampt er 6000 liter water in de binnentuinen, voornamelijk via de vegetatie. Dat levert een koelvermogen van circa 20 kWh op, voldoende om de luchttemperatuur enkele graden te laten dalen. Door de verdampingskoeling wordt de ventilatielucht tegelijkertijd bevochtigd. 236

Isolatie Isolatie is een goede manier om de energiebehoefte van gebouwen zo laag mogelijk te houden. Groene daken en gevels kunnen de warmtewinsten in de zomer en warmteverliezen in de winter reduceren. Zo reduceert een groen dak - afhankelijk van de dikte - 90% aan warmtewinsten in de zomer (naar binnen) en 20% aan warmteverliezen in de winter (naar buiten). In de winter is de isolatiewaarde van een sedumdak beperkt, omdat het vaak relatief veel water en weinig lucht bevat. Het effect op het verminderen van de stookkosten is geringer dan het effect op het verminderen van de airconditioningskosten. Een groen dak met een dikkere substraatlaag heeft een hogere isolatiewaarde in de winter en kan bijdragen aan vermindering van de stookkosten tot 23% ten opzichte van een gewoon dak. De luchtlaag tussen de gevelbeplanting en de muur heeft ook een isolerende werking tegen kou en warmte. Het temperatuurverschil tussen de wand van een begroeide en een niet-begroeide gevel kan oplopen tot 6 °C. Vooral groen tegen en voor de zuidgevel kan leiden tot een aangenamer binnenklimaat op warme dagen. 237

Wind Wind vermindert de energie-efficiency van gebouwen met 50%. Gevelgroen remt de windsnelheid langs de muren van gebouwen. Vooral gevelpanelen hebben effect. Hiermee worden dagelijkse temperatuurwisselingen verminderd. Beplanting in de omgeving van gebouwen kan bijdragen aan een energiewinst van 10% in de gebouwen. Stralingsenergie Dak- en gevelgroen beschermen mensen in gebouwen tegen elektromagnetische straling van buitenaf (los van het debat of deze straling al dan niet schadelijk is voor de menselijke gezondheid). Dak- en gevelgroen kan tot 99,4% van de elektromagnetische straling absorberen. Zonnepanelen We gaan voor het opwekken van duurzame energie en streven naar een zo efficiënt mogelijk energiegebruik. Dakgroen en zonnepanelen kunnen hiervoor uitstekend worden gecombineerd. Het verkoelende effect van een groen(blauw) dak heeft een gunstig effect op de zonnepanelen en kan resulteren in 6% meer energieopbrengst. Zonnepanelen functioneren optimaal bij een temperatuur van 25 °C. Op een zwart dak kan op warme zonnige dagen de temperatuur oplopen tot 70 °C, waardoor het rendement terugloopt. De meeste zonnepanelen worden 0,5% minder efficiënt bij elke graad boven de 25 °C. Zolang de planten op het groen(blauw) dak kunnen verdampen, wordt het door de verdamping op een groen dak niet warmer dan 35 °C. Daarnaast verloopt het verouderingsproces van het silicium in de panelen op een groen dak trager en zal vermogensverlies pas na tien jaar optreden. 238

Er ontstaan windluwe plekken met schaduw, wat bijdraagt aan meer biodiversiteit op het dak. Dat wordt nog eens versterkt als zonnepanelen ‘op poten’, dus wat hoger worden geplaatst. Zonnepanelen kunnen zelfs zo hoog worden geplaatst dat eronder extra verblijfsruimte kan worden gecreëerd. Driedubbel doel: zonnepaneel, reclamebord en groen fijnstoffilter. Deze multifunctionele panelen kunnen liggend of staand in gevels van gebouwen worden aangebracht. Het model realiseert een verduurzamingsbudget voor maatschappelijke organisaties. Verlichting Er is een sterke relatie tussen de groei van binnenbeplanting en de kwaliteit van het licht. Daarom is het belangrijk om bij het gebouwontwerp al rekening te houden met het groenconcept. Ga voor zo veel mogelijk daglicht - goed voor mens en plant! Bij voldoende daglicht kunnen planten in de binnenruimten zonder kunstlicht groeien. Kunstlicht kan in minder optimale omstandigheden worden toegepast als aanvulling. Onze leefomgeving en gebouwen worden vaak te overvloedig verlicht. Het ’s nachts verminderen van de lichtvervuiling is belangrijk voor het bioritme van mensen, planten en (nacht)dieren. Hang meerdere lampen rondom de plant in plaats van één lamp er recht boven. Anders zal de plant op den duur in de lamp groeien en verbranden. Nog beter was het geweest om de plantenwand vooraf in het ontwerpproces mee te nemen en op een plek met voldoende daglicht te positioneren.  Zie ook het tabblad Biodiversiteit. Betrek tijdig een deskundige groenprofessional. Daglicht, temperatuur, vloerverwarming, luchtvochtigheid, tocht, ventilatie, water en voeding zijn allemaal van invloed op hoe goed binnengroen het doet.  Zie voor meer informatie het tabblad Onderhoud. 239

Energetica NEMO Museum. Daktuin als expositieruimte voor een museum, meervoudig ruimtegebruik. De tentoonstelling Energetica bestaat uit sculpturen en installaties die je zelf kan bedienen. Van zonnewijzer tot vlieger: op het dak kunnen museumbezoekers al doende ontdekken en onderzoeken hoe duurzame energie uit water, wind en zon werkt. Duurzame energie Rondom de wortels van de plant leven bacteriën die organisch materiaal afbreken. In dit afbraakproces komen elektronen vrij als afvalproduct. Planten produceren dag en nacht elektriciteit zolang zij voldoende ‘natte voeten’ hebben. Planten verbruiken meer CO2 elektriciteit die opgewekt wordt met levende planten is dan ook CO2 dan ze uitstoten. De -negatief! Mobieltje opladen met behulp van beplanting. Een dak van honderd vierkante meter met groene beplanting kan in de toekomst een huishouden (met een gemiddeld verbruik van 2800 kWh/jaar) van duurzame stroom voorzien. De beplanting kan bestaan uit grasachtigen. In warme landen is rijst uitermate geschikt.  Zie ook het tabblad Educatie voor meer groene inspiratie. 240

B

Het Orlyplein in Amsterdam heeft in anderhalf jaar tijd een gigantische metamorfose ondergaan. Het vroegere grijze betonnen dak van het station AmsterdamSloterdijk is volledig veranderd in een waterbergende groene oase. Groen heeft enorm bijgedragen aan een prettig plein met inkomsten voor de omliggende horeca, hotels en winkels. Criminaliteit en zwerfafval zijn juist sterk verminderd.

B In de vastgoedwereld wordt groen bouwen vaak vertaald in groene technische oplossingen zoals zonnepanelen, circulair of 0 op de meter. Het echte groen krijgt hierin langzaam maar zeker ook een plaats. Groene levende gebouwen dragen immers bij aan de opgaven voor het klimaat en duurzaamheid. Daarnaast heeft Het Levende Gebouw integraal meerwaarde voor de natuur en voor de mens. In dit hoofdstuk leest u hoe een aantal baten van groen in het economische verkeer geprijsd kan worden. De (indirecte) baten met voorbeelden die behoren bij de diverse andere thema’s, zijn onder de overige groene tabbladen terug te vinden. De baten en het belang van een groen gebouw staan in relatie tot de locatie en een groene omgeving. Voor inspiratie over groene meerwaarden in tuinen bij woningen, zorginstellingen, scholen, bedrijven en in de openbare ruimte: zie de handleiding De Levende Tuin. Door groen zijn in een maatschappelijke kostenbatenanalyse vooral de daling van zorgkosten, vermindering van schade door wateroverlast en bijdrage aan sociale cohesie op de langere termijn aanzienlijk. Bron: Health, Wellbeing & Productivity in Offices, World Green Building Council, 2014. Onderzoek naar de relatie kantooromgeving en gevolgen voor gezondheid, welzijn en productiviteit. Zakelijke operationele kosten 1% energie 9% huur 90% personeel 10% Invloed 10% minder energiekosten = 0,1% lagere bedrijfskosten 10% minder huur = 0,9% lagere bedrijfskosten 10% minder personeelskosten = 9% lagere bedrijfskosten 10% invloed op elke kostenpost heeft een verre van gelijkmatig effect +/- 0,1% Energiekosten +/- 0,9% Huurkosten +/- 9,0% Personeelskosten 241

Groen dichtbij is belangrijker voor welzijn en gezondheid dan natuur verder weg. Productieve medewerkers Personeelskosten vertegenwoordigen ongeveer 90% van de operationele kosten van een organisatie. Huisvestingkosten (9%) en energiekosten (1%) zijn relatief maar een klein deel van het totaal. De productiviteit van medewerkers heeft grote invloed op de bedrijfskosten. Met Het Levende Gebouw is juist hier veel meer waarde te behalen. Een groene omgeving heeft namelijk grote invloed op onze productiviteit, leerprestaties en mentale gezondheid.  Zie ook het tabblad Productiviteit en leerprestaties. Groen loont Investeringen in groen worden terugverdiend door een lager ziekteverzuim. Uit onderzoek blijkt dat investeren in groen loont (hogere productiviteit en aanwezigheid). Bij een afname van het ziekteverzuim met 1% is de berekende terugverdientijd één jaar. Een gezonde werkomgeving kan leiden tot een arbeidsproductiviteitsstijging van 8 tot 11%. Mensen die werken in een ruimte met planten, melden zich 20% minder vaak ziek. Planten op de werkplek komt neer op gemiddeld 1,6 ziektedag minder per medewerker per jaar. Groen loont ook al bij een conservatieve schatting van een verzuimreductie van 4 uur per medewerker per jaar en een verbeterde concentratie van 2 minuten per dag per medewerker. Dat kan vertaald worden in euro’s die mee te tellen zijn in de terugverdientijd van de investering in het groen. Bekijk de effecten voor uw eigen organisatie op www.natuurlijkwerkt.nl Groen werkt op de korte termijn op de luchtkwaliteit van de omgeving en op een persoonlijk hoger thermisch comfort en betere concentratie. Op de lange termijn draagt groen bij aan een algeheel betere gezondheid en belangrijk: een betere mentale gezondheid en minder ziekteverzuim. Na het terugverdienen van de investering blijft groen dus werken! Groen is zowel buiten als binnen de muren van belang. Schiphol-Rijk. Liberty Global vindt het belangrijk dat de werkomgeving voor het personeel huiselijk en inspirerend is. Het moet er prettig zijn om te werken. 242

Groen is goedkoper dan het steeds werven en selecteren van personeel. Op het parkeerdek is een nieuwe kas gebouwd van 150 m2 . Hier kan men op een informele manier lunchen of overleggen onder het groene bladerdak van de klimplanten. Aantrekken en vasthouden van gemotiveerd personeel Een groene uitstraling heeft een positief effect op het aantrekken van medewerkers en vrijwilligers. In het bijzonder jongere werknemers en hoogopgeleiden waaronder zich ook een creatieve klasse bevindt die sterk bijdraagt aan de kenniseconomie. Dit leidt ook tot een gevarieerde bevolkingsopbouw en bestedingen. Bij onderzoek naar locatiekeuze van bedrijven kwam naar voren dat voorheen vooral status en bereikbaarheid belangrijke factoren waren. Tegenwoordig weegt groen ook mee in de beslissing. Groene omgevingen zijn aantrekkelijker en vormen een beter vestigingsklimaat voor bedrijven en burgers. Ze zijn bijvoorbeeld interessant voor grote internationale bedrijven die hun (buitenlandse) kenniswerkers een goed leefklimaat willen bieden. Dakterras van Hotel Zoku Amsterdam met geïntegreerde moestuinbakken. Meervoudig ruimtegebruik Door groene verblijfsdaken aan te leggen ontstaat nieuwe leefruimte in dichtbevolkte gebieden. Daken zijn uitstekende locaties om meer leefruimte te creëren zonder schaarse en dure vierkante meters op de grond te gebruiken. Daktuinen hebben als voordeel dat het er meestal zonnig is en het uitzicht vaak bijzonder. Dit geeft mogelijkheden voor stadslandbouw, exploitatie van de dakruimte of bijvoorbeeld verhuur. 243

Zorg voor een verankering van groen in het Programma van Eisen zodat de artist impressions niet groener zijn dan wat er uiteindelijk wordt gebouwd. Groen investeren Groene omgevingen en gebouwen zijn aantrekkelijk voor wonen en werken en bieden meer mogelijkheden voor winkelen, horeca, toerisme en recreatie. Dit leidt tot meer omzet en werkgelegenheid in het toeristisch en recreatief bedrijfsleven en hogere gemeentelijke inkomsten via toeristenbelasting. Vastgoed is 4 tot 8% meer waard in een groene omgeving, inclusief de bijbehorende terugbetaling van ozb-belasting aan de stad. Zowel een korte loopafstand tot groen als uitzicht op groen zijn van invloed op de waarde. De waardevermeerdering door uitzicht op groen en water ligt tussen de 5 en 15%. Ook groene daken, groene gevels en collectieve daktuinen leiden tot de waardevermeerdering van gebouwen. Geluiddemping door groen kan effect hebben op de vastgoedwaarde. Groen uitzicht is geld waard. Groene gebouwen kunnen zo heel andere stakeholders en inkomsten in beeld brengen. Denk bijvoorbeeld aan politie en verzekeringsmaatschappijen, als er dankzij groen minder criminaliteit en schade door (water)overlast in een gebied voorkomt. Projectontwikkelaars beseffen steeds meer dat investeren in groen niet alleen goed is voor het klimaat, maar ook de verkoop van vastgoed en het rendement bevordert. In tenders worden groene gebouwen vaker gehonoreerd. De plannen worden bovendien sneller goedgekeurd. Groen heeft een gunstig effect op de aan- en verkooptijd van gebouwen.  Zie ook het tabblad Retail en leisure. Erste Campus Wenen. Gemengd gebouw, uniek voor een bank. Het atrium is toegankelijk voor publiek. Op de begane grond zijn voorzieningen gesitueerd zoals een restaurant, museum en kinderopvang. De 8.000 m2 daktuin boven het atrium wordt gebruikt als ’buitenwerkplek’ en als groene omgeving om te herstellen. Boven de daktuin beginnen de kantoren van de bank. 244

Openbaar toegankelijke daktuinen creëren toegevoegde openbare ruimte voor sociale ontmoetingen en activiteiten wat de waarde van de buurt versterkt. Dat trekt weer meer ontwikkeling en investeerders aan. Ministerie van Financiën Den Haag. Het gebouw heeft een volledige metamorfose ondergaan om te kunnen voldoen aan de eisen van 21e eeuw. De daktuin is aangelegd bovenop een vergaderruimte en is overkoepeld door een glazen kap. De beplanting op deze daktuin bestaat uit soorten die geschikt zijn voor een subtropisch klimaat, zoals varens, orchideeën, Philodendron en Tamarindus. Het combineren van functies in groene gebouwen maakt dat gebouwen aantrekkelijk zijn en blijven om te wonen, werken of verblijven. Samen onderhouden en exploiteren brengt bovendien voordeel en nieuwe verdienmodellen. Baten stapelen Bij het thema Energie hebben we gezien dat groen effect heeft op de energiekosten en energieneutraliteit van een gebouw. Groen betaalt zich direct en indirect uit. Deze winst kan gestapeld worden en is in verschillende fasen van het project al te realiseren. Futura Zoetermeer is een prestigieus wooncomplex, waar verdeeld over zes woonlagen 69 appartementen beschikbaar zijn. Het complex beschikt over een prachtig atrium dat oorspronkelijk meer een technische reden (opvangen van warmte) had. De opdrachtgever zag tijdig in dat men met het ‘leeg laten’ van het atrium een grote kans liet liggen. Een mooie binnentuin biedt extra woongenot en verblijfsruimte en draagt bij aan het bevorderen van de verkoop en verhuur van de appartementen. 245

De groene gevels maken integraal onderdeel uit van de gevelconstructie en zijn ingeplant met een rijk assortiment vaste planten en grassen. Het groene gevelsysteem vormt het buitenspouwblad van de gevelconstructie en is daarmee een integraal onderdeel van de bouwkundige constructie. Aspecten ten aanzien van flora, fauna en biodiversiteit zijn optimaal geïntegreerd in de gevel. Zo kunnen vogels eenvoudig nestelen in de gevel. Voor specifieke soorten zijn er extra voorzieningen aangebracht. Een groene gevel heeft veel meerwaarde ten opzichte van een stenen of glazen gevel. Bijzonder aan groene gevelpanelen is dat ze niet alleen aan een al functionele wand kunnen worden toegevoegd. Ze kunnen bij nieuwbouw ook in de wand worden geïntegreerd, waarbij hun isolatiewaarde wordt ingecalculeerd. Gevelpanelen worden dan niet op de gevel gemonteerd, maar vormen zelf de buitengevel. Een voordeel hiervan is, dat de randen van de groene gevelplaten kunnen worden weggewerkt in de rest van de gevel, voor een strak uiterlijk. De kostenbesparing voor het buitenbouwspouwblad kan worden besteed aan de groene gevel. Levensduur Groen verdubbelt de levensduur van het dak. Een groen dak gaat 40 tot 50 jaar mee, een zwart dak 20 tot 25 jaar. Het verschil zit hem vooral in het verminderen van het effect van de UV-straling op de veroudering van de dakbedekking. Over een periode van 50 jaar is een groendak tot 26% voordeliger in aanleg en onderhoud dan een traditioneel zwart dak. Een goed aangelegde daktuin heeft dezelfde economische levensduur als het gebouw. Belangrijk is de juiste beplantingskeuze. Detail daktuin Oryplein bij station Amsterdam-Sloterdijk. 246

Leveranciers van plantenwanden (plantenmuur, plantenschilderij, roomdivider) geven aan dat de levensduur van de gebruikte materialen lang is (zeker vijftien jaar). Ook voor de plantenbakken geldt bij normaal gebruik een lange levensduur. Bij het inzetten van plantenwanden als scheidingswand bespaart men op de inrichtingskosten. Zie ook de alinea Dubbel doel in het tabblad Duurzame materialen. Het meeste dakgroen, gevelgroen of innovatief interieurgroen in deze handleiding is op zichzelf als systeem de pioniersfase voorbij. De combinatie groen en gebouw is echter nog volop in ontwikkeling. Het blijft belangrijk om samen te leren van projecten en kennis te delen. Levende gebouwen zijn organische gebouwen die in de loop van de tijd kunnen veranderen. We zien dat groenprofessionals steeds meer op langere termijn betrokken blijven voor onderhoud, onderzoek en optimalisatie van het toegepaste groen. Scoren met groen Een groene uitstraling draagt bij aan een duurzaam imago, ook op lange termijn. Duurzame bedrijven doen het vaak beter in deze tijd van verduurzaming. Groene daken leveren afhankelijk van de inrichting, meer punten op in labels voor duurzame gebouwen. Zowel bij nieuwbouw als bij bestaande bouw draagt gevelgroen hier ook aan bij in combinatie met een set aan andere maatregelen. Duurzaamheidsdoelstellingen of certificeringen als BENG, LEED en GPR kunnen als filter over het model van Het Levende Gebouw worden gelegd. In aanvulling daarop vindt u in deze handleiding bij de diverse thema’s en functies inspirerende voorbeelden en feiten. 247

LE4 MAN9 Kennisoverdracht MAN6 WST5 Compost BENG WST1 Afvalmanagement op de bouwplaats BIOMAN11 Onderhoudsgemak DUURZAME MATERIALEN BODEM WATER POL6 Afstromend regenwater ENE5 Toepassing hernieuwbare energie ENE1 Energie-efficiëntie NATUUR ENERGIE TEMPERATUUR HEA9 ECONOMIE LE9 Efficiënt grondgebruik MENS VEILIGHEID GEUR BATEN KLIMAAT LUCHTKWALITEIT AIR HEA8 Interne luchtkwaliteit HEA7 Natuurlijke ventilatie Vluchtige organische verbindingen THERMAL COMFORT ONDERHOUD WATER HEA10 Thermisch comfort DIVERSITEIT EDUCATIE VOEDSEL EN BLOEMEN Irrigatiesystemen WAT6 WAT5 BENG Recycling van water LE3 MAT1 Bouwmaterialen NOURISHMENT WAT1 Irrigatie Consultatie Aanwezige planten en dieren op de bouwplaats Verontreinigde bodem LE2 LE6 Planten en dieren als medegebruikers Duurzaam medegebruik van planten en dieren op lange termijn 3 2 1 COMMUNITY SOUND MIND HEA14 Privé buitenruimte BENG 1 2 3 SDG BREEAM WELL WST6 Inrichting POL8 Geluidsoverlast HEA13 Akoestiek HEA3 FITNESS BEWEGEN EN SPELEN UITZICHT EN KLEUR ONTMOETEN PRODUCTIVITEIT EN LEERPRESTATIES ONTSPANNEN GELUID LIGHT HEA1 Daglichttoetreding HEA2 Uitzicht Tegengaan lichthinder KLIMAAT:: Water, Temperatuur, Luchtkwaliteit MENS:: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Productiviteit en leerprestaties, Ontspannen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur NATUUR:: Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen ECONOMIE: Onderhoud, Energie, Baten Beleving: Water, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Ontspannen, Ontmoeten Duurzaamheid: Water, Bodem, Voedsel en bloemen, Biodiversiteit, Educatie, Duurzame materialen, Onderhoud, Energie Gezondheid en welbevinden: Ontspannen, Ontmoeten, Bewegen en spelen, Veiligheid, Voedsel en bloemen, Geluid, Uitzicht en kleur, Geur, Luchtkwaliteit, Temperatuur, Water Sociale cohesie: Veiligheid, Bewegen en spelen, Ontmoeten, Voedsel en bloemen © VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl) Model Het Levende Gebouw in relatie tot een aantal certificeringen. U kunt het model ook goed gebruiken voor andere certificeringen. Branchevereniging VHG is endorser van het Earth Charter, waarin de sustainable development goals van de Verenigde Naties centraal staan. Deze doelstellingen vinden een concrete uitwerking binnen het concept van Het Levende Gebouw. Het model op A3-formaat en een toelichting vindt u bij het hoofdstuk Concept en symbolen. Dit geldt ook voor de waarden en principes van het Earth Charter, voor de Sustainable Development Goals (SDG’s) vastgesteld door de Verenigde Naties, of voor WELL en BREEAM als populaire gebouwcertificering binnen Europa. Ook daarvoor is Het Levende Gebouw goed te gebruiken als inspiratiebron. We zien dat in de geactualiseerde versies van certificeringen levend groen steeds meer wordt meegenomen in de maatregelen. Een mooi voorbeeld daarvan is biofiel ontwerpen. Met Het Levende Gebouw kunt u hierop anticiperen. Rekentools Vanuit de wetenschap en het bedrijfsleven worden allerlei rekentools ontwikkeld om de effecten van groen en blauwe maatregelen inzichtelijk te maken voor gebouwen en wijken. Hiermee kunnen (landschaps)architecten en stedenbouwkundigen hun ontwerpen evalueren op de bijdrage aan gezondheid en klimaatbestendigheid.  Zie voor meer inspiratie het tabblad Ontspannen. Zie bijvoorbeeld www.ecosysteem-diensten.nl, een integraal calculatiemodel voor het ontwerpen van vegetatieve koeling en waterretentie in de stad. 248 © Branchevereniging VHG (vhg.org) / Kim van der Leest (kimvanderleest.nl)

Het Levende Gebouw leidt tot allerlei innovaties, samenwerkingen en (ver)nieuw(d)e beroepen. Met de ontwerptool Groene Gezonde Stad (https://tools.wenr.wur.nl/groenegezondestad/) kan op gebouw-, kavel-, en gebiedsniveau verkend worden hoe groen-blauwe maatregelen bijdragen aan gezond bewegen (tegen obesitas), ontspanning (tegen mentale stress en burnouts), sociale cohesie (tegen eenzaamheid) en koeling tijdens hittegolven (tegen hittestress). De Toolbox Klimaatbestendige Stad (TKS) helpt om te verkennen wat de bijdrage van groenblauwe maatregelen is aan een serie adaptatie-indicatoren. De tool geeft ook een inschatting van de kosten voor inrichting en beheer van het groen-blauw. TKS is beschikbaar via het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Bij beide tools kunnen ontwerpers kiezen uit tientallen verschillende groen-blauwe maatregelen op verschillende schaalniveaus en die vervolgens intekenen in hun ontwerp. De tools rekenen dan de impact van de maatregelen door voor respectievelijk gezondheid en klimaatbestendigheid. Subsidies Voor zakelijke opdrachtgevers geldt dat investeringen in levende gebouwen, waarbij aantoonbaar gebruik gemaakt is van maatregelen die de klimaatbestendigheid bevorderen, in aanmerking komen voor belastingvoordeel. Dit geldt ook voor investeringen in dakgroen, gevelgroen of natuurvriendelijke voorzieningen. De lijsten met maatregelen die hiervoor in aanmerking komen worden jaarlijks vastgesteld. Kijk voor de actuele overzichten over MIA en Vamil op www.rvo.nl/subsidieregelingen/brochures/milieulijsten. Het is raadzaam ook bij gemeenten en waterschappen te informeren naar subsidieregelingen. 249

250 Daktuin ‘Platanenhof’ op de parkeergarage van het ministerie van Financiën in Den Haag. Overdag is het naast een passage voor medewerkers, een openbare ontmoetingsruimte. ‘s Avonds wordt de binnenplaats veiligheidshalve afgesloten.

A

Daktuin ASR Hoofdkantoor, Utrecht. De gebruiker in het gebouw kijkt altijd over groen naar buiten waardoor een zeer aangename werkomgeving is ontstaan. De ‘uitzichtdaken’ zijn voorzien van een rijk kleurpallet van bloeiende bomen, heesters, planten en siergrassen. In de klimaatschil rond het gebouw zijn wintertuinen gerealiseerd met daarin een breed assortiment van bomen, vaste planten en siergrassen. De wintertuinen vormen de groene longen van het gebouw. De groene gevels zijn een integraal onderdeel van de gevelconstructie. Het totale ontwerp en de realisatie passen prima in de gedachte van Het Levende Gebouw. Het gebouw is een zeer duurzaam gerenoveerd kantoorpand en heeft het Breeam Excellent**** certificaat ontvangen.

A e Deze handleiding informeert en inspireert, om ‘groen denken en doen’ te stimuleren. Daarvoor zijn tal van mogelijkheden zoals u in dit boek kunt zien. Voor een integrale toepassing van groen in, aan en op gebouwen is een aantal algemene belangrijke aandachtspunten te noemen om rekening mee te houden. Deze zijn in dit hoofdstuk op een rij gezet. De vele groensystemen op de markt hebben allemaal hun eigen eigenschappen en technische specificaties. Daarom is het belangrijk om tijdig met een groenprofessional om tafel te zitten. Zo kan groen naadloos worden geïntegreerd, kan het op de juiste plaats optimaal zijn functies vervullen en op een goede manier worden onderhouden. groene of groen-blauwe daken / heesters & bomen groene of groen-blauwe daken / heesters & bomen gelijk met vloeroppervlak gevelbeplanting groene daken / sedum & kruiden groene of groen-blauwe daken / vaste planten geïntegreerde groene wanden groene wandpanelen beplanting als decoratie in meubilair standalone groene wanden tubegardens beplanting tussen werkplekken beplanting in meubilair beplanting in meubilair geïntegreerd beplanting in plafondhangers Plant Pillar beplanting in pot beplanting in meubilair geïntegreerd beplanting in de vloer kruiden en groente productie grote beplanting en bomen planttubes Bestaande bomen behouden kruidenthee Plantwire Bestaande bomen behouden Schematisch overzicht van de diverse mogelijkheden van het toepassen van gebouwgebonden groen. Deze soorten groen zijn ook in deze handleiding behandeld. Buiten: dakgroen, gevelgroen, leibomen. Buiten/binnen: eetbaar groen, kruiden met servicemodel, vertical farming/aquaponics. Binnen: verticaal groen: groene wand, stand alone plantenwand/divider, levend schilderij. Inrichtingselementen: plantenbakken Grote beplanting: bomen, planteneilanden Plantwires vrijhangend 3 m > 25 m, plantenpilaren staand van 3 m > 10 m Meubilair: dubbeldoel plantenbak. Hangend groen 5 meter boom + bak 1 m3 + klei/doek/grond + 100 liter water = 1400 kg 251 © Merlijn Hoenekamp, Donkergroen

Checklist Onderstaande checklist is een praktisch hulpmiddel in het proces om te komen tot een integrale toepassing van groen in, aan en op gebouwen. Door een verankering van groen in het PvE zijn de artist impressions niet groener dan wat er uiteindelijk wordt gebouwd of wat nog mogelijk is. 1. Initiatieffase a. Heeft de opdrachtgever/gebruiker wensen geformuleerd met betrekking tot binnenbeplanting, gevelgroen en dakgroen bijvoorbeeld in het Programma van Eisen (PvE)? b. Als dit niet het geval is, stel het expliciet aan orde; onderbouw de meerwaarde van integrale toepassing van groene gebouwen. Hoe kan groen de gebruiksfunctie en de omgevingswaarde van het gebouw versterken? Deze handleiding en de diverse mindmaps per gebouwfunctie helpen u hierbij. c. Bespreek globaal de mogelijkheden, neem de opdrachtgever/gebruiker bijvoorbeeld mee naar een of meerdere voorbeeldprojecten. d. Leg de uiteindelijke wensen van de opdrachtgever vast. 2. Voorlopig ontwerp a. Stel een ontwerpteam samen dat over de benodigde kennis en ervaring beschikt; betrek hier een groenprofessional bij. b. Ga bij de ontwikkeling van een voorlopig ontwerp de volgende aspecten na: i. Laat het ruimtelijk PvE substantiële binnenbeplanting toe? ii. Kan beplanting op een zodanige manier gesitueerd worden dat zoveel mogelijk gebruikers zicht op groen hebben? iii. Kan er een relatie gelegd worden tussen groen buiten en groen binnen? iv. Kan er ook groen worden toegepast op het dak en aan de gevel? c. Stel de volgende vragen in het ontwerpteam: i. Hoe kan beplanting optimaal geïntegreerd worden in het energie- en installatieconcept? ii. Welke invloed kan groen hebben op het binnenmilieu (temperatuur, ventilatie, RV, luchtkwaliteit, akoestiek) en de energiebalans? iii. Wat is de invloed van beplanting op de daglichttoetreding? iv. Heeft de beplanting invloed op de toekomstige flexibiliteit van het gebouw? v. Welke planten zijn bij het ontwikkelde gebouwconcept toepasbaar, bekeken vanuit plantcondities, vormgeving etc.? vi. Kan regenwater worden opgevangen en worden gebruikt voor de beplanting? d. Laat een kostenraming maken van het groenconcept (investering, beheer en onderhoud), zodat een realistisch beeld ontstaat van wat de opdrachtgever krijgt en wat het kost, ook op termijn. 3. Definitief ontwerp: optimalisatie van gebouw- en plantenconcept a. Energieberekening: voldoet het concept energetisch en bouwfysisch (grote glasvlakken)? b. Berekening van temperaturen in de zomer: wordt met het concept voldaan aan de comfort-eisen uit het PvE? c. Worden de minimale temperaturen voor de planten (onverwarmde ruimten) gerealiseerd? Controle op leidingverloop bij vloerverwarming. d. Zonoriëntatie en daglichtberekeningen: krijgen de planten op de beoogde plekken ook de vereiste hoeveelheid licht? Controle beglazing op doorgelaten spectrum. e. Controle op mogelijke tochtverschijnselen bij de locaties van de planten. f. Ontwerp van de beheersystemen voor de planten: watergeefsysteem, afvoer, eventuele aanvullende kunstverlichting etc. 4. Bestek en realisatie Uiteraard is het van belang dat de uitvoering van de aanleg van planten en bijbehorende systemen zorgvuldig en conform bestek plaatsvindt. Het tijdstip en de volgorde van de werkzaamheden kan voor planten een extra aandachtspunt zijn in verband met mogelijke vervuiling (door bouwstof) en tocht of te lage temperaturen tijdens de afbouwfase van het gebouw. Bovenstaand hulpmiddel is gebaseerd op de checklist uit Groen in Gebouwen van SBR (https://kennisbank.isso.nl/publicatie/groen-in-gebouwen/2009) 252

Aandachtspunten dak-, gevel- en binnengroen 1. Dakgroen • draagkracht per gewenste functie - sedumdak 50 - 90 kg/m2 * - natuurdak 120 - 300 kg/m2 * - verblijfsdak > 350 kg/m2 ** - dakpark > 500 kg/m2 ** • opbouwhoogte*** - sedum > 5 - 8 cm - natuurdak > 10 - 20 cm - verblijfsdak > 20 cm - dakpark > 40 cm • wortelruimte - vaste planten > 20 cm - lage heesters > 30 cm - hoge heesters > 50 cm - bomen > 80 cm Een retentie- of Polderdak bestaat uit een systeem van kratten waarin regenwater kan worden opgeslagen. Het bassin dat op die manier ontstaat kan dynamisch worden bestuurd. Op die manier is het • hellingshoek • dakoppervlak • dakhoogte • ligging ten opzichte van de zon • omringende bebouwing en groen • wind • water - waterdichtheid: wortelwerende dakbedekking, volledig of dubbel verkleefd - watergeefsysteem: technische ruimte, druppelleiding, bij voldoende opbouw waterberging hergebruik beplanting en/of toiletten • voeding • beschikbaarheid elektriciteit • logistiek tijdens bouwfase: bereikbaarheid aanleg, timing in proces, doorgang, (hijs)lift • onderhoud: bereikbaarheid, water geven • vegetatievrije zone: brandpreventie en betere waterafvoer • circulair • kweker plantmateriaal Polderdak in staat om alle regen die op het dak valt op te slaan en op een rustig moment af te voeren naar het rioolsysteem. Het water dat wordt opgeslagen in het Polderdak kan worden gebruikt voor de irrigatie van de bovengelegen functie zoals groentetuin of dakpark. * Gewicht verschilt per systeem per leverancier en gebruik. Er is altijd overleg tussen de groenspecialist en de architect/ constructeur nodig om de gewenste functies en uitstraling te laten aansluiten bij het benodigde pakket. ** Exclusief de variabele belasting. Deze wordt door de constructeur aangegeven en is volledig afhankelijk van het gewenste gebruik (alleen toegankelijk voor onderhoud, privégebruik of openbaar toegankelijk voor voertuigen etc.). *** Systeemdikte verschilt per systeem per leverancier. 253

Pomphuis Helsingborg, Zweden. Een flexibel modulair groensysteem is geschikt voor gebogen oppervlakken. 2. Gevelgroen • oriëntatie ten opzichte van de zon • draagkracht muur • gewenste beplanting: zelfhechters, klimmers met steunconstructie, plantenbakken of gevelpanelen • waarde jaarrond • natuurinclusief • vochtgevoeligheid gevel • windturbulentie • watergeefsysteem • voeding • bereikbaarheid • onderhoud • circulair • kweker plantmateriaal Hang- en klimplanten vormen samen een groene wand. 254

3. Binnengroen • licht: daglicht, lichtintensiteit, lichtduur en lichtrichting: > 500 - 700 lux, kunnen draaien beplanting in verband met naar het licht groeien, bovenverlichting bij vaste beplanting • luchtvochtigheid en licht Hoe meer licht hoe meer plantkeuze. Zonnig met lage luchtvochtigheid (woestijnklimaat en oase) < 25% RV en > 3000 lux Beplanting: Woestijnplanten met beperkte verdamping zoals succulenten, cacteeën en euphorbiaceaen. Ook sanseveria’s en beaucarnea’s voelen zich hier prima in thuis. Verder palmen zoals de Phoenix canariensis en de Washingtonia. Licht met lage luchtvochtigheid (savanneklimaat) 15 - 25% RV en 2000 - 3000 lux Beplanting: Yucca’s en Cycas Licht met normale luchtvochtigheid (mediterraan klimaat) 25 - 35% RV en 2000 - 3000 lux Beplanting: Jacaranda, Pittosporum, Albizia, Olea, Citrus. Matig licht met normale luchtvochtigheid (subtropisch klimaat) 25% - 35% RV en 1000 - 2000 lux Beplanting: - subtropische planten (met ook goede kansen voor bontbladigen): schefflera’s, ficussen, auracaria’s, pachira’s en diverse dracaenasoorten. - palmachtige planten zoals Phoenix, Howea, Caryota’s en Chrysalidocarpus. - Anthuriums en Agleonema’s als onderbeplanting voldoen hier prima. Beperkt licht met hogere luchtvochtigheid (tropisch regenwoud) 60% RV en hoger 700-1000 lux Tropische beplanting zoals varenachtigen, diverse soorten orchideeën en bromelia’s. • temperatuur: minimaal 15 °C voor subtropisch, weinig temperatuurschommelingen • winterharde beplanting is niet geschikt als binnenbeplanting • waterdichtheid, watergeefsysteem: technische ruimte • voeding • type substraat • tocht: voorkom (koude) tocht, een permanente luchtstroom is beter dan een wisselende • vloerverwarming • vloerbelasting: grote beplanting, bomen/planteneilanden • logistiek tijdens bouwfase: bereikbaarheid aanleg, timing in proces, deuren/doorgang, draaicirkels, temperatuur (niet leveren bij vorst), zo laat mogelijk ook i.v.m. bouwstof • onderhoud: bereikbaarheid voor klein/groot onderhoud, water geven, afstoffen • circulair • kweker plantmateriaal Grote beplanting voor projecten wordt horizontaal getransporteerd en in verband met de kwetsbaarheid bij voorkeur hortizontaal binnengebracht. De luchtvochtigheid die tropische beplanting nodig heeft, is voor mensen niet fijn om lang in te verblijven. Deskundig onderhoud is essentieel wil groen zijn functies optimaal (blijven) vervullen. 255

Ferrari Maranello Italië Rood kan ook heel groen zijn. Ferrari heeft volop groen rondom en in de gebouwen voor het welzijn van haar medewerkers. Sterker nog: ook in de assemblagehal van de fabriek om de luchtkwaliteit en temperatuur voor de machines goed en stabiel te houden. 256

Branchevereniging VHG De Molen 30 3994 DB Houten Postbus 1010 3990 CA Houten Telefoon: (030) 659 55 50 E-mail: info@vhg.org www.vhg.org

1 Online Touch

Index

  1. 1
  2. Voorwoord
  3. 3
  4. Inhoudsopgave
  5. 5
  6. Inleiding
  7. 7
  8. Waarom deze handleiding?
  9. 9
  10. Waarom deze handleiding?
  11. 11
  12. Waarom deze handleiding?
  13. 13
  14. Waarom deze handleiding?
  15. 15
  16. Concept en symbolen
  17. 17
  18. Concept en symbolen
  19. 19
  20. Concept en symbolen
  21. 21
  22. Concept en symbolen
  23. 23
  24. In relatie tot certificeringen
  25. 25
  26. In relatie tot certificeringen
  27. 27
  28. Hoe goed is Het Levende Gebouw?
  29. 29
  30. Hoe goed is Het Levende Gebouw?
  31. 31
  32. Hoe goed is Het Levende Gebouw?
  33. 33
  34. Hoe goed is Het Levende Gebouw?
  35. 35
  36. 36
  37. 37
  38. Werken
  39. 39
  40. Werken
  41. 41
  42. Werken
  43. 43
  44. Werken
  45. 45
  46. Mindmap Werken
  47. 47
  48. Mindmap Werken
  49. 49
  50. Wonen
  51. 51
  52. Wonen
  53. 53
  54. Wonen
  55. 55
  56. Wonen
  57. 57
  58. Wonen
  59. 59
  60. Mindmap Wonen
  61. 61
  62. Mindmap Wonen
  63. 63
  64. Zorg
  65. 65
  66. Zorg
  67. 67
  68. Zorg
  69. 69
  70. 70
  71. 71
  72. 72
  73. 73
  74. Mindmap Zorg
  75. 75
  76. Mindmap Zorg
  77. 77
  78. Leren
  79. 79
  80. Leren
  81. 81
  82. Leren
  83. 83
  84. Leren
  85. 85
  86. Leren
  87. 87
  88. Mindmap Leren
  89. 89
  90. Retail en leisure
  91. 91
  92. Retail en leisure
  93. 93
  94. Retail en leisure
  95. 95
  96. Retail en leisure
  97. 97
  98. Mindmap Retail en leisure
  99. 99
  100. Mindmap Retail en leisure
  101. 101
  102. Mobiliteit en logistiek
  103. 103
  104. Mobiliteit en logistiek
  105. 105
  106. Mobiliteit en logistiek
  107. 107
  108. Mobiliteit en logistiek
  109. 109
  110. Mindmap Mobiliteit en logistiek
  111. 111
  112. Mindmap Mobiliteit en logistiek
  113. 113
  114. Colofon en bronnen
  115. 115
  116. Colofon en bronnen
  117. 117
  118. Colofon en bronnen
  119. 119
  120. Colofon en bronnen
  121. 121
  122. Water
  123. 123
  124. Water
  125. 125
  126. Water
  127. 127
  128. Water
  129. 129
  130. Water
  131. 131
  132. Water
  133. 133
  134. Water
  135. 135
  136. Temperatuur
  137. 137
  138. Temperatuur
  139. 139
  140. Temperatuur
  141. 141
  142. Temperatuur
  143. 143
  144. 144
  145. 145
  146. Temperatuur
  147. 147
  148. Temperatuur
  149. 149
  150. Luchtkwaliteit
  151. 151
  152. Luchtkwaliteit
  153. 153
  154. Luchtkwaliteit
  155. 155
  156. Luchtkwaliteit
  157. 157
  158. Luchtkwaliteit
  159. 159
  160. Luchtkwaliteit
  161. 161
  162. Geur
  163. 163
  164. Geur
  165. 165
  166. Geur
  167. 167
  168. Geur
  169. 169
  170. Uitzicht en kleur
  171. 171
  172. Uitzicht en kleur
  173. 173
  174. Uitzicht en kleur
  175. 175
  176. Uitzicht en kleur
  177. 177
  178. Uitzicht en kleur
  179. 179
  180. Uitzicht en kleur
  181. 181
  182. Uitzicht en kleur
  183. 183
  184. Uitzicht en kleur
  185. 185
  186. Geluid
  187. 187
  188. Geluid
  189. 189
  190. Geluid
  191. 191
  192. Geluid
  193. 193
  194. Geluid
  195. 195
  196. Ontspannen
  197. 197
  198. Ontspannen
  199. 199
  200. 200
  201. 201
  202. Ontspannen
  203. 203
  204. Ontspannen
  205. 205
  206. Productiviteit en leerprestaties
  207. 207
  208. Productiviteit en leerprestaties
  209. 209
  210. Productiviteit en leerprestaties
  211. 211
  212. Productiviteit en leerprestaties
  213. 213
  214. Productiviteit en leerprestaties
  215. 215
  216. Ontmoeten
  217. 217
  218. 218
  219. 219
  220. Ontmoeten
  221. 221
  222. Ontmoeten
  223. 223
  224. Ontmoeten
  225. 225
  226. Bewegen en spelen
  227. 227
  228. Bewegen en spelen
  229. 229
  230. Bewegen en spelen
  231. 231
  232. Bewegen en spelen
  233. 233
  234. Bewegen en spelen
  235. 235
  236. Veiligheid
  237. 237
  238. Veiligheid
  239. 239
  240. Veiligheid
  241. 241
  242. Veiligheid
  243. 243
  244. Veiligheid
  245. 245
  246. Bodem
  247. 247
  248. Bodem
  249. 249
  250. Bodem
  251. 251
  252. Bodem
  253. 253
  254. Bodem
  255. 255
  256. Bodem
  257. 257
  258. Voedsel en bloemen
  259. 259
  260. Voedsel en bloemen
  261. 261
  262. Voedsel en bloemen
  263. 263
  264. Voedsel en bloemen
  265. 265
  266. Voedsel en bloemen
  267. 267
  268. Voedsel en bloemen
  269. 269
  270. Voedsel en bloemen
  271. 271
  272. Biodiversiteit
  273. 273
  274. Biodiversiteit
  275. 275
  276. Biodiversiteit
  277. 277
  278. Biodiversiteit
  279. 279
  280. Biodiversiteit
  281. 281
  282. Biodiversiteit
  283. 283
  284. Educatie
  285. 285
  286. Educatie
  287. 287
  288. Educatie
  289. 289
  290. Educatie
  291. 291
  292. Educatie
  293. 293
  294. Duurzame materialen
  295. 295
  296. Duurzame materialen
  297. 297
  298. Duurzame materialen
  299. 299
  300. Duurzame materialen
  301. 301
  302. Duurzame materialen
  303. 303
  304. Duurzame materialen
  305. 305
  306. Onderhoud
  307. 307
  308. Onderhoud
  309. 309
  310. Onderhoud
  311. 311
  312. Onderhoud
  313. 313
  314. Onderhoud
  315. 315
  316. Energie
  317. 317
  318. Energie
  319. 319
  320. Energie
  321. 321
  322. Energie
  323. 323
  324. Energie
  325. 325
  326. Baten
  327. 327
  328. Baten
  329. 329
  330. Baten
  331. 331
  332. Baten
  333. 333
  334. Baten
  335. 335
  336. Baten
  337. 337
  338. Aanbevelingen
  339. 339
  340. Aanbevelingen en checklist
  341. 341
  342. Aanbevelingen en checklist
  343. 343
  344. Aanbevelingen en checklist
  345. 345
  346. Achterkant
Home


You need flash player to view this online publication