Renovatie Sea Level met circulair en zelfhelend beton Friso Bouwgroep staat voor duurzaam bouwen. Een mooi voorbeeld hiervan is de renovatie van het monumentale kunstwerk Sea Level van Richard Serra in Zeewolde. Deze renovatie wordt door Friso Civiel uitgevoerd in samenwerking met Oosterhoff en haar werkmaatschappijen ABT en bbn adviseurs. Een kwestie van vallen en opstaan, vertelt Jacob: “Op laboratoriumschaal kan een mengsel er soms goed uit zien. Maar het gaat erom wat het in de fabriek doet; je moet betonmengsels daarom op grotere schaal testen. Dat kan wel eens fout gaan. Daarom doen Jeroen en ik dit in goed overleg. Als dit tijdens productiedagen niet past, testen we alleen in het weekend met proefplaten. Dat ik een keertje op zaterdag naar de fabriek moet, vind ik niet zo’n probleem.” Overigens heeft niet alleen het betonmengsel invloed op de ‘groenheid’ van beton. Aan de productiekant valt ook veel te winnen. Harmen: “Dankzij het zonnepanelenpark, twee windturbines en een warmtepomp gebruiken we zelfopgewekte energie voor de productie van elementen. Ook hebben we geïnvesteerd in een elektrische vrachtwagen. Die zorgt straks voor het interne transport van betonelementen en waar mogelijk naar bouwprojecten in de regio.” Hoe groen het uiteindelijk kan? Harmen: “Wij doen wat we kunnen. Maar wij zijn ook afhankelijk van de productieketen. Zo is één van de leveranciers van de Leeuwarder Betoncentrale bezig met het afvangen van CO2 Daarmee maken wij straks nog een sprong.” Ook als het gaat om vulmiddelen, zoals polymeren, zijn er nieuwe ontwikkelingen. “We hebben met Jan Smit van Nieuwton B.V. proeven gedaan met cementloos geopolymeerbeton. Een aantal van deze betonwanden was zo goed dat we ze al hebben toegepast in de Frisowoningen waarvoor wij betonelementen maken. Zo blijven we vanuit Houkesloot stap voor stap verder bouwen aan een duurzamere wereld.” Al voor zijn overlijden in 2024 werd in overleg met Serra besloten om het kunstwerk tot op de fundering te verwijderen en opnieuw op te bouwen. Die plannen zijn samen met ABT uitgevoerd. bij de productie van het cement dat wij straks geleverd krijgen. De renovatie van Sea Level gebeurt zo duurzaam en circulair mogelijk. Het beton van de oude wanden is verwerkt tot granulaat. Dat is in de nieuwe constructie verwerkt. Door toevoeging van Basilisk aan het beton, is het beton in staat om haarscheurtjes zelf te herstellen. Ook wordt basaltwapening gebruikt. Dat stoot 40% minder CO₂-uit dan staal. Bovendien roest basaltwapening niet, waardoor het beton langer meegaat. Deze combinatie versterkt de constructie, vermindert het onderhoud en verlengt de levensduur. Hierdoor blijft het kunstwerk niet alleen mooi voor komende generaties, het is ook een voorbeeld geworden van toekomstbestendig en circulair bouwen. De renovatie wordt mede mogelijk gemaakt door een speciaal door de kunstenaar opgericht trustfonds én een bijdrage van de provincie Flevoland. In het najaar van 2024 werden de nieuwe muren gestort. De oplevering van het vernieuwde en verduurzaamde Sea Level zal in het voorjaar van 2025 plaatsvinden. De gerenoveerde muren van het kunstwerk staan er, maar het beton ervan moet nu nog helemaal opdrogen en stabiliseren waardoor het uiterlijk van de muren nog zal veranderen en het oppervlak van het gehele kunstwerk meer egaal zal zijn. 73 Sea Level, dat in 1996 werd gerealiseerd, bestaat uit twee betonnen wanden van 200 meter. Het object maakt zichtbaar hoe hoog het zeewater zonder dijken zou komen. Helaas had het kunstwerk de afgelopen jaren flink te lijden van water, wind en graffiti. Dit maakte een ingrijpende renovatie noodzakelijk. DUURZAAM BOUWEN
74 Online Touch Home