0

GROEI&BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren kwekers tippen PLANTEN DIE HET MAKEN IN 2019 OVER DE GRENS Nieuwe tuinreizen TUINTRIP VAN 30 JAAR Tuinieren op Bermuda OMGAAN MET DIEPE SCHADUW IN DE TUIN VOLKER EN DE JONG GAAN OP GARDENISTA VOOR INDUSTRIEEL GRASSEN DIE VOOR NIETS EN NIEMAND BUIGEN

TUINREIZEN 2019 Vraag onze brochure aan via de website www.gardentours.nl en bekijk ons reisaanbod! James Wattstraat 2a, 3261 MB Oud Beijerland Tel.: 088 - 007 13 00, e-mail: info@gardentours.nl Website: www.gardentours.nl

REDACTIONEEL COLOFON Lidmaatschap /abonnement Een abonnement op Groei & Bloei betekent automatisch een lidmaatschap van de vereniging Groei & Bloei en omgekeerd. Leden kunnen deelnemen aan de activiteiten van de afdeling in de woonomgeving of andere afdelingen. Het lidmaatschap loopt van 1 januari tot en met 31 december en wordt stilzwijgend jaarlijks verlengd. Bij tussentijdse toetreding is een evenredig deel van de contributie verschuldigd. Contributie 2019: € 69,95. Gemeenten, instellingen en bedrijven € 88,50. Jeugdleden € 25,-. Opzeggen: voor 1 oktober 2019. Schrijf naar Groei & Bloei, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer of e-mail: leden@groei.nl • Wil je zelf lid/abonnee worden of iemand als lid opgeven? Ga naar www.groei.nl of bel 079-3681225. • Heb je vragen over de bezorging? Ga naar www.groei.nl, optie ledenservice, of bel 079-3681225. • Heb je vragen over de contributiebetaling? Bel 079-3681225. • Wijzigt je adres of is je adres onjuist? Ga naar www.groei.nl, optie ledenservice, of stuur een briefje naar Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer. • Wil je een verzamelband bestellen of een nummer nabestellen? Dit kan via de webwinkel van Groei & Bloei: www.tuinen-shop.nl • Heb je groenvragen? Stuur een e-mail naar groenadvies@groei.nl of een brief naar Groenadvies, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer. Deze service is uitsluitend voor leden; vermeld daarom altijd je lidnummer. • Voor overige vragen: Groei & Bloei, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer telefoon: 079-3681215 e-mail: secretariaat@groei.nl TIJDSCHRIFT REDACTIE Anne Boot (eindredacteur), Fransje van Dorp, Jasker Kamp (hoofdredacteur), Janine van Nunen (redactiesecretaresse), Sandra Verkic (beeldredacteur), Marianne Vrijhof en Mariëtte van Vucht (online) Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer Telefoon: 079-3681235 E-mail: redactie@groei.nl VORMGEVING M&D vormgevers DRUKKERIJ Corelio Printing, Erpe-Mere DISTRIBUTIE B.V. Aldipress, Utrecht; AMP N.V. Brussel. ISSN 0017-4475 ADVERTENTIE-VERKOOP 55COMMUNICATIONS Koelmalaan 350, 1812 PS Alkmaar telefoon: 072-2010140 e-mail: info@55communications.nl DUBBELNUMMER Niet schrikken, maar de dienstregeling is gewijzigd. In plaats van het samentrekken van de maanden november en december, trekken we vanaf nu de maanden januari en februari samen. Dit is dus een dubbelnummer. Waarom deze wissel? In de laatste twee maanden van een jaar gebeurt over het algemeen meer op tuingebied dan in de eerste twee maanden. Die eerste maanden zijn bij uitstek geschikt om vooruit te kijken. Plannen te maken. Bijvoorbeeld voor komende vakantie(s). Veel van onze lezers bezoeken graag tuinen, ook in het buitenland. In dit nummer daarom volop tips voor de mooiste tuinreizen. Tips. Wie kan die nu beter geven dan een ‘local’? Vanuit deze gedachte wilden we leden van Groei & Bloei interviewen die in het buitenland wonen. Want ja, die zijn er! Veel van de ‘buitenlandse’ leden wonen in Frankrijk. Niet geheel onlogisch. Aardig wat Nederlanders hebben daar een tweede huisje. Maar ze wonen ook op minder voor de hand liggende plekken, zoals Bermuda. Hoe tuinier je daar? Zo’n vraag is het voorstadium van een verhaalidee. Zeg maar het zaadje. Door het contact met de buitenlandse leden kwam redacteur Marianne erachter dat die vraag eigenlijk interessanter was dan de reistips. Heeft het verhaal dan nog met reizen te maken? Ja, toch wel. Je zou kunnen zeggen dat deze lezers definitief op reis zijn gegaan. In elk geval zijn het avonturiers en dat zijn veel reizigers ook. En ze zijn flexibel, ook als het om tuinieren gaat. Lees maar, vanaf pagina 29. Tot zover de speciale categorie ‘Leden die Nederlands spreken en lezen, maar niet in Nederland wonen’. Dan hebben we ook nog een uitzonderlijke categorie, namelijk ‘Leden die geen Nederlands spreken en lezen en niet in Nederland wonen’. Beter gezegd: hadden. Jane, woonachtig in NieuwZeeland, heeft namelijk net haar abonnement opgezegd. Zij was het enige lid dat in deze categorie valt. Een opzegging voelt normaal gesproken als een prik in de vinger, maar in dit geval vind ik het niet erg, ik begrijp het volledig. Ik dacht alleen maar: wat tof dat je het blad zo mooi vindt en dat je zó veel moeite hebt gedaan om het te (kunnen) consumeren. Hoe mooi ze het magazine ook vindt, ze heeft toch wel moeite met het lezen van de artikelen. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Jasker Kamp (hoofdredacteur) jasker@groei.nl © (Gedeeltelijke) Overname van artikelen is uitsluitend toegestaan na toestemming van de redactie en met duidelijke bronvermelding. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 3

Help de vogels en geniet van meer leven in je tuin Speciaal voor Groei & Bloei lezers: KORTING op alle vetproducten Spec .vivara.nl en gebruik de code GBJAN19 Geldig t/m 21-2-2019 Nieuw en gebruikt • Muurkas • Victoriaanse kas • Kweek/werktafels Standaard- en maatwerkkassen • Rechtstreeks van fabrikant naar klant Wilt u in Groei & Bloei adverteren neem dan telefonisch contact op via 072-2010140 of stuur een e-mail naar info@55communications.nl Koelmalaan 350, 1812 PS Alkmaar www.55communications.nl Meer dan 3700 soorten en variëteiten www.jelitto.com WWW.HOBBYKAS.NL Showterrein met 36 kassen Embregts kassen Gors 70 4741 TE Hoeven 0165-502506 Zaadproduktie · Zaadwinning · Zaadtechnische veredeling Jelitto Staudensamen GmbH · P.O. Box 1264 · 29685 Schwarmstedt · Duitsland Tel. 00 49/5071/98 29-0 · Fax 00 49/5071/98 29-27 · www.jelitto.com · info@jelitto.com 15% Korting Nieuw!

inhoud januari/februari REIZEN 31 Tuinen kijken Niks leuker dan binnenkijken (of eigenlijk buiten!) bij anderen. Dat hoeft natuurlijk niet in Nederland. Dit nummer volop aandacht voor tuinen over de grens. Zo hebben we lezers over de hele wereld. Hoe tuinieren zij? 6 BEZIG 8 VERS GEPLUKT 11 GARDENISTA 13 COLUMN EDWIN ODEN 15 TIPS VAN FRANSJE 16 EVERGREEN 20 WIE DURFT? 24 KWEKER: ELLEN AKERBOOM 40 OP TUINSAFARI MET FRANSJE 43 GROEI & BLOEI TUINENREIZEN 44 KABBES: LENTE 48 KRAMER: IRIS FOETIDISSIMA 50 DE BESTE PLANTEN VAN 2019 56 GRASSEN DIE BLIJVEN STAAN 60 BERGENIA 64 BORDERRECEPT 66 PROBLEEMPLEKKEN: SCHADUW 70 TUIN-ABC JANUARI/FEBRUARI 72 DIANA'S MOESTUIN 76 TUINVRAGEN 78 VERENIGINGSNIEUWS 80 BRIEVEN 81 AGENDA 82 VOLGENDE MAAND G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 5

tuinenshop de leukste artikelen voor in en om de tuin Sfeervolle vuurbal Fikkie stoken wordt extra Felco 6 snoeischaar Vakwerk uit Zwitserland, gemaakt voor middelgrote en kleine handen. Met de Felco 6 kun je takken met een doorsnee tot 20 mm knippen. Bovendien heeft hij een speciale draadknipper die het mes niet beschadigt. van € 55,- voor € 52,leuk in deze stoere, roestige vuurbal van Esschert. Verkrijgbaar in vier verschillende motieven. van € 305,- voor € 244,Felco Holster Als je dan zo'n mooie Felco schaar hebt, wil je die natuurlijk altijd meenemen. vanaf € 22,50 Kixx Cold Koude dagen, warme handen! De winterhandschoenen van Kixx zijn speciaal gemaakt voor het werk in de wintertuin. van € 9,00 voor € 7,95 Dahlia-feest Sterk van De Wit Tuinenshop biedt vanaf dit jaar ook vier eigen dahlia-mixen aan. Elk pakket bevat zeven dahlia's, in de mooiste combinaties. Laat je verrassen door de kleurige opties! vanaf € 10,Oersterke spork voor het zware werk. Ideaal voor vaste grond of klei, dankzij de vier scherpe punten en drie openingen in het blad. Ook heel handig voor het delen van vaste planten. € 52,50 Gebruik bij de kassa kortingscode SPORK2019 en ontvang € 5,- korting op de Spork! Voor vogels met stijl Dit Zweedse huisje is inzetbaar als nestkast én als voederhuis. Verkrijgbaar in twaalf verschillende modellen. Golden Gark nieuw in de shop! € 57,50 Een uniek en multifunctioneel stuk gereedschap. Te gebruiken als bladhark, sneeuwschep, grindzeef en meer. € 29,95 met gratis verzending www.tuinen-shop.nl

Foto: Imageselect GROENTIPS Fransjes KrachtTOER Laatst zag ik vanuit het keukenraam een merel rechtstandig omhoog vliegen om een bes uit de klimop te snaaien. Als een kolibrie bewoog hij z’n vleugels op en neer om vanuit die ‘stilstaande’ positie een hapje te verschalken. Wat een energie moet dat kosten! Ik begon me schuldig te voelen dat er in mijn tuin geen struikklimop staat, want dat had het een stuk makkelijker gemaakt. Struikklimop is uiterst waardevol, want hij draagt meteen bloemen en bessen, terwijl je daar bij de gewone klimop jaren op moet wachten. De bloei van klimop gaat door tot in december en in die periode van schaarste zijn ze een welkome bron van nectar en stuifmeel. En last but not least: als je er nu een paar plant, heb je volgend jaar wél genoeg materiaal in de tuin om een leuk kerststukje te maken! In haar vrije tijd tuiniert redacteur Fransje van Dorp met veel plezier in haar volkstuin. Op deze plek doet ze verslag van wat haar bezighoudt. WEKEN KWEEKWERK GING IN ROOK OP ZaaiPIJN Een van de leukste klusjes vind ik het uitplanten van mijn zaailingen. Voor ik ermee naar de volkstuin fiets, zet ik ze in een piepschuim bak, dan blijven ze mooi rechtop staan. Maar die bak heb ik niet meer. Dat kwam zo: op zoek naar mijn fietssleutel zette ik hem op het fornuis, waar hij onmiddellijk vlam vatte. Niet gezien dat het gas nog brandde! Terwijl ik weken kweekwerk letterlijk in rook zag opgaan, vroeg ik me af of planten pijn kunnen voelen. Planten zijn complexe wezens en tot veel meer in staat dan we vroeger voor mogelijk hielden. Ze waarschuwen hun soortgenoten als er belagers in aantocht zijn en de wortels lijken te ‘weten’ welke planten in hun buurt groeien. Ooit zag ik een audiovisuele installatie van kunstenaar Jan Köhler, waarin signalen van planten werden omgezet in beeld en geluid. Dus waarom zou een plant geen pijnprikkels kunnen ervaren? Daarom had ik dubbel spijt toen ik de vlammen lang de potjes zag lekken ... GROEN geheugen Mijn man kan alles onthouden. Voetbaluitslagen van 20 jaar terug, de samenstelling van talloze kabinetten, titels van boeken en films. Maar namen van planten? No way. Soms bemoeilijkt dat onze conversatie als we in de tuin bezig zijn. “Kan ik deze plant afknippen?” “Welke plant?” “Die groene plant!” Vandaar dat hij blij was met de tip dat er een app bestaat die planten kan benoemen. Je hoeft alleen maar een foto te maken en de naam rolt er vanzelf uit. Opgewekt fietste hij met z’n mobiel naar de tuin. “Kijk, het werkt”, zei hij toen hij thuiskwam en me de foto’s + namen liet zien. Inderdaad, de Rudbeckia was een Rudbeckia en de Salvia een Salvia. Maar bij de Acanthus ging het mis. ‘Cypripedium’, meldde de app. Planten kennen zoveel variatie dat het (nog) niet mogelijk lijkt hun enorme verscheidenheid te vangen in een app. Voorlopig is het nog 1-0 voor de plant en stiekem vind ik dat leuk. Foto: Imageselect G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 15

DE KWEKER HELLEBORUS BUKKER Foto: Sandra Verkic

ELLEN AKERBOOM Rondes lopen, kijken, opnieuw kijken, kiezen en weggooien. Vooral dat laatste. ‘Het selecteren van planten is een soort afvalrace. Alleen de allerbeste houd ik voor mezelf’, zegt helleborus-veredelaar Ellen Akerboom. Tekst Fransje van Dorp Beeld Hans Clauzing

S Stel je eens voor dat je tuin wordt vertrapt door beren, of verwoest door een orkaan. Dat de grond in je tuin zo hard is, dat je er alleen met een pikhouweel in kunt komen. Voor sommige Groei & Bloei-lezers gewoon de realiteit. Kijk mee in hun paradijs in het buitenland. Tekst Marianne Vrijhof 00 G R Z E N Z E N L I O O T U P L E I E R

BUITENLANDSE TUINEN 32 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

BUITENLANDSE TUINEN ‘Orkanen zijn het grootste probleem’ Marijke Peterich zocht een plaats met een aangenaam klimaat waar haar twee dochters konden opgroeien. Inmiddels woont ze 34 jaar op Bermuda, met uitzicht op de hoofdstad Hamilton. Ze is dagelijks bezig in haar tuin van 1 hectare, maar het onderhoud van het gras en de heggen laat ze graag aan een hovenier over. Wensenlijstje “Toen ik hier met mijn man en kinderen kwam wonen, was de tuin er in grote lijnen al, maar we hebben er wel het een en ander aan veranderd. Wij besloten een aantal inheemse bomen, struiken en planten toe te voegen, evenals Canarische dadelpalmen, Clerodendrum quadriloculare, Calliandra en Hylocereus. In de kleine halfronde tuin hebben we de vorm van het perk aangepast en daarin zinnia’s geplant. In andere delen van de tuin hebben we vijvers aangelegd. Ook moest er een kasje komen. Nu staat alleen een prieel nog op mijn wensenlijstje.” Subtropisch klimaat “Tuinieren is hier anders dan in Nederland. Door het warme zeeklimaat doen alle subtropische planten het hier het hele jaar goed. Ze groeien het sterkst in de winter, als het wat koeler is, zo’n 22°C. De winter is ook de tijd voor perkplanten. De grond is erg kalkhoudend, dus azalea’s zie je hier niet. Het grootste probleem zijn de orkanen, die vormen ieder jaar weer een bedreiging. Wanneer een orkaan over de tuin is geraasd, is het een ravage van omgevallen bomen en muren, blad en plantenresten. Voor de planten die de orkaan hebben overleefd, duurt het daarna wel enige tijd voordat ze zich hebben hersteld.” Nieuwe planten “Als ik nieuwe planten zoek, ga ik naar een tuincentrum. De planten zijn daar goed, maar omdat alles moet worden aangevoerd, zijn ze veel duurder dan in Nederland. Een plantje meenemen uit Nederland is er niet bij, daarvoor gelden strenge regels; zonder fytosanitair certificaat (gezondheidsverklaring) is het niet mogelijk om planten in te voeren. Daarom stek ik veel zelf, zoals hibiscus, begonia’s en bougainville, en kweek ik perkplantjes op uit zaad. Een andere manier om hier aan bijzondere planten te komen is de plantenverkoop door tuinliefhebbers voor goede doelen, zoals de National Trust en de rozenvereniging Historic Roses. Ik doe graag inspiratie op bij de plaatselijke botanische tuin en het arboretum, maar voor een bijzondere plantenbeleving breng ik het liefst een bezoek aan de droge gracht rond Fort Hamilton. Deze staat vol met planten, een echte jungle.” u G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 37

BUITENLANDSE TUINEN 38 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

Een wereld van hor�cultuur waar men alles kan beleven op het gebied van bloemen, planten, tuinen, kunst, muziek, cultuur, eten en ac�viteiten. Woensdag 15 t/m zondag 19 mei 2019 Een wereld die Gardenista heet! G Nieuw in Nederland! Vijf groene dagen Gardenista Een mooie groen beleving voor jong en oud, in de beschu�e se�ng van Kasteel Ophemert. G ardenista Een KMTP GROEI BLOEI ini�a�ef Loca�e: Kasteel Ophemert Dreef 2, 4061 BL Ophemert ardenista Een KMTP GROEI BLOEI ini�a�ef Gardenista 2019 Een bijzondere samensmel�ng van de groene wereld Centraal gelegen in Nederland met prach�ge showtuinen, amusement, bloemschikken, kwekers, kinderac�viteiten, moestuinieren, heerlijke gastronomie en zo veel meer....... 15 mei t/m 19 mei 2019 Landgoed Ophemert www.gardenista.nl Een ini�a�ef van KMTP GROEI BLOEI High tea Slowjuices Koffie/Thee Pa�sserie Champagne & Oesters Goed eten Drankjes Bestel je �ckets online!

BUITENLANDSE TUINEN DE ALPEN IN MET WIERT Onder leiding van expert Wiert Nieuman ontdek je de bloemenweiden, hellingen en andere biotopen van de Tiroler Alpen. Hier zie je tuinplanten in het wild - voor sommige tuinliefhebbers de grootste verrassing! Onderweg naar Oostenrijk bezoek je de mooiste Duitse tuinen. TAKING IT EASY IN KENT & SUSSEX Ontspannen en genieten staan voorop tijdens deze reis. En dat allemaal in een rustig tempo. Wat later uit het hotel weg, iets eerder terug. Korte afstanden zonder terreinverhogingen: voor degenen die nog wel graag op reis gaan maar van een wat rustiger tempo houden. BEFAAMDE FLOWER SHOW Een bezoek aan de Hampton Court Flower Show wordt gecombineerd met de mooiste tuinen van Kent en Sussex. Met natuurlijk toptuinen als Sissinghurst Castle Gardens en Great Dixter, maar ook Hampton Court Palace zelf. Kom, ga mee! Ga je mee op tuinreis? Er is weer een ruime keuze: van Engeland tot Marokko, van Tirol tot New York. Allemaal hebben ze één ding gemeen: de mooiste tuinen! Informatie en boekingen: www.gardentours.nl/gb tel. 088-0071300. Bestel de brochure tuinreizen 2019 gratis via secretariaat@groei.nl Reisduur: 8 dagen Vertrekdatum: 1 juni Prijs: € 895, 1-persoonskamer toeslag € 65 Reisduur: 5 dagen Vertrekdatum: 29 juli Prijs: € 715, 1-persoonskamer toeslag € 145 Reisduur: 5 dagen Vertrekdatum: 4 juli Prijs: € 635, 1-persoonskamer toeslag € 135 HISTORISCH HERTFORDSHIRE Een nieuwe tuinbestemming in Engeland! Met een onweerstaanbare combinatie van historische tuinen en sfeervolle private gardens. Bloemrijke borders en strakke hagen, plus een bezoek aan de werkplek van de beroemde beeldhouwer Henry Moore. Reisduur: 4 dagen Vertrekdatum: 27 juni Prijs: € 565, 1-persoonskamer en -hut toeslag € 100 RUIG SARDINIË Maak kennis met de natuur en cultuur van dit eiland, en met de tuinen. De één nog fraaier opgaand in het landschap dan de ander. Verrassend om te zien wat hier allemaal groeit! SPROOKJES IN ZUID-MAROKKO Voor velen heeft Marrakech een bijna magische klank. Bekijk de mooiste tuinen, in deze bedwelmende stad én daarbuiten. Een fantastische reis die je laat kennismaken met de tuinen en cultuur van Marokko. QUEBEC NEW YORK LIJN Tuincruise met de MS Zuiderdam van de Holland America Line. Geniet van de cruise, de vlammende herfstkleuren van de Canadese Indian Summer en de tuinen van bruisend New York. Reisduur: 8 dagen Vertrekdatum: 20 mei Prijs: € 995, 1-persoonskamer toeslag € 240 Reisduur: 8 dagen Vertrekdatum: 2 april Prijs: € 1.095, 1-persoonskamer toeslag € 175 Reisduur: 18 dagen Vertrekdatum: 14 september Prijs: € 5.795, 1-persoonskamer toeslag € 1995 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 43

PLANTEN Brians PODIUM Brian Kabbes (www.kabbes.nl) heeft een kleinschalige kwekerij in het Friese Suameer. Zijn focus ligt op bruikbare tuinplanten met een natuurlijk karakter. Voor planten is het voorjaar de meest hectische tijd van het jaar. ‘Alles komt tegelijk’, zegt kweker Brian Kabbes. ‘Ze moeten ervoor zorgen dat ze bloemen kunnen voortbrengen en dat er op tijd nieuwe blaadjes zijn. Het startschot voor al deze voorbereidingen wordt gegeven op de kortste dag.’ Tekst en beeld Brian Kabbes A 44 l lijkt de lente nog ver weg, toch zijn de eerste tuinplanten al begonnen om zich voor te bereiden op het komende groeiseizoen. Als je naar buiten kijkt zou je dat overigens niet zeggen. Zo midden in de winter lijkt de tuin in diepe rust. Maar schijn bedriegt. De kortste dag ligt al weer achter ons en de dagen beginnen te lengen, al merken we dat nog niet meteen. Maar de planten merken het wel, wat dat betreft zijn ze veel slimmer dan mensen. Al twee dagen na de kortste dag (of de langste nacht) ‘weten’ ze dat het voorjaar eraan komt. Zo op het oog is er nog niets aan ze te zien, maar onder invloed van de elke dag iets langere daglengte maken ze hormonen aan die ervoor zorgen dat ze straks klaar zijn voor het drukke voorjaar. Terwijl sommige tuiniers, waaronder ikzelf, lui binnenblijven met een goed (tuin)boek, is het voor G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 planten flink aanpakken geblazen. Planten zou je soms bijna menselijke eigenschappen toedichten. Sommige lijken eindeloos geduld te hebben: ze stellen hun bloei uit tot de herfst. Andere zijn meer gehaast en kunnen nauwelijks wachten tot de winter voorbij is: al in januari of februari kondigen ze het voorjaar aan. Vanuit een biologisch gezichtspunt is die strategie niet zo vreemd. Aan de randen van de lente is de concurrentie meestal nog niet actief. Als bloeiende plant heb je dan het rijk alleen. De weinige bestuivers die er zijn, zoals de eerste verkleumde hommels, hoef je dan niet met andere plantensoorten te delen. Daardoor is de kans op bestuiving - en daarmee zaden voor een volgende generatie - veel groter. Twee van die vroege bloeiers zijn het leverbloempje en het wildemanskruid, beide vaste planten kunnen nauwelijks wachten om de lente te vieren.

BRIAN KABBES Leverbloempjes Het leverbloempje met z’n delicate, blauwe bloemen komt in grote delen van Europa in de natuur voor. Net over de grens in bijvoorbeeld het Duitse Teutoburgerwoud of in de Belgische Ardennen zijn ze al te vinden. Op het eerste gezicht lijkt het leverbloempje op een anemoontje. Dat is geen vreemde gedachte, de grote Linnaeus had dezelfde associatie: hij beschreef het leverbloempje onder de naam Anemone hepatica. Pas veel later bleken de verschillen groot genoeg om het leverbloempje onder te brengen in een apart geslacht: Hepatica nobilis. Dit is de naam waaronder we het plantje nog steeds kennen. Leverbloempjes zijn echte bosplanten. Ze hebben een duidelijke voorkeur voor een licht beschaduwde plek en rijke, humeuze grond. Dat er een verschil bestaat tussen wens en realiteit blijkt in mijn eigen tuin. Daar, op arme zandgrond, weet een leverbloempje zich al jaren staande te houden - tegen alle verdrukking in en in de brandende zon. De tolerantie van dit bescheiden plantje is dus groot. Maar om mooie, gezonde en vooral rijkbloeiende pollen te krijgen is het toch verstandig rekening te houden met de natuurlijke standplaats-eisen. Er bestaan ook varianten met witte, roze of rozerode bloemen. Die zijn fors duurder dan de wilde soort, maar daarmee niet meteen mooier - al is dat een kwestie van smaak natuurlijk. De laatste jaren komen er ook leverbloempjes uit Japan naar onze contreien, met de meest spectaculaire blad- en bloemvormen en in allerlei spannende kleuren en patronen. Goedkoop zijn deze nieuwkomers niet: prijzen van meer dan honderd euro per plantje komen voor. Voor dat geld kun je ook een hele kist vol gewone blauwe kopen. Uit de Roemeense Karpaten, het land van Dracula, stamt H. transsylvanica. Een leverbloem waarvan de bladeren nu eens niet scherp drielobbig zijn, zoals bij de gewone soort, maar juist afgerond en meerlobbig. In alle delen is deze plant wat groter. Het kon niet uitblijven dat beide Hepatica-soorten zich in tuinen zouden gaan kruisen. Dat leverde de tussen beide ouderplanten in staande Hepatica x media op. Je kunt hem vinden bij gespecialiseerde kwekers. Maar welke leverbloem je ook kiest, het zijn leuke voorjaarsbodes, die in zachte winters al vroeg tot bloei kunnen komen en de herinnering aan de donkere dagen snel doen vervliegen. In het voorjaar, waar gele en witte tinten de overhand hebben, is het tere, waterige blauw van leverbloempjes iets om je al weken van tevoren op te verheugen. u G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 45

PLANTEN Dikke, taaie, sierlijke Z’n naam spreekt niet tot de verbeelding en om eerlijk te zijn de bloemen ook niet. Toch vindt kweker Hans Kramer het onbegrijpelijk dat je hem niet vaker ziet. Want de stinkende lis heeft meer in de aanbieding dan alleen z’n bloei. stink Foto: Imageselect 48 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

k PLANTEN kerd De stinkende lis (Iris foetidissima) dankt z’n naam aan de wat bittere, knoflookachtige geur. Hetzelfde aroma kom je tegen bij Helleborus foetidus, maar je ruikt het alleen als je de plant aanraakt. De bekende Vlaamse plantkundige en arts Dodoens (1517-1585) schreef er al over. Hij noemde de plant ‘Wantluyscruyt’ en raadde zelfs aan om bedwantsen te doden met het sap uit de bladeren. Officieel komt Iris foetidissima niet in ons land voor, maar als je de Floron Verspreidingsatlas (www.verspreidingsatlas.nl) bekijkt, zie je verschillende rode stipjes staan. Vooral in het westen van het land en in Zeeland is de plant ingeburgerd, al blijft hij zeldzaam. In Frankrijk en zeker in Bretagne is dat anders: daar zag ik gave en welige exemplaren vlak langs de kustlijn groeien. Ze hadden totaal geen last van de zeewind, wat natuurlijk komt door het dikke, taaie en leerachtige loof. Glimmend rood Het is altijd leerzaam om planten in hun natuurlijke leefomgeving te observeren. In donkere, vochtige bossen zag ik welige planten met loof van wel 80 cm hoog. Maar ook op kalkrotsen in de volle zon staat Iris foetidissima er prachtig bij, al is hij dan wel een stuk gedrongener. Ik heb ze ook gezien in droge duinbosjes, langs hagen en droge struwelen. Kortom, de stinkende lis groeit praktisch overal. Op de kwekerij is dat niet anders. Onder de eikenwal, waar zo langzamerhand al flinke bomen staan en het de afgelopen zomer gort- en gortdroog was, gaven ze geen krimp. Sterker nog, op het moment dat ik dit schrijf - eind oktober - staan ze volop in de bes. Het is jammer dat deze iris zo weinig wordt aangeboden. Ook hoveniers en tuinarchitecten gebruiken hem nauwelijks. Misschien komt dat omdat de bloemen niet zo opvallen. Ze zijn somber lilapurper op een geelwitte basis. Bovendien zitten ze, als ze in juni verschijnen, meestal half verscholen tussen het loof. Pas als de vruchten zich ontwikkelen wordt de plant aantrekkelijker. Dan gaan de bloemstengels wat overhangen en wordt hun vertakking duidelijker zichtbaar. Rond oktober springen de doosvruchten open en zie je de grote, glimmende zaden. Ze vallen er niet uit: meestal blijven ze tot het voorjaar in de halfgeopende vrucht zitten. Een prachtig gezicht! Niet voor niets worden deze zaadstanden vaak in droogboeketten gebruikt. Ook het blad heeft sierwaarde. Midden in de winter is het nog puntgaaf, groen en glanzend en geeft het een prachtig verticaal effect. Superieur Iedereen heeft wel een plekje voor deze plant. En staat hij eenmaal in de tuin, dan zoekt hij zelf z’n weg. Hier en daar zullen de grote, oranje zaden kiemen. Vaak gebeurt dat op de onmogelijkste plekken, maar lastig wordt Iris foetidissima nooit. Als je naar hem op zoek gaat, koop dan de selectie ‘Citrina’. Die laatste toevoeging slaat op de kleur van de bloemen, die in dit geval citroengeel zijn en wat groter. Het blad is ook wat breder en robuuster, maar de grootste winst zit bij de vruchten. Die zijn veel dikker en bevatten veel grotere zaden. Kortom, een superieure plant! Tekst Hans Kramer Hans Kramer Hans Kramer is kweker. Op zijn kwekerij De Hessenhof (www.hessenhof.nl) in het Gelderse Ede vind je een grote keuze aan biologisch geteelde vaste planten, die op de eigen kwekerij worden opgekweekt en vermeerderd. Hans is een pleitbezorger van sterke, botanische soorten, die je ook in de natuur kunt aantreffen en die in de tuin jarenlang meegaan. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 49 Foto: GAP Photos

PLANTEN 10 KANJERS voor een bloeiend nieuwjaar Je gaat naar een tuincentrum of kwekerij en je neemt mee ... Groei & Bloei vroeg de 10 kwekers aan wie we in 2018 een reportage wijdden, welke plant zij aanraden voor het komende tuinseizoen. Tekst Fransje van Dorp Wim van der Werf Boskoop (ZH) Veredelt en verzamelt Hamamelis. 1 “Ik wil graag Hamamelis x intermedia ‘Evi’ onder de aandacht brengen. ‘Evi’ is prachtig mooi, z’n grote bloemen zijn sprankelend, diep oranjegeel en de plant heeft een regelmatige, vaasvormige groei. Hij bloeit later dan veel andere Hamamelis-variëteiten, in februari-maart. Naar die eigenschap was ik bewust op zoek. Veel mensen komen in de donkere maanden nauwelijks in tuincentra en daardoor zien ze toverhazelaars over het hoofd. Trouwens, ook in de tuin kan die latere bloei een voordeel zijn. Als de dagen langer worden, ga je toch wat vaker naar buiten en geniet je er meer van. Ondanks het feit dat ‘Evi’ in 2016 werd bekroond met een gouden medaille, is hij maar mondjesmaat te koop. Jammer dat kwekers hem niet in hun kweekprogramma hebben opgenomen, misschien komt dat nog. Over Hamamelis valt zoveel te vertellen. In het Boomkwekerijmuseum in Boskoop is er een tentoonstelling over, ik geef daar dan ook twee lezingen.” Boomkwekerijmuseum; 21 t/m 26 januari. Opgeven voor de lezing (22 en 24 januari) via 0172 217756 of www.boomkwekerijmuseum.nl Een beperkt aantal ‘Evi’ is verkrijgbaar bij kwekerij Rein en Mark Bulk (www.bulkboskoop.nl) en Plantentuin Esveld (www.esveld.nl). 50 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

PLANTEN Guido van Rijkom Groenekan (U) Kweekt planten die aantrekkelijk zijn voor insecten en doet dat helemaal biologisch. www.bijenkans.nl “Ik zou voor Echium pininana gaan, het reuzenslangenkruid. Deze schitterende, spectaculaire bijenplant komt oorspronkelijk voor op de Canarische Eilanden, maar hij groeit ook in tuinen in Zuid-Engeland, Ierland en zelfs in The Midlands en Wales. Het is een twee- tot driejarige plant, die uiteindelijk een bloemstengel van ruim 4 meter hoog vormt, dicht bezet met lichtblauwe bloemetjes. Je weet niet wat je ziet! Ik zag ‘m voor het eerst in Overbeck’s Garden in Devon en was compleet overdonderd. Echium pininana is niet winterhard, maar op een goed beschutte, gedraineerde plaats in de zon of halfschaduw moet het hem ook in Nederland lukken om de winter te overleven en te bloeien. Wie durft?” 2 Gerrie Veenstra Halle (Dr) Kweekt hosta’s en bijzondere schaduwplanten. www.debotterhutte.nl 3 “Ik wil graag Hosta ‘Goodness Gracious’ in het zonnetje zetten. Deze hosta wordt zo’n 55 tot 60 centimeter hoog en kan veel zon hebben. Het is een goed groeiende plant, die niet woekert en prachtig bloeit met lila bloemen. Ook op een plek in de halfschaduw, met enkele uren zon per dag, doet ie het uitstekend.” u G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 51

PLANTEN Grassen zijn de hele zomer aantrekkelijk en in de herfst vaak spectaculair. Maar hoe zit het in de winter? Welke soorten blijven overeind tot de lente zich aandient? Drie kwekers met een passie voor gras geven antwoord. Tekst Fransje van Dorp Hans Verweij Kwekerij Grassenerf, Boskoop www.grassenerf.nl “Mest. Daar houden grassen niet van. Ik heb één keer bemeste tuinaarde op mijn landje gegooid. Daarna nooit meer iets. Te veel mest kan ervoor zorgen dat grassen omvallen. Vooral molinia’s hebben daar een handje van. Ik heb het niet zo op molinia’s. Ze gaan snel plat en zaaien zich bovendien nogal uit, ook in de pollen van andere grassen. En als je er dan niet op tijd bij bent ... Alleen Molinia caerulea ‘Moorhexe’ kan ermee door. Panicums zijn een heel ander verhaal. Langs de slootkant op de kwekerij groeit Panicum virgatum ‘Heavy Metal’, een topper. Ik vind hem zelfs nog iets beter dan ‘Northwind’, hij kan ook iets meer schaduw hebben. Natuurlijk is ‘Northwind’ ook geweldig. Die staat hier nu tien jaar. Toch lijkt hij de laatste jaren wat minder stevig. Hoe dat kan? Degeneratie? Geen idee, maar het geeft wel aan hoe relatief alles is. Ik heb hier een Miscanthus die zelfs in de schaduw goed overeind blijft staan. Dat is Miscanthus sinensis ‘Samurai’. Ook ‘Adagio’ en ‘Herbstfeuer’ zijn goed. De hoogste Miscanthus is M. floridulus ‘Jubilaris’ (nieuwe naam Miscanthus x giganteus, red.). Die kan 3 meter hoog worden en heeft subtiele roomgele strepen op het brede, lange blad. Blijft goed rechtop staan in de winter en is zeer winterhard. Van de schizachyriums vind ik ‘Blue Heaven’ de beste. Eerst is het blad grijsblauw, later verkleurt het naar paars met verschillende tinten rood. Mijn absolute favoriet? Dan kom ik toch uit bij Hakonechloa macra (foto). Dit gras wordt weliswaar niet hoog, maar staat zelfs eind februari nog te stralen en te ritselen.” u Foto: Fransje van Dorp

PLANTEN g ar ness me t gur g gne aar t

PLANTEN Schoenlappersplant of Bergenia is een veelzijdige vaste plant die zich uitstekend laat combineren. Tot diep in de winter houdt hij z’n aantrekkingskracht. En als de lente eindelijk losbarst, matcht hij mooi met voorjaarsbollen. Tekst Fransje van Dorp Beeld Elke Borkowski 60 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

PLANTEN Samen met sneeuwklokjes, Liriope en de rode takken van kornoelje. buur Joviale T ergend langzaam gaat het: in het vroege voorjaar bloeien narcissen en andere voorjaarsbollen al volop, maar het merendeel van de vaste planten houdt zich nog gedeisd. Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Zo blijft het grote, leerachtige blad van de schoenlappersplant (Bergenia) het hele jaar groen, al is het na de winter soms wel een beetje gehavend. In april brengt hij z’n bloemstengels al in stelling, die zijn dan beladen met dikke knoppen in een verpletterende tint roze. Uitbundig lentetafereel Bij Bergenia komt de bloei overigens niet op de eerste plaats. Het is een robuuste bladplant, waarmee je mooie vormcontrasten kunt creëren. In de halfschaduw zijn varens perfecte partners. Epimedium, met klein, hartvormig blad, en het wuivende siergras Hakonechloa macra zijn eveneens prima buren. Ook als ‘eilandje’ in een graveltuin of boomspiegel slaat Bergenia een goed figuur. Sommige cultivars, bijvoorbeeld ‘Eroica’ en ‘Bressingham Ruby’, krijgen in de winter diep roodbruin blad, wat een aardig kleurcontrast oplevert met witbloeiende bolgewasjes. Er zijn ook mooie combinaties te maken met tulpen. Samen met de zuurstokroze Bergenia-bloemen levert dat een uitbundig lentetafereel op. Weinig kritisch Bergenia is weinig kritisch en groeit op alle grondsoorten, zowel in de halfschaduw als in de zon. Hoewel het grote blad misschien anders doet vermoeden neemt hij - mits de plant goed is aangeslagen - ook genoegen met drogere grond. In de beroemde droge tuin van wijlen Beth Chatto (Essex) groeien grote plakkaten Bergenia tussen warmte-minnaars als alliums, Phlomis en Perovskia. Toch heeft de schoenlappersplant niet alleen maar positieve eigenschappen. Het meest gehoorde minpuntje is dat de bloei soms tegenvalt. Waarschijnlijk hangt dit samen met het feit dat schoenlappers-planten vaak uit zaad zijn opgekweekt. Soms levert dat inferieure planten op. Het kan ook zijn dat Bergenia te weinig zon krijgt of te lang op dezelfde plek in de tuin staat. In dat geval is het raadzaam de oude pollen eens op te nemen, het blad tot op zo’n 10 centimeter af te snijden en delen van de pol elders te planten. De beste tijd hiervoor is september. Spatelvormig Natuurlijk zijn er bergenia’s en bergenia’s … Er is een groot aantal cultivars, die van elkaar verschillen in bladgrootte en -vorm, bloemtinten en winterverkleuring. Ook de mate waarin het blad in de winter verweert is verschillend. Sommige cultivars bloeien wit (bijvoorbeeld ‘Bach’ of ‘Bressingham White’), andere babyroze (‘Baby Doll’) of dieproze (‘Flirt’). Bij de een is het blad spatelvormig (‘Wintermärchen’), bij andere meer rond (‘Baby Doll’). Ook de winterverkleuring kan een selectiecriterium zijn. Kortom, het loont de moeite om je te verdiepen in wat Bergenia allemaal te bieden heeft! u G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 61

PLANTEN De winter is begonnen. Een koude nacht heeft de beplanting op de foto, een border in de Vlinderhof, veranderd in een stilleven van wit, grijs en bruin. Stilleven? “Ik zie juist dynamiek. In deze border zie je de opeenvolging van de seizoenen”, zegt tuinontwerper en fotograaf Hans van Horssen, die de foto maakte. “De Vlinderhof werd ontworpen door Piet Oudolf. In zijn tuinen horen groei, bloei en verval bij elkaar. Daar kiest hij zijn planten op uit: ook in de winter blijven ze overeind. De border op de foto is een schaduwborder. De meerstammige Tetradium en de Styrax geven de beplanting een ‘dak’. In het begin hadden sommige schaduwplanten het moeilijk, maar naarmate de bomen groter worden zullen ze minder last hebben van de zon. Een belangrijk aspect bij het ontwerpen van een tuin is het creëren van samenhang. Die krijg je onder andere door herhaling. In bijna elk vak in de Vlinderhof bloeit iedere maand dezelfde accentplant. In juli-augustus is dat bijvoorbeeld Lythrum salicaria ‘Swirl’, gevolgd door Eupatorium. En in de herfst staat Calamagrostis brachytricha te bloeien. Natuurlijk valt er nog veel meer over te vertellen. Destijds heb ik me als vrijwilliger aangemeld voor de aanleg van de Vlinderhof. Ik wilde weleens meemaken hoe het uitzetten van zo’n complex vier-seizoenen-beplantingsplan in z’n werk gaat. Daarover geef ik nu ook lezingen.” Tekst Fransje van Dorp Beeld Hans van Horssen; www.hansvanhorssen.nl Locatie Vlinderhof (Maximapark, Vleuten); vlinderhof.com 1 Styrax japonicus Kleine boom uit Azië met hangende, geurende bloemen. Na de bloei ronde noten aan dunne steeltjes. Hoogte: tot 5 m, bloei: mei-juni. Zon. 3 2 2 Sesleria autumnalis Dit siergras staat aan de randen van alle schaduwborders van de Vlinderhof. Heldergroen loof in het voorjaar en smalle, zilverwitte aren aan het eind van de zomer. Bestand tegen droge grond. Hoogte: 30-40 cm, bloei: mei-juni. Zon/halfschaduw/schaduw. 1 64 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

PLANTEN GESTOLDE ECHO VAN DE ZOMER 4 5 Deschampsia 6 cespitosa ‘Goldtau’ Ruwe smele is inheems en stelt weinig eisen. Dit siergras doet het zowel in de zon als in de halfschaduw. Hoogte: 80-100 cm, bloei: juni-aug. Zon/halfschaduw. 6 Magnolia loebneri ‘Merill’ Rijkbloeiend boompje met witte, stervormige bloemen. Aantrekkelijk voor bijen. Hoogte: 3-6 m, bloei: apr. Zon/halfschaduw. 7 5 7 Hakonechloa macra Siergras met glanzend blad dat een beetje overhangt. Blijft lang mooi en kleurt goudgeel in de herfst. Hoogte: 50 cm, bloei: aug-sep. Zon/halfschaduw. 3 Actaea simplex ‘Brunette’ Een statige plant voor niet te droge, humeuze grond. De geurende, witte bloemen staan in aren. Bijen en vlinders zijn er gek op. Een andere, nog veel gebruikte naam voor deze plant is Cimicifuga. Hoogte: 120-150 cm, bloei: sep-okt. Zon/halfschaduw. 4 Tetradium daniellii Tetradium is een echte bijenboom. Na de bloei verschijnen er rode, decoratieve zaden. Hoogte: 5-9 m, bloei: juli-sep. Zon. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 65

tuin ABC B A C J 70 djamal: tak even goed doen ;-) D Z F E G H I nu doen! ware sneeuw Heeft het gevroren of gesneeuwd, dan verandert de tuin in een sprookjesachtig, winters plaatje. Hopelijk heb je in het najaar de afgestorven delen van de vaste planten niet weggeknipt, want deze vormen nu mooie, berijpte of besneeuwde silhouetten. Ook bomen en struiken zien er met een dun laagje ijs of sneeuw prachtig uit. Anders wordt het wanneer er een dik pak sneeuw is gevallen. Door het gewicht kunnen takken gaan scheuren of afbreken, met name bij coniferen en wintergroene struiken. Schud daarom bij hevige sneeuwval de sneeuw er zoveel mogelijk vanaf. V januari en februari Als tuinier ben je nooit klaar, er is altijd wel iets te doen in de tuin. In dit tuin-abc vind je iedere maand de belangrijkste tuinklussen. Terwijl koning winter nog goed zijn best doet, kijken we alweer reikhalzend uit naar het voorjaar. Tekst Marianne Vrijhof Beeld iStockphoto V Y oorjaar in zicht Rond februari zie je de eerste neuzen van narcissen en andere vroegbloeiende bollen boven de grond komen. Heerlijk, de eerste tekenen van het naderende voorjaar. Bollen die je in het afgelopen najaar hebt geplant, bevatten voldoende voedingsstoffen voor het eerste jaar. Heb je bollen in de tuin die al eerder gebloeid hebben, geef die dan wat organische mest voor een betere groei en bloei. Ook bollen die al meer dan een jaar in een pot zitten, kunnen wel wat extra voeding gebruiken. Je kunt hiervoor een meststof in tabletvorm gebruiken. Deze druk je gemakkelijk in de pot. Wanneer je de potgrond ververst, is extra meststof niet nodig. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 W Y Z X KLMN TIP KOOP ALVAST ZADEN; er is nu VOLOP KEUS. Foto: Garden World Images

N W Y NO tuin ABC En verder in januari/ februari • Gooi je kerstboom niet weg. Gebruik de takken voor het afdekken van vorstgevoelige planten. • De winter is een goede tijd voor de wat zwaardere klussen, zoals het omzagen van een (niet te grote) boom. Wil je weten hoe je dat veilig doet? Zie filmpje op www. groei.nl. • Je kunt de tuin nu het beste zoveel mogelijk met rust laten. In een rommelige tuin vinden veel dieren een schuilplaats. • Maak plannen voor de moestuin. Houd wel rekening met wisselteelt. Als groenten elk jaar op dezelfde plek staan, worden ze vatbaar voor ziekten. • Help de vogels de winter door met verschillende soorten voer: zaadmengsels, vetbollen, vruchten, noten, pinda’s, broodkruimels. Strooi ook wat voer op de grond. Houd katten uit de buurt! W Y • Zet, wanneer het vriest en er geen sneeuw ligt, een ondiep schaaltje vers water of wat vergruisd ijs neer, zodat de vogels kunnen drinken. • Maak de nestkastjes schoon en/of hang nieuwe op, zodat de vogels er alvast aan kunnen wennen. • Fleur in dit donkere jaargetijde je interieur op met bloeiende planten, bijvoorbeeld met orchideeën. Zie filmpje op www.groei.nl. • Knotwilgen kun je eind februari knotten (snoeien). Doe dit ten minste om de drie jaar, anders worden de takken te zwaar en scheurt de knot in. Laat bij het knotten altijd kleine stompjes staan. De slapende knoppen die daarop zitten, lopen weer uit. Zie filmpje op www.groei.nl. • Knip de herfstframbozen helemaal tot de grond af. G A ppels en peren De beste tijd om appel- en perenbomen te snoeien is als de groei stilstaat (tussen december en maart), mits het niet vriest. Een jonge boom moet nog goed in vorm komen. De stam van een jonge boom heeft een aantal zijtakken (gesteltakken) met daaraan kleine zijtakjes (spoortjes) waar de vruchten aan groeien. Knip de spoortjes terug tot op drie knoppen (verdikkingen). Snoei alle nieuwe scheuten voor een derde terug. Hieraan komen later ook weer spoortjes die na een aantal jaar vruchten gaan geven. Bekijk een volgroeide boom van een afstand voordat je hem gaat snoeien, zodat je kunt zien of de takken goed verdeeld zijn. Verwijder eerst dode, zieke en gescheurde takken. Snoei vervolgens takken die te dicht op elkaar staan, elkaar kruisen, naar binnen of naar beneden groeien. Oude takken die geen vruchten meer geven, kun je inkorten tot een jonge zijtak. Knip vervolgens alle spoortjes terug tot op drie knoppen. P U R Q S azon in de winter Loop niet over het gazon als het vriest of wanneer er sneeuw op ligt. Bevroren gras beschadigt snel waardoor er kale plekken kunnen ontstaan. Het gras hoeft nog niet gemaaid te worden, maar je kunt er alvast voor zorgen dat de grasmaaier klaar is voor gebruik; slijp de messen, olie de machine en maak hem schoon. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 71 Foto: GAP Photos TIP Ga voor een volledige TUINKALENDER en FILMPJES naar WWW.GROEI.NL.

TUINIEREN MOESTUINTIPS Diana’s Diana Stek moestuiniert met hart en ziel in haar volkstuin. (www.mooiemoestuin.nl) Geniet met haar mee. Spinazie zaaien In een koude kas of platte bak kun je in januari al wat rijtjes spinazie zaaien. De zaden kiemen na een paar weken (afhankelijk van de temperatuur). Daarna groeien de planten echter snel. Rond eind maart, begin april kun je heerlijk zachte, verse spinazie oogsten. Geef niet te veel (stikstofrijke) voeding. Tijdens de nog donkere dagen kan dat voor een verhoogd nitraatgehalte in het blad zorgen.

TUINVRAGEN VOOR JOU UITGEZOCHT Op zoek naar een oplossing voor een tuinprobleem? Groei & Bloei geeft advies. Mail je vraag naar groenadvies@groei.nl (Nederland) of info@tuinpunt.be (België). Zelf gezaaid Weet Groei & Bloei wat ik uit een pitje heb opgekweekt? Een limoen of een citroen? Omdat de vruchten geel zijn, is het vermoedelijk een citroen. Een limoen is kleiner en heeft een groene schil. Afhankelijk van de variëteit zijn limoenen rond of ovaal. Als je de planten zelf uit een zaadje hebt opgekweekt, is het afwachten of ze lekker zijn. Dit heb je bij wilde appels en peren en ook bij citrusvruchten. Soms zijn ze zo bitter dat je mond ervan samentrekt. Niettemin is het een leuk succes en zien de vruchten er prachtig uit! Mooi oud Mijn kronkelhazelaar (in 1975 geplant!) is uitgegroeid tot een flink gevaarte. Hoewel hij er met z’n grillige stammen en takken prachtig uitziet, wordt hij nu echt te groot. Kunnen we hem snoeien? Op de foto is te zien dat de struik te dicht wordt, waardoor er takken kunnen afsterven. Je kunt het beste een paar dikke stammen (laten) weghalen, dan krijgen de jongere stammen binnen in de struik meer ruimte. Als gevolg van deze ingreep ontstaan er onder in de struik veel nieuwe scheuten. Daarvan moet een groot deel worden weggehaald, maar dat gaat vrij makkelijk. 76 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 KNIPPEN OF NIET? Kan ik het best de uitgebloeide bloemen van mijn boerenhortensia afknippen? En hoe zit het met de plant zelf? Foto: Imageselect De uitgebloeide schermen afknippen kan op elk moment, ze hebben geen functie meer. Het snoeien van de struik is een ander verhaal. Zou je alle takken kort knippen, dan gaat dat ten koste van de bloei. Verjongingssnoei, waarbij ongeveer de helft van de scheuten wordt afgeknipt, is het beste. De ongesnoeide takken zullen komende zomer gewoon bloeien. De takken die worden afgeknipt, krijgen pas volgend jaar bloemen. Als je dan volgend jaar de andere helft van de takken afknipt, is de hele struik weer als nieuw. Februari-maart is de beste tijd voor deze verjongingssnoei. Ook dode, elkaar kruisende of slecht groeiende takken kun je dan meteen verwijderen.

Van de vereniging Groei & Bloei is niet alleen een magazine, maar ook een actieve tuinvereniging. Op deze pagina's een kijkje achter de schermen. Extra voordeel met de Groei & Bloei ledenpas! Deze maand • Korting op entree TuinIdee in Den Bosch • Korting op entree Tuinexpo Salland in Luttenberg • Korting op entree Orchideeën Hoeve Online zaden bestellen • 15% korting op online bestelling bij wereldzaden.nl • 15% korting bij online bestelling bij bloemzaadbedankjes.nl • 20% korting op je bestelling met kortingscode Sluiszaden2019 • 10% korting bij Zaden en Zo, Lelystad Kijk voor nog veel meer ledenvoordeel in de kortingsgids bij dit nummer, op www.groei.nl/ledenvoordeel of zet de ledenpasapp op je telefoon. Hoe je dat doet, lees je op www.groei.nl/ ledenpas-app. Prijsschieten Elk jaar heeft Groei & Bloei een stand op het evenement de Tuindagen van Beervelde in België. Zowel op de voorjaars- als najaarseditie. De organisatie van de tuinbeurs vond de stand tijdens de najaarseditie 2018 zó mooi, dat deze werd beloond met zilver in de categorie ‘Meest smaakvolle stand’. facebook.com/GroeiNL instagram.com/groei_en_bloei youtube.com/user/Groeienbloei1 nl.pinterest.com/groei twitter.com/GroeiNL LEDENPAS 2019 GRO &EI BLOEI Maar het kan nog groener Wageningen mag zich een jaar lang groenste stad van Nederland noemen. Reden voor Groei & Bloei, afdeling Wageningen en Omstreken, om de gemeente een passend compliment uit te delen. Dus toog een delegatie van de afdeling, onder aanvoering van voorzitter Greet Steenhuis, naar het gemeentehuis om daar een bloementaart aan wethouder Dennis Gudden te overhandigen. Tegelijkertijd werd hem op het hart gedrukt de stad nog verder te vergroenen en deel te nemen aan de verkiezing tot Europe Green Capital - de duurzame hoofdstad van Europa. 78 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019

Zo doen Per & Max het Max van de Sluis en de Zweed Per Benjamin gaven op 6 oktober een wervelende demonstratie floral design. Speciaal voor Groei & Bloei, in de Amersfoortse Flint. Max en Per, ook bekend van het bloemistentrio Life3 (samen met de Vlaamse Tomas De Bruyne), vliegen de hele wereld rond om bloemisten en liefhebbers van bloemsierkunst te inspireren met hun vakmanschap. De twee bloemsierkunstenaars hadden het thema ‘herfst’ gekozen. Ze gebruikten grotendeels materialen die in de tuin of de natuur te vinden zijn. Met relatief eenvoudige materialen maakten ze originele boeketten en objecten. Beide heren maakten gedurende de avond per persoon tien florale kunstwerken, die in de pauze en na afloop in de foyer van het theater bewonderd konden worden. Uiteindelijk zijn alle door Per en Max gemaakte arrangementen verloot onder het aanwezige publiek. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 79

BRIEVEN tuinpost Een greep uit de brieven die wij ontvangen BRIEF VAN DE MAAND Tijdelijke tuin Niet te geloven Zomaar uit één zaadje: een zonnebloem van 4,27 meter hoog met meer dan 55 bloemen en knoppen. J. Lodder INSPIRATIE Geïnspireerd door de schikking uit het septembernummer van Groei & Bloei maakte ik dit bloemarrangement. Liesbeth Struik Aangezien er veel nieuwe huizen gebouwd worden, willen wij graag laten zien hoe je een kale zandvlakte snel en voordelig kunt omtoveren in een groene oase. Wij zijn in mei verhuisd naar een nieuwbouwhuis met tuin op het zuiden. Bij ons oude huis hadden we 400 m2 nog maar 100 m2. Omdat we graag in de tuin werken , nu en verblijven, hebben we voor onze nieuwe stek meteen een (tijdelijk) ontwerp gemaakt, met bestrating, gras en borders. Eén border hebben we beplant met dahlia’s en eenjarigen. Verder hebben we al wat vaste planten neergezet. We hebben ook planten uit onze vorige tuin meegenomen, zoals geraniums en vingerhoedskruid. Met een kleine investering, zo’n € 125,-, hebben we de eerste zomer in ons nieuwe huis al veel plezier gehad van de tuin. Ondertussen hebben we een goed idee gekregen van de mogelijkheden. De komende maanden gaan we de tuin aanplanten zoals we voor ogen hebben. Peter Corstjens Prachtige monnikspeper Zoals zoveel landgenoten wijzigden wij dit jaar onze vakantieplannen. Waarom je op overvolle autowegen richting het zuiden begeven als je zulk prachtig zomerweer in eigen land hebt? We zochten verkoeling bij het waterrijke Nationaal Park Weerribben-Wieden in Overijssel. We luierden overdag en pakten ‘s avonds de fiets om het gebied te verkennen. Aan het fietspad naar Kalenberg, naast een vervenershuisje, zag ik een prachtig blauw bloeiende heester. Met de rubriek van Anne Brylla in gedachte (Groei & Bloei juli/augustus 2017, pag. 57), zag ik direct dat dit een monnikspeper (Vitex agnus-castus) was. De struik kwam tot de dakgoot van het lage huisje. Als je weet dat achter deze lintbebouwing de rietlanden beginnen en het fietspad aan de Wetering ligt, dan is deze locatie totaal anders dan de vindplaats aan het Kroatische strand van redacteur Fransje van Dorp (oktober 2018, pag. 11). Lies Rinkema 80 G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 BRIEVEN ZIJN WELKOM! HELAAS IS HET NIET ALTIJD MOGELIJK ALLE BRIEVEN PERSOONLIJK TE BEANTWOORDEN, WAARVOOR ONZE EXCUSES. redactie@groei.nl @GroeiNL @GroeiNL

AGENDA eropuit 1 HAMAMELISDAGEN BEURS TUIN & SFEER Van 14 t/m 17 februari vindt in Groningen ‘Tuin & Sfeer’ plaats; hét tuinevent voor het nieuwe buitenseizoen! Met de nieuwste trends en ontwikkelingen op het gebied van tuin en terras. (foto 1 ) Er zijn modeltuinen en lezingen en er is speciale aandacht voor moestuinieren. Tuin & Sfeer, Martiniplaza, Leonard Springerlaan 2, 9727 KB Groningen (Gr). Do van 13-18 u; vr van 13-21.30 u; za en zo van 10-17 u. Toegang: € 9,-. Info: 0528-227811, www.tuin-sfeerbeurs.nl. 3 Van 22 t/m 26 januari worden bij het Boomkwekerijmuseum in Boskoop de Hamamelisdagen georganiseerd. Tijdens deze dagen staat de winterbloeiende en geurende heester in het middelpunt van de belangstelling. Op 22 en 24 januari wordt door kweker Wim van der Werf een lezing verzorgd over de mooie struik. Hiervoor is vooraf aanmelden verplicht via 0172217756. Hamamelisdagen bij Boomkwekerijmuseum, Reijerskoop 52-54, 2771 BR Boskoop (ZH). Di t/m vr van 13.30-16.30 uur. Za van 10-16.30 uur. Toegang: € 5,-. Info: 0172-217756, www.boomkwekerijmuseum.nl. 2 MARJOLEIN T BASTINot en met 17 maart is er in het NoordVeluws Museum in Nunspeet een tentoonstelling van kunstenares Marjolein Bastin: ‘Tekenen is ademen’. (foto 2 ) Met ruim 120 originele aquarellen die zelden te zien zijn en nieuw werk van haar hand. Behalve tekeningen kun je ook authentieke spulletjes van de kunstenares bekijken. Tentoonstelling in het Noord-Veluws Museum, Winckelweg 17A, 8071 DN Nunspeet (Gld). Zo van 13-17 uur. Di t/m za van 10-17 uur (1e Kerstdag en Nieuwjaarsdag gesloten). Toegang: € 9,-. Info: 0341-250560, www.noord-veluws-museum.nl. Speciaal voor Groei & Bloei-leden: korting op koffie met gebak (max. 4 pers.), plus een gratis poster (op=op). Meer info: www.groei.nl. VKUNST-IN-ZICHT TUINBEURS an 14 januari t/m 25 februari wordt in het Zuid-Hollandse Bodegraven een expositie gehouden met schilderijen van Kardia Meijer en foto’s van Hans Clauzing. Kardia werkt vaak met natuurlijke materialen, die ze in tuinen verzamelt. Hans en Kardia experimenteren ook met combinaties van fotografie en schilderwerk. (foto 3 ) Expositie bij kunstenaarscollectief Hoek29, Marktstraat 29, 2411 BE Bodegraven (ZH). Di van 10-14 u; vr en za van 10-16 u. Toegang: gratis. Info: www.hoeknegenentwintig.nl, www.kardia.meijer.kunstinzicht.nl. Georganiseerd door Groei & Bloei of Tuinpunt Korting met G&B-ledenpas Korting met G&B-ledenpas met inlevering van G&Bkortingsbon TUINIDEEVan 21 t/m 24 februari vindt de beurs Tuinidee in Den Bosch plaats. De start van het tuinseizoen. Met de belangrijkste tuintrends verdeeld over drie thema’s, elk in een eigen hal, te weten: ‘jouw oase’, ‘het buitenleven’ en ‘groen doen’. (foto 4 ) Tuinbeurs Tuinidee, Brabanthallen, Diezekade 2, 5222 AK Den Bosch (NB). Van 10-18 uur. Toegang: € 16,50 (€ 13,- voor leden op vertoon van G&Bledenpas, max. 2 pers. per pas). Info: 0736293206, www.tuinidee.nl. 4 Dit is een greep uit alle groene evenementen. Kijk voor de volledige agenda op www.groei.nl/actueel/groene-evenementen. Controleer voor vertrek ook altijd nog even data en openingstijden. Ook in de agenda? Mail de gegevens eventueel met foto’s (minimaal 1 MB) drie maanden voor de 1e van de maand waarin het evenement plaatsvindt naar redactie@groei.nl. De redactie selecteert uit alle inzendingen. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 81

VOLGENDE MAAND De kweker Pieter Nijhoff kweekt schaduw- en bosplanten. Introverte types, die je met aandacht moet bekijken om hun schoonheid te ervaren. Het MAARTnummer ligt vanaf 21 februari in de winkel. GROE&I Stinzen in Stiens Trudy en Willem kochten een verwaarloosd monument. Niet om het huis, maar om de tuin: een stinzenfloratuin met een indrukwekkende historie. BLOEI HET BEWAREN WAARD Blik op oneindig Een tuin die niet naar binnen, maar naar buiten gericht is. Jopie en Ton gaven het mooie landschap eromheen de hoofdrol. IN GROEI & BLOEI STAAT IEDERE MAAND VEEL INFORMATIE VAN BLIJVENDE WAARDE. MET DE VERZAMELBAND BEWAAR JE ALLE NUMMERS MOOI EN OVERZICHTELIJK BIJ ELKAAR. BESTELLEN Je kunt de verzamelband voor een complete jaargang Groei & Bloei voor € 12,95 bestellen via www.tuinen-shop.nl. Ze horen erbij Tuiniers vertellen over hun gezinsleden Muis, Lodewijk, Henkie en Ferrari. Nee, dat zijn geen mensen. Het zijn robomaaiers. + 82 Brian Kabbes over rotsplanten; een duurzaam gazon; kurkdroge grond; anemonen; zaadaanbieding voor zaaidahlia’s en nog veel meer. G R O E I&BL O E I–J AN U AR I/FE BR U AR I–2019 GROEI & BLOEI OKTOBER 2018 GROEI& BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren WONEN IN DE TUIN (zelfs in de herfst) aanzinnig loeisterke laatbloeier zoektocht naar de BESTE APPELS Rob en Angelique van der Meer zijn GLASHELDER LEUCANTHEMELLA OVER VIJVERS + Tips van tuinwijzen + Augurkenstruik + Japanse tuin + Herfstkleuren + Verwilderingsbollen + GROEI & BLOEI JULI / AUGUSTUS 2018 GROEI& BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren romantisch levenswerk Gerrie Veenstra altijd zon met + Chelsea Flower Show + Een pijpenla als tuin + Clematis tubulosa + Kleurige metamorfose + HELENIUM GROENE OASE om stil te genieten LOMMER KWEKER IN DE kleurenspektakel! paars, lila en roze

1 Online Touch

Index

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30
  31. 31
  32. 32
  33. 33
  34. 34
  35. 35
  36. 36
Home


You need flash player to view this online publication