LAAT JE INSPIREREN DOOR DE ERVARINGEN VAN ANDEREN EN DEEL JOUW LEVEN MET MENSEN OM WIE JE GEEFT jouw levensverhaal hoort in een mooi boek thuis DANIËLA POSTMA PREVIEW met hoofdstuk 8
In dit boek wil ik je, dankzij een vrolijke wirwar van verhalen en vormgeving, in tekst en beeld inspireren zodat ook jij van een levensverhaal een mooi boek kunt maken, dat past bij jou en/of degene(n) over wie jouw boek gaat. Je leest hoe anderen dat hele proces hebben aangepakt en maakt kennis met de verhalen ACHTER hun boeken! Wat beweegt hen, wat brengt het hen en - last but not least - hadden ze dat verwacht? Ieder hoofdstuk bestaat uit een aantal vaste rubrieken. De complete versie van ‘Jouw levensverhaal hoort in een mooi boek thuis’ is te koop via de (online) boekhandel voor € 22,50 en te lenen bij de bibliotheek.
WAT VIND JE IN DIT BOEK? Inleiding 9 HOOFDSTUK 1: PLANNING 13 Daantje: Je eigen route uitstippelen 14 Gedicht: Dat eerste beginnetje 16 Tips: Zorg voor creativi-tijd 18 Het verhaal van Daniëla Postma: Leven en Overvloed 20 Idee-in-beeld: Het Goedboekplan-spel 34 Ervaringen van auteurs: Alles en iedereen 37 En nu jij: Een tijdlijn maken 40 HOOFDSTUK 2: INTERVIEWEN 41 Daantje: In gesprek gaan met anderen 42 Gedicht: Tot spreken luisteren 44 Tips: Wie gaat dit straks lezen? 46 Het verhaal van Linde ten Broek: Open om te ontvangen 48 Idee-in-beeld: Welke soorten vragen stel je? 62 Ervaringen van auteurs: Verrassend leuk 65 En nu jij: Antwoorden verzamelen 68 HOOFDSTUK 3: RESEARCH 69 Daantje: Uit betrouwbare bron vernomen? 70 Gedicht: Op onderzoek uit 72 Tips: Hoe zit dat nu eigenlijk? 74 Het verhaal van Brenda van Dijk: Kale feiten of eigen waarheid? 76 Idee-in-beeld: Op ontdekkingsreis 90 Ervaringen van auteurs: Grote schoonmaak 93 En nu jij: Een duikje in de geschiedenis 96 6
HOOFDSTUK 4: SCHRIJVEN 97 Daantje: Eenzaam op zolder 98 Gedicht: Schrijvend bevrijden 100 Tips: Stukje bij beetje 102 Het verhaal van José Franssen: Hou me maar vast 104 Idee-in-beeld: Associeer je verhaal tot leven 118 Ervaringen van auteurs: Katjes knuffelen 121 En nu jij: Net even anders 124 HOOFDSTUK 5: REDACTIE 125 Daantje: Poetsen en boenen 126 Gedicht: Een ander perspectief 128 Tips: Boekhouden met letters 130 Het verhaal van Agnes van Overveld: Met de wind in je rug 132 Idee-in-beeld: Stopwoordjes tot halt roepen 146 Ervaringen van auteurs: Dat komt wel goed 149 En nu jij: Je flaptekst als test 152 HOOFDSTUK 6: BEELDMATERIAAL 153 Daantje: Een plaatje maken van jouw boek 154 Gedicht: Sprekende beelden 156 Tips: Resolutie en kleurcodes 158 Het verhaal van Simone Berger: Het leeft in ons voort 160 Idee-in-beeld: Verdiep je in de compositie 174 Ervaringen van auteurs: Het ongelijk 177 En nu jij: Foto’s scannen 180 HOOFDSTUK 7: VORMGEVING 181 Daantje: Leesbaarheid maakt het pas echt leuk! 182 Gedicht: Verleidelijk in vorm 184 Tips: Wees consequent 186 Het verhaal van Karin Rienstra: De kracht van liefde 188
Idee-in-beeld: De lol van letters ontdekken 202 Ervaringen van auteurs: Kill your darlings 205 En nu jij: Maak een letterproef 208 HOOFDSTUK 8: DRUKWERK 209 Daantje: Uitgeven, drukken of printservice? 210 Gedicht: In veelvoud vastgelegd 212 Tips: Met oog voor detail 214 Het verhaal van Marelle Boersma: Van binnenuit ervaren 216 Idee-in-beeld: Doe eens lekker gek! 230 Ervaringen van auteurs: Toch maar niet 233 En nu jij: Gegevens invullen 236 HOOFDSTUK 9: BOEKFEESTJE 237 Daantje: Iedereen mag het weten (of niet?) 238 Gedicht: Hier ben ik dan! 240 Tips: Tijd voor een toespraak 242 Het verhaal van Saskia Maarse: Zichtbaar kleurrijk 244 Idee-in-beeld: Even afstrepen 258 Ervaringen van auteurs: Als het licht 261 En nu jij: Jouw persbericht 264 Nawoord 265 Dankwoord 272 BIJLAGEN 1. Bronnen voor research 276 2. Kwetsbare mensen interviewen 278 3. Je boek promoten 280 Leeslijst voor extra inspiratie 282 Bronvermelding illustraties 288
Dit boek draag ik op in liefdevolle herinnering aan mijn papa, boekhandelaar & bibliofiel in hart en nieren Zo trots altijd op zijn ‘harem’, zijn Poppedijn en zijn drie freules Nu ben je er toch nog een beetje bij, pap En zeg nou zelf: zonder jou had dit toch ook nooit geboren kunnen worden? 6
z INLEIDING 9 ‘DIT LEVEN? IK ZOU ER WEL EEN BOEK OVER KUNNEN SCHRIJVEN!’ Bijna iedereen - ontdekte ik - droomt er weleens van. Boeken maken met levensverhalen. En bij sommige mensen blijft zo’n verlangen jeuken. Ze doen het gewoon, zelfs al vinden ze het soms best eng of lastig. Ze maken hun boek. Een echt boek, met alles erop en eraan. Ze laten hun boek printen en geven het cadeau aan vrienden en familie bij een bijzonder jubileum; ze geven hun boek uit in eigen beheer en verkopen het via internet en/of boekhandel; ze zoeken een uitgever die wellicht interesse heeft... Het maakt nauwelijks uit hoe je het aanpakt of voor wie je schrijft. Het schrijven van een levensverhaal is en blijft een spannende reis. Of je nu jouw eigen verhaal aan het papier toevertrouwt of het verhaal van iemand anders: vroeg of laat kom je (ook) jezelf tegen. Tenminste... als je maar een beetje lijkt op mij, of op de mensen die ik mocht helpen met het realiseren van hun boek. En als je inderdaad op ons lijkt, ga je dat avontuur helemaal aan. En zet dat levensverhaal jou zodoende (opnieuw) aan het denken over je eigen leven. Waarom doe je de dingen zoals je ze doet en denk je wat je denkt? En doe je daarmee jezelf en/of de mensen om je heen wel helemaal recht? Je daarvan bewust worden kan heel confronterend zijn. Zeker bij verhalen die over families gaan, wil zoiets nog weleens gebeuren. Ondanks alle goede intenties. Mensen hebben namelijk allemaal een eigen waarheid. Ze herinneren zich datzelfde verleden compleet anders. Die verschillende waarheden kunnen botsen als je ze probeert onder te brengen in één verhaal. Met een beetje geluk ontdek je dat geen enkele waarheid in steen gebeiteld staat. 7
Durf je onbevangen te kijken naar wat je al dacht te kennen, door de ogen van anderen? Dan ga je vanzelf andere dingen zien. En dat verandert vaak niet alleen jou, maar jouw verhaal eveneens. Jouw ‘waarheid’. WAAROM SCHREEF IK DIT BOEK? Graag wil ik je inspireren met de verhalen van auteurs die deden waarvan jij nu misschien nog droomt. En ik wil je tips geven. Je zou de eerste niet zijn die vastloopt in technische details, waardoor je opeens niet meer weet hoe je verder moet gaan. Zodat je met een stapel onaffe aantekeningen blijft zitten. Of zelfs al nauwelijks aan jouw boek, jouw droom, durft te beginnen. Gewoon omdat je niet goed kunt overzien hoe je het moet aanpakken. Zodat je nooit die felbegeerde eindstreep bereikt: dat mooie boek dat niet alleen qua inhoud, maar ook qua vorm recht doet aan jouw verhaal. Jouw levensverhaal hoort in een mooi boek thuis is een boek met dubbele laagjes. Het hart van ieder hoofdstuk wordt gevormd door interviews met auteurs: achter ieder boek met verhalen gaan allerlei andere ver halen schuil die juist door dat ene boek geboren konden worden. Die andere verhalen zijn - in mijn ogen - minstens zo mooi als het boek dat zij maakten. Levensverhalen die je met liefde en respect aan anderen doorgeeft, verbinden mensen met elkaar en maken je ervan bewust hoe buitengewoon het gewone leven kan zijn – evenals de mensen die in dat gewone leven voorkomen. De kans is groot dat jij straks tegen hetzelfde soort problemen aanloopt als deze auteurs. Omdat zij hun ervaringen met jou delen, heb je alvast een paar oplossingen binnen handbereik! 8
HŒ ‘WERKT’ DIT BOEK? Negen hoofdstukken voeren je langs de verschillende fases die in vrijwel ieder boekproces voorkomen. Zo krijg je een beeld van wat je te wachten staat en wat je allemaal mag bedenken en beslissen. wa 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Planning Interviewen Research Schrijven Redactie Beeldmateriaal Vormgeving Drukwerk 9. Boekfeestje Ik heb zoveel mogelijk een (chronologische) v In werkelijkheid loopt het meestal een beetje tijdens het maken van een plan en planning is het bijvoorbeeld handig om erover na te denken voor wie jij je boek precies wilt maken. Want dat is bepalend voor je schrijfstijl en voor de keuze over welke levensperioden je wel of juist niet wilt schrijven. Ben je van plan om je boek te verkopen, dan moet je bovendien meteen al erover nadenken wat je met de publiciteit wilt doen. Daarmee kan je beter niet te lang wachten: hoe eerder je dat weet, hoe beter. e) v elka ge Al is dit proces in het Echte Leven vaak wat chaotisch, hier wil ik je graag overzicht bieden. Negen hoofdstukken dus. Misschien heb je ze niet allemaal nodig, maar zelfs dan is het leuk om te lezen hoe anderen het hebben aangepakt en hoeveel verschillende soorten boeken met levensverhalen er zijn. Wie weet, brengt je dat zelfs op een origineel idee waaraan je nu nog niet eens hebt gedacht! 9
BEWUST EEN ALLEGAARTJE Persoonlijk ben ik dol op tijdschriften. Altijd al geweest. Als kind al. Daarom wilde ik liefst een boek maken dat leest als een tijdschrift. Lekker afwisselend qua inhoud en opmaak. Naast de interviews kom je in ieder hoofdstuk een aantal andere vaste rubrieken tegen zoals gedichten, tips en columns waarin ik vertel over de per soon lijke ervaringen van mensen die samen met mij een boek van hun levensverhaal wilden maken. Dat laatste - die persoonlijke ervaringen - blijft de rode draad die al deze losse eindjes met elkaar verbindt: als er iets is wat ik vooral graag aan je wil meegeven, is het hoe het voelt om met jouw boek bezig te zijn. Soms zijn er overigens goede redenen om een boek toch niet te schrijven. En ontdek je dat pas door het juist wel te proberen. Ook daaraan besteedt dit boek aandacht. Zodat jij werkelijk in alle vrijheid de keuzes kunt maken die goed voelen voor jou. Van harte wens ik je een geweldige reis toe, waarin de contacten met mensen om je heen zich mogen verdiepen. En liefst dus een mooi boek als eindresultaat. Want met dat verlangen is jouw reis begonnen. Anders zou je deze inleiding vermoedelijk ook niet lezen. Daar eindigt jouw ontdekkingstocht hopelijk dus: bij jouw eigen boek. Mocht dat echter niet zo zijn, dan hoop ik dat je in ieder geval hebt mogen beleven hoe het delen van levenservaringen het geluk van mensen kan helpen vermenigvuldigen. En hoe fijn dat is! Heb het goed en maak van jouw leven een prachtig verhaal! 10
HOOFDSTUK 8 DRUKWERK
Hoe doet Daantje dat? 8. UITGEVEN, DRUKKEN OF PRINTSERVICE? Veel mensen denken nog steeds dat je van boeken schrijven rijk kunt worden. Misschien niet als auteur, maar in ieder geval als uitgever. Als boekcoach kom ik ze regelmatig tegen en moet hen steeds weer teleurstellen. In uitgeverijen vind je - net als in bibliotheken en boekhandels en andere bibliofiele bouwwerken - veelal eerder idealisten dan geldwolven. In ieder geval als het om A-boeken gaat, de categorie waaronder de meeste levensverhalen vallen: romans en non-fictie. Uitgevers hopen eens in de zoveel tijd die ene bestseller op het spoor te komen, waarvan de rechten ook aan het buitenland verkocht kunnen worden. En financieren daarmee alle titels, waarin zij heilig geloven maar die nauwelijks geld in het laatje brengen. Boeken waarvan ze het verhaal prachtig vinden of de boodschap belangrijk. En dan nog... je doet het al heel aardig als van jouw boek ongeveer vijfhonderd exemplaren worden verkocht; zo groot is ons landje niet en wereldwijd spreken helaas weinig mensen Nederlands. Kortom: je boek heeft alleen al vanwege de taal niet zo’n groot bereik. Omdat uitgeven flinke financiële risico’s met zich meebrengt, vragen veel uitgevers tegenwoordig een financiële bijdrage aan auteurs, bijvoorbeeld voor de kosten van redactie of vormgeving. Wat niet iedere uitgever vraagt, maar meestal wel van je verwacht: dat je zelf actief met marketing
aan de slag gaat. Dat is logischer dan het misschien lijkt op het eerste gezicht. De meeste lezers willen graag weten wie de schrijver is en wat hem of haar beweegt. En jij kunt dat het beste vertellen, toch? Heb je helemaal niet zoveel ambities en vind je het voldoende om een boek voor vrienden en familie te maken (met eventueel een bescheiden aantal verkoopexemplaren), dan kun je tegenwoordig bij diverse drukkerijen terecht. Daarnaast zijn er printing-on-demand-services die je vaak ook nog kunnen helpen bij de verkoop van je boek via hun eigen etalage. Van oudsher maakt een drukkerij zich vooral druk om de productie (papier, inkt en bindwijze). Verwacht bij hen dus geen tips over de inhoud of opmaak van je boek. Al bieden sommigen dat wel als extra dienst aan. Welke optie je ook kiest, maak een goede afweging. Ja, het is misschien iets duurder om steeds net zoveel boeken te laten drukken als je werkelijk ‘verbruikt’, maar het heeft ook een voordeel. Jij hoeft dan in ieder geval niet tot in lengte van dagen tegen dat muurtje van dozen met boeken in je huis aan te kijken - omdat het zo lekker goedkoop leek om er minstens duizend te laten drukken.
In veelvoud vastgelegd
Alle zinnen en zingeving gevangen tussen de ritselende bladzijden van dit boek Mijn verhaal in veelvoud vastgelegd En daarmee niet langer van mij Het heeft letterlijk gewicht gekregen Ik kan het ruiken, voelen, vasthouden Ik wil het nog steeds koesteren en beschermen, dichtbij me houden Dit verhaal van mij gaat een eigen leven leiden, zingt zich beetje bij beetje van mij los In de handen van anderen spreken straks mijn woorden een eigen taal en roepen associaties op waarin ik me niet altijd herkennen kan
Een kwestie van afwegen wensen versus kosten • Bladzijden die ruiken naar appeltaart? Ja, dat kan. Er is echt heel veel mogelijk. Heb je echter een beperkt budget tot je beschikking, dan moet je zorgvuldig afwegen hoeveel ruimte er is om uit de band te springen met bijzondere wensen; en dat begint al met afwijkende formaten voor jouw boek. • Een echte kostenpost is de afwerking. Een slappe kaft (softcover) is stukken goedkoper dan een harde kaft om je boek. • Als je kiest voor een harde kaft, is het daarentegen vaak niet eens zoveel duurder om meteen een leeslintje aan te brengen. Al kun je natuurlijk ook ervoor kiezen dat er een mooie boekenlegger bij je boek wordt gedrukt! • Als je jouw boek in een grote oplage wilt laten drukken, is traditionele offsetdruk goedkoper. Maar dan moet je wel zeker weten dat je alle boeken ook kunt slijten (zie blz 210). • Laat je liever een paar exemplaren drukken? Informeer dan, als je de offerte opvraagt, meteen naar de eventuele kosten van een herdruk. Soms is de belangstelling voor je boek onverwacht toch groter dan je denkt. • De covers van boeken worden vaak afgewerkt met een beschermlaagje, het zogenaamde laminaat. Daarvan bestaan twee versies: mat en glanzend. Niet iedere drukker kan beide versies leveren. Vraag dat dus bijtijds na! 16
Met oog voor detail een gœ de drukker als fi nishing touch 8 Voor veel mensen ligt de drempel om naar een echte drukkerij of printingon-demand-service te gaan nogal hoog. Dat is jammer. Er zijn inmiddels zoveel ‘boekmakers’ die juist consumenten als jij graag willen helpen en zich niet alleen op bedrijven richten. Zij snappen precies wat jij niet snapt van dat prachtige vak van hen. Meestal is het bovendien stukken goedkoper om een mooi boek bij hen te laten drukken dan je tekst in een simpel ringbandje te laten onderbrengen bij die copyrette om de hoek waar je wel vaker wat kopieert. De kunst is dus vooral dat jij assertief genoeg bent om de stap naar een drukkerij toch te wagen. Veel handige informatie vind je doorgaans al op hun websites. Je kunt bijvoorbeeld een handleiding aanvragen, die je per post wordt toegestuurd. (En nee, dan word je daarna niet overspoeld door mailtjes of je nu eindelijk dat boek bij hen komt laten drukken!) In deze handleidingen zitten meestal verschillende papiersoorten verwerkt. Dat is fijn. Juist dat is ontzettend lastig kiezen en maakt soms een wereld van verschil. Zo bepaalt de papiersoort bijvoorbeeld hoe dik jouw boek gaat worden. Ook hebben consumentvriendelijke drukkerijen vaak slimme oplossingen bedacht voor het maken van het omslag van je boek (want dat is een vak apart en niet zo gemakkelijk uit te leggen). Je levert namelijk 2 bestanden aan: een bestand voor het binnenwerk en een apart bestand voor de cover. Vroeg of laat kun je echter toch het beste de telefoon pakken en om gericht advies vragen: als ik dit soort boek wil maken, wat raden jullie me dan aan, als het gaat om papierkeuze en de verdere afwerking? Ging er iets mis tijdens het drukken en heeft de drukker dat niet opgemerkt? Dat kan; het blijft mensenwerk. Pak óók dan de telefoon en kijk hoe jullie dat samen kunnen oplossen. 17
18
VAN BINNENUIT ERVAREN Na een dozijn thrillers schreef Marelle Boersma, samen met haar vader Joop, een boek over zijn leven. Ze ontdekte dat autobiografisch schrijven zeker als je schrijft met en/of over iemand die je dierbaar is een heel eigen dynamiek heeft. Dankbaar is Marelle dat zij inmiddels op een heel bijzonder schrijfproces kan terugkijken met een mooi boek als eindresultaat; en tot haar vreugde verleidt ‘Kruimels zijn ook brood’ anderen om eveneens met hun ouders in gesprek te gaan. Marelle: Als schrijver kriebelt het altijd. Je wilt je verder ontwikkelen, je wilt eens andere genres uitproberen en kijken wat dat met je doet. Dat ik besloot, na een aantal thrillers, een boek met mijn vader te maken, had echter in eerste instantie niets met schrijven te maken. Mijn vader werd 90 jaar. Opeens bedacht ik dat hij bijna een hele eeuw had meegemaakt, een periode waarin de meest bizarre ontwikkelingen hebben plaatsgevonden. Ik vroeg me af hoe hij dat had ervaren en besefte dat hij wel met mij over mijn ‘vroeger’ kan praten - mijn vader kent mij al mijn hele leven - maar ik omgekeerd niet weet wat zich voor mijn geboorte in zijn leven heeft afgespeeld. Mijn vader is altijd een buitenbeentje geweest en was behoorlijk vooruitstrevend. Hij kleurde buiten de lijntjes en keek out of the box. 19 Het verhaal van Marelle Boersma
HOOFDSTUK 8 - DRUKWERK Zo deed hij onderzoek naar ziektes die anderen als gezeur afdeden en is gescheiden in een periode dat weinig mensen een echtscheiding overwogen. Ik wilde weten hoe zijn keuzes tot stand waren gekomen. Hoe heeft hij zich ontwikkeld tot de persoon die hij nu is: een man die op zijn negentigste nog steeds kunstwandelroutes organiseert, kunstwerken maakt en zelfs een boek schrijft? Mijn vader doet nog zoveel. Veel activiteiten heeft hij zelfs pas opgepakt na zijn pensioen. Ook dat doen maar weinig mensen. EEN WANDELING ALS DECOR Toen ik mijn vader out of the blue voorstelde: ‘Wat zou je ervan vinden om samen een boek te schrijven?’, had ik nog geen flauw idee hoe dat boek eruit moest zien; maar als auteur weet je dat je meteen over de opbouw van je verhaal moet gaan nadenken en daaraan aandacht moet besteden. Zoiets is misschien wel net zo belangrijk als alle zinnen die vervolgens in jouw boek terechtkomen. Al snel bedacht ik dat het mooi zou zijn om onze beide levens naast elkaar te zetten en aan elkaar te vertellen. Zo ontstond de constructie van een tweegesprek, waarin ook de verhaallijn van het nu aanwezig is. Allebei zijn we graag buiten, als natuurmensen, en de omgeving van Sonsbeek bij Arnhem vormt het decor van ons gezamenlijke leven als gezin. Daarom lieten we het gesprek daar plaatsvinden en hebben we de eerste keer op die plek met elkaar afgesproken. We hebben zeker twee keer samen de wandeling gemaakt die in het boek wordt beschreven en later nog een keer in het centrum van Arnhem rondgelopen. Zo kreeg ons verhaal deze vorm. In de eerste gesprekken deelden we herinneringen en ervaringen met elkaar. Later ga je pas bekijken waar je naartoe wilt met je verhaal. Op een gegeven moment ging de schrijfdocente en auteur in mij structureren, op basis van de belangrijke momenten die mijn vader had genoemd: die momenten die steeds weer in je opkomen als je over je leven nadenkt. Datzelfde zette ik voor mezelf op een rijtje. Die beide momenten heb 20
VAN BINNENUIT - MARELLE BOERSMA ik vervolgens naast elkaar gezet en aan de kapstok van ons gesprek gehangen. Ik ging ermee spelen: hoe ver ga je terug, wat wordt de rode draad, wat is de aanleiding en wat het uitgangspunt? Vervolgens ging ik verder vragen: ‘Kun je hier iets meer over vertellen?’ Zo liet mijn vader maar heel weinig los over de periode dat hij ondergedoken zat. Hij wilde daar graag snel vanaf zijn. Ik hielp hem om - zoals hij het zo mooi noemde - ‘naar binnen te kijken’. ONBEKEND EN SOMS VERBIJSTEREND Mijn vader schreef zelf alle hoofdstukken over zijn eigen leven, waar Joop vertelt boven staat. Daarom staan onze beide namen op de cover van ons boek. Ik stelde hem allerlei vragen en kreeg per mail teksten aangeleverd. Soms moest ik nog wel wat aanpassen of doorvragen, maar het is allemaal zijn werk. Hij is zelf ook auteur. Toch vond ik het vooraf spannend of het hem nog zou lukken, want hij is inmiddels toch al negentig jaar. Ons verhaal loopt nu mooi in elkaar over, al heeft mijn vader een heel eigen woordgebruik. Bij sommige zinnen dacht ik: ‘O ja, zo praatten ze vroeger.’ Alsof je een Polygoon-journaal hoort, waarin iemand het over menschen heeft in plaats van mensen. En bepaalde begrippen kende ik niet eens. Ik was daar nooit opgekomen. Juist dat woordgebruik van hem geeft goed de tijdgeest weer of bijvoorbeeld de sfeer in de woonkamer bij zijn ouders. Heel mooi is het als je vader dat nog allemaal zelf kan opschrijven. Verbijsterend vond ik het soms wel wat mijn vader vertelde. Hoe hij het doodvonnis van zijn moeder te zien en te horen kreeg. Dat hij daarover met niemand kon praten en het bij niemand kwijt kon, terwijl hij nog maar halverwege de twintig was. Als jonge coassistent was hij bij de operatie van zijn moeder aanwezig, terwijl de geneesheren naar haar keken en over haar spraken alsof ze niet meer dan een lichaam was. Voor mijn vader was dit de moederschoot waaruit hij gekomen was. Hij vroeg zich zelfs af of hij dat wel mocht zien. Over dat soort intieme dingen sprak 21
Foto boven: Marelle begeleidt een schrijfvakantie Foto onder: Marelle tijdens haar boekpresentatie (vader Joop zit op de bank achter Marelle) 22
VAN BINNENUIT - MARELLE BOERSMA je toen niet eens met elkaar. En dan ben je bij zo’n operatie aanwezig en hoor je dat je moeder niet meer te redden is. In die tijd was er nog een heel hiërarchische verstandhouding. Tegenwoordig zit iedereen min of meer op eenzelfde niveau en ben je respectvol naar elkaar toe - al heeft de ene beslissingsbevoegdheid en is de ander ondergeschikt. Ik wist niet dat hij dat had meegemaakt. Dat had hij nog nooit aan iemand verteld en hij was dat ook niet van plan geweest, zei hij me later. Mijn vader vroeg zich af wie daarop zat te wachten en was dus van plan het mee te nemen in zijn graf. Ik weet nog precies waar we op dat moment liepen, tijdens onze wandeling. Over zijn onderduikperiode wist ik evenmin dat mijn vader op de boerderij had gezeten van de ouders van het meisje waarop hij verliefd was geworden. Hij had dat meisje nooit kunnen vertellen dat hij moest onderduiken en had haar daarna niet meer gezien. Ze voelden wat voor elkaar, maar werden door de oorlog uiteen gerukt. En dan duikt hij bij haar ouders onder en krijgt via hen te horen dat zij inmiddels een man heeft gevonden. In een film zou je zoiets wat vergezocht vinden. Ik hoorde dat nu voor het eerst en kreeg er kippenvel van. Zoveel dingen zijn er dus in het leven van je ouders, waar ze jou niet mee hebben willen lastigvallen. Daarover samen praten schept zo’n band; ik kan je niet vertellen hoe dankbaar ik ben dat ik dit heb mogen doen. SCHRIJFCOACHING GEEN ZWAKTEBOD Even was het niettemin heel onzeker of het boek er zou komen. Na een maand of drie ben ik gestopt. Ik kreeg de rode draad niet goed te pakken en was druk met mijn werk. Ik had zoveel opdrachten en schreef aan een nieuwe thriller. Daarmee verdien ik mijn inkomen; dit boek was werk waarvoor ik niet betaald kreeg. Ik vond dat een lastige discussie met mezelf: kan ik zo lang vrij nemen om hieraan samen met mijn vader te gaan schrijven? Ik heb hem dat zelfs nog gezegd: ‘Misschien moesten we het maar niet doen.’ Intussen bleef ik erover twitteren en ontdekte dat er 23
HOOFDSTUK 8 - DRUKWERK veel interesse was voor ons verhaal. Daarom besloot ik het toch weer op te pakken. Het is zo uniek dat ik schrijver ben en mijn vader eveneens. Mijn vader was erg opgelucht. Dat is het enige waarvan ik achteraf spijt heb: dat ik hem heb gezegd dat we maar moesten stoppen. Deze onderbreking had ik wél nodig om de techniek van het verhaal in mijn vingers te krijgen. Auteur zijn of schrijfcoach zijn, zo leerde ik, dat zijn echt twee verschillende dingen. Bij een eigen levensverhaal zit je als auteur heel dicht op dat verhaal en kan het verstandig zijn dat je een schrijfcoach in de arm neemt. Een schrijfcoach houdt je scherp en heeft voldoende afstand om de zwakke plekken in je verhaal te zien. Als ik een schrijfcoach had geraadpleegd, had het allemaal misschien wat minder lang geduurd voordat ik een goede vorm had gevonden en had ik niet halverwege bijna opgegeven. VERBINDEND Mijn vader en ik zijn een maand of negen bezig geweest met schrijven. Daarna moest ons verhaal nog geredigeerd worden en zijn we op zoek gegaan naar een uitgever. Alles bij elkaar duurde het zodoende iets meer dan een jaar om dit boek te maken. Toen we klaar waren met schrijven, heb ik het manuscript eerst aan mijn familie laten lezen: mijn moeder en mijn broers, en later ook mijn kinderen. Een boek kan het nooit waard zijn dat je trammelant krijgt in de familie, dus ik wilde weten wat zij ervan vonden. Mijn broers waren meteen heel enthousiast. Mijn jongste zoon is gefascineerd door geschiedenis en vond het heel leuk om daarover te lezen. Zelfs mijn ouders, die al op mijn zestiende van elkaar zijn gescheiden, zijn hierdoor dichter bij elkaar gekomen. Na hun scheiding waren mijn ouders werkelijk in twee verschillende werelden gaan leven en nu zijn ze weer meer bij elkaar betrokken. In het boek heeft mijn vader overigens bewust niets over de scheiding geschreven, uit respect voor mijn moeder; dat was voor hem een no-go area. Ik vond dat prima, maar wilde wel kunnen beschrijven hoe het 24
VAN BINNENUIT - MARELLE BOERSMA voor mij een aardverschuiving is geweest. En dat vond hij weer prima. Mijn vader en ik hebben een goede band. Je wilt elkaar geen pijn doen of dingen kapot maken; je wilt elkaar alleen ‘optillen’. We hoefden daar vooraf geen afspraken over te maken. Zoiets is wel heel belangrijk: dat je niet alleen naar jezelf kijkt. Ik zeg tegen mijn cursisten vaak dat het goed is als ze alles eerst voor zichzelf opschrijven. Dat kan voor jou helend zijn. Maar de stap naar publicatie is een volgende fase. Na het schrijven ga je kijken: blijft je verhaal bij jou en is het hiermee klaar? Of mag het verder naar buiten? Vind je het bijvoorbeeld belangrijk dat je kinderen dit lezen en weten? Dan blijft je verhaal nog steeds in een klein kringetje. En soms is dat voldoende. 25
HOOFDSTUK 8 - DRUKWERK Bij ons was echter meteen duidelijk dat we met ons verhaal naar buiten wilden treden, al hebben we het eerst aan de familie laten lezen. Had mijn vader alsnog aangegeven dat hij dat liever niet wilde, dan was het boek niet uitgegeven. Al hebben we dat vooraf niet afgesproken. Dat was niet nodig. We voelden dat van elkaar aan; dat was een vanzelfsprekendheid. HET PROCES NA HET SCHRIJVEN Ik wist dat dit boek niet in het fonds van de uitgever paste die mijn thrillers uitbrengt, maar heb het haar wel aangeboden. Esther van der Ham van uitgeverij Droomvallei kende ik persoonlijk. Haar uitgeverij verzorgt maatwerk en het was een heel prettige samenwerking. Voor haar uitgeverij had dit boek als voordeel dat mijn naam als auteur al bekend is. Ik heb veel volgers op social media, vanwege mijn andere boeken, en contacten met allerlei tijdschriften. Als het me niet was gelukt om ons boek bij een uitgever onder te brengen? Dan had ik het helemaal in eigen beheer uitgegeven; zo ben ik ook wel weer. Voor mijn thrillers benader ik altijd proeflezers. Ook dit boek heb ik laten lezen aan mensen die ik vertrouw, mensen van wie ik zeker weet dat zij mijn boek niet alleen maar willen lezen omdat ik toevallig Marelle Boersma ben. Het hele gebruikelijke proces heb ik ook voor dit boek doorlopen: proeflezers, een grondige inhoudelijke redactie en daarna een laatste controle op spel- en grammaticafouten. Bij het ontwerp van de cover heb ik een eigen inbreng gehad. Op de foto op de voorkant staan mijn voorouders en ik wilde graag deze ondertitel: ‘Wat zou jij nog aan je ouders willen vragen?’ Een prikkelende vraag die herkenning bij mensen oproept. Ik hoor nu regelmatig dat mensen dankzij mijn boek vragen zijn gaan stellen aan hun ouders. Dan zegt iemand: ‘Mijn moeder vond het zo fijn om over haar leven te praten, het leek wel alsof ze erop had zitten wachten.’ Bij mijn boekpresentatie heb ik ook erbij stilgestaan hoe het 26
VAN BINNENUIT - MARELLE BOERSMA is als jouw ouders niet meer leven: ‘Dan ben jij misschien zelf wel een ouder die met jouw kinderen wil praten over jouw leven. Al gooi je maar een visje op. Dat kan al heel prettig zijn.’ STRAK KADER Als schrijfdocent ervaar ik dat ik mensen nu nóg beter kan helpen met levensverhalen schrijven, omdat ik dit proces zelf heb doorlopen met mijn vader. Ondanks alle ervaring als auteur ben ik in valkuilen getrapt en tegen blokkades aangelopen. Ik voel daardoor nog beter aan, van binnenuit, hoe mensen op bepaalde situaties zullen reageren. Zo is het begin van een verhaal heel belangrijk en waar je naartoe wilt schrijven. Heb je dat niet scherp, dan kun je leuk herinneringen ophalen maar er komt geen boek. Als je een boek als dit maakt, met iemand die je respecteert en van wie je veel houdt, is het bovendien moeilijk om te bewaken dat het een goed boek wordt. Dat overkwam ook mij. Dan had mijn vader al iets geschreven of kwam met een voorstel en moest ik als kapitein op ons schip heel streng zijn: ‘Dat is mooi, maar het past niet in ons verhaal en komt er niet in.’ Ik ontdekte dat het kader echt heel strak gezet moest worden. Dat lukte me pas, toen ik het schrijven de tweede keer oppakte. Daarna had ik binnen twee maanden tachtig procent van het boek klaar. De herinneringen waren er al, ik hoefde het alleen nog aan elkaar te plakken en logische bruggetjes te maken. HERKENBAARHEID Kruimels zijn ook brood heb ik steeds op mijn persoonlijke tijdlijn op Facebook genoemd. Ook heb ik het onder de aandacht gebracht in mijn beide nieuwsbrieven, zowel in de nieuwsbrief voor mijn lezers als in de nieuwsbrief over mijn cursussen. En ik verstuurde persberichten naar de media. 27
LANGS HET TUINPAD VAN MIJN VADER Bijna een eeuw leven vat je niet in een dag samen. Toch is er hopelijk tijd genoeg om te praten over de lijnen in onze familie. Er ligt een tijdsbrug waarin zo veel gebeurd is. Waarin ontwikkelingen zo snel zijn gegaan dat terugdenken aan vijftig of zelfs twintig jaar geleden vooral verbazing geeft. Ik pak mijn vaders arm en druk die kort tegen me aan. Eigenlijk een vreemd gebaar, want we zijn thuis nooit zo aanrakerig geweest. ‘Laten we verdergaan.’ Hij knikt en begint meteen te lopen. De natuur is voor mijn vader altijd belangrijk geweest; dat gegeven ken ik, de reden ervan niet. Op zondag gingen we vaak naar de zandverstuivingen in de Hoge Veluwe. Wij kinderen speelden daar in het zand, mijn vader vond er zijn rust. Onontbeerlijk naast zijn drukke baan als reumatoloog. Met twee broers en één zusje groeide ik op in een gezin dat ik als heel veilig ervoer. Als kind wist ik niet beter dan dat mijn vader en moeder er voor me waren. Er werd gepraat over school en over onze buitenschoolse activiteiten. Mijn vader ging aan het werk, mijn moeder bleef bij ons. Wij groeiden op en vroegen niets over vroeger. Vroeger was geweest, en van die tijd wisten we niets. Ineens zit er een liedje in mijn hoofd; gezongen door Wim Sonneveld. Waarschijnlijk werd het vooral door mijn ouders gedraaid, maar de woorden kan ik feilloos meezingen. En langs het tuinpad van m’n vader zag ik de hoge bomen staan. Ik was een kind en wist niet beter, dan dat het nooit voorbij zou gaan. Zo voelde het. Het zou altijd zo blijven. Je leefde niet in een verleden dat voorbij was. En ook niet in een toekomst vol waanzinnige uitvindingen. Je leefde met de inzichten van dat moment. 28
Het is fi jn dat we nu een hele dag de tijd hebben om elkaar te ontdekken. Ik ben nieuwsgierig en wil ineens zo veel weten dat ik me afvraag of een dag samen ons voldoende tijd zal geven. uit: Kruimels zijn ook brood - Marelle Boersma & Joop Boersma blz. 22 29
HOOFDSTUK 8 - DRUKWERK In Schrijven Magazine verscheen een artikel van mij met tips, trucjes en oefeningen voor het schrijven van levensverhalen. Daarin heb ik dit boek als voorbeeld genomen. Al tijdens het schrijven ging ik mensen vertellen dat ik hiermee bezig was. Als ik een afspraak had gehad, plaatste ik iets erover op Facebook. Dat raad ik anderen ook aan. Je hoeft niet te vertellen hoe mooi je boek is; dat moeten anderen maar bepalen. Je kunt wel vertellen hoe mooi het proces is en hoe bijzonder het is om dit verhaal te mogen schrijven: de ontdekkingen die je doet, de gesprekken die je voert naar aanleiding van wat je hebt geschreven. Wat er gebeurt omdat je gaat schrijven: daarover schreef ik. En nu? Natuurlijk reageer ik wanneer mensen vertellen dat ze aan een bepaalde passage zoveel hebben gehad. Een heel mooie reactie vond ik dat iemand ons boek als volgt omschreef: dat je als lezer kan meeleven, zonder het unheimische gevoel te hebben dat je meegluurt en te dicht op diepe privé gevoelens zit. Alsof je een stukje meeloopt en tijdens het luisteren je gedachten teruggaan naar eigen herinneringen. Deze lezer vond het geweldig dat ik dat heb kunnen bewerkstelligen. Dat is, denk ik, hoe je mensen kunt raken: als ze zich kunnen herkennen in wat je schrijft. Zo schreef ik openhartig over de dood van mijn zusje. Er zijn zoveel mensen die een dierbare verloren zijn. Ik heb er dan ook geen problemen mee dat mensen zoiets van mij weten. VRIJ SCHRIJVEN Mijn belangrijkste tip? Ga eerst schrijven, want dat helpt je om je focus te vinden. En schrijf zo vrij mogelijk. Laat je niet beperken door spel- of stijlfouten. Schrijf allerlei herinneringen op uit fases in je leven die jou zijn bijgebleven. En schrijf dan vooral je emoties op en niet alleen de feiten. Jouw emoties opschrijven maakt dat mensen zich verbonden met je kunnen voelen. Al schrijvend ontdek je vanzelf dat je steeds naar een bepaalde verhaallijn terugkeert. Jouw kader. 30
VAN BINNENUIT - MARELLE BOERSMA Gun jezelf bovendien de vrijheid om niet meteen te beslissen of je jouw boek gaat uitgeven. Een boek is ook al geslaagd als het jou helpt om inzicht te krijgen en andere keuzes te maken. Het mag bij een geschreven verhaal blijven. Misschien kun je dat verhaal later gebruiken om een ander boek te schrijven. En sta je er dan al veel meer boven. Eigenlijk heb ik dat ook gedaan. Wat mijn drijfveer was voor het schrijven? Ik wilde weten wat mijn vader heeft meegemaakt en ik wilde dat zo mooi mogelijk op papier zetten. Autobiografisch schrijven lijkt wat dat betreft totaal niet op thrillers schrijven. Bij levensverhalen mag je veel mooier schrijven. Veel minder rauw, veel meer in metaforen. Mijn uitgeefster die mijn thrillers publiceert, was heel enthousiast over dit boek: ‘Goh, jouw schrijfstijl leent zich dus ook voor dit soort boeken.’ Ik was bij dit boek niet direct bezig met een doelgroep. Toch is het goed om er - in een later stadium - wél over na te denken. Schrijf je bijvoorbeeld een zelfhulpboek waarmee je mensen tot steun wilt zijn, dan is het goed om jezelf de vraag te stellen wie je doelgroep is. Dan bouw je je verhaal op een heel andere manier op en is het bijna een soort businessboek. Een levensverhaal gaat met name over datgene waarmee je worstelt, ziekte of dood, of waarvan je geniet, zoals de reizen die je onderneemt. Je vertelt over de keuzes die je maakt en vooral waarom je dat hebt gedaan. Voor mij is het een prachtige ervaring om te merken dat de band met mijn vader nog meer verdiept is. En als ik hoor dat mensen door ons boek ook vragen aan hun eigen ouders gaan stellen, maakt me dat iedere keer weer heel blij. 31
DE ACHT ANDERE ERVARINGSVERHALEN 1. LEVEN EN OVERVLOED - Daniëla Postma In 2013 hadden haar schoon ouders een huwe lijks jubi leum in het voor uitzicht en het leek opeens vooral mal om het níet te doen. Ze heeft immers een bedrijf in levensverhalen en helpt mensen om boeken te maken over hun leven. Zo doen de ging Daniëla óók een boek schrijven en vormgeven voor eigen kring. Een liefde volle terugblik op een gelukkig huwelijk. 2. OPEN OM TE ONTVANGEN - Linde ten Broek Zoveel vragen blijven opgesloten in mensen, vinden nooit hun weg naar buiten, ontmoeten niet dat ene antwoord waarnaar ze op zoek zijn. Zoveel liefde mag geen naam hebben en wordt dus ook niet genoemd en benoemd. Of slechts terloops ontvangen. Met haar boek ‘Moeders & Dochters’ wilde Linde ten Broek daarin verandering brengen. Zij interviewde vrouwen over die ene bijzondere familieband. 3. KALE FEITEN OF EIGEN WAARHEID? - Brenda van Dijk De 78jarige Jan Fels las en verzamelde jaren lang alles wat los en vast zat over de emigratie van Nederlanders naar Australië. Hij kon niet leven met de gedachte dat zijn uitgebreide ver zameling aan informatie ooit bij het oud vuil zou belanden. Brenda van Dijk kreeg als ghostwriter de unieke opdracht om van zijn levens werk een prettig leesbaar boek te maken: ‘Je neemt jezelf mee overzee’. 4. HOU ME MAAR VAST - José Franssen José Franssen werkt al tientallen jaren beroeps matig met mensen en hun levens verhalen. Tijdens de laatste levensfase van haar moeder, besloot ze over de zorg voor haar moeder te schrijven. Zo werd de lange periode van zor gen ook een tijd van ‘herinneringen van gen’. Met dit persoonlijke boek biedt José troost aan andere mantel zorgers. Ook hoopt ze dat haar boek een bijdrage levert aan betere zorg voor mensen met dementie.
5. MET DE WIND IN JE RUG Hoe kun je van wind tegen wind mee maken? Daarover gaat ‘Windkracht 6’, het ervarings verhaal van Agnes van Overveld en haar blin de vriendin Ria. Het boek vertelt over twee vrouwen die tegenslag in hun leven, dankzij doorzettingsvermogen en humor, wisten om te buigen tot iets kostbaars. Je krijgt een ont roerend inkijkje in de bijzondere vriendschap tussen deze vrouwen; de een met een zichtbare, de ander met een onzichtbare beperking – maar allebei vooral gezegend met een grenzeloze passie voor positief leven. 6. HET LEEFT IN ONS VOORT - Simone Berger Tot haar eigen verbazing bestond het nog niet: het boek dat Simone Berger graag wilde laten uitgeven. Een boek dat een waardevol hulpmiddel zou zijn om de herinneringen van mensen aan NederlandsIndië vast te leggen. Een boek waarin niet alleen vragen werden gesteld en achtergrondinformatie werd geboden, maar echt alle zintuigen geprikkeld zouden worden. ‘Istori Kita jouw familiegeschiedenis’: omdat het zo belangrijk is je eigen herkomst en familiegeschiedenis te kennen. 7. DE KRACHT VAN LIEFDE - Karin Rienstra Het was gemakkelijker gezegd dan gedaan, ontdekte ze: het verhaal van haar moeder opschrijven. Gelukkig weerhield dat Karin Rienstra er niet van om het avontuur toch aan te gaan. Ze interviewde niet alleen haar moeder, maar hield daarnaast gesprekken met andere familieleden en vrienden. Zo ontstond een prachtig en krachtig portret van een moedige moeder vol levenslust. 9. ZICHTBAAR KLEURRIJK - Saskia Maarse Hoe is het om in Nederland te ondernemen als je roots in een ander land liggen? Saskia Maarse ging hierover met vele mensen in gesprek, zodat zij in haar boek ‘Tutti frutti het succes van kleurrijk en ondernemend Nederland’ zichtbaar zou kunnen maken hoe andere culturen een verrijking van je leven kunnen worden.
8. Doe eens lekker gek! In deze fase is het handig om vast hierover na te denken: HOE wil jij je boekfeestje gaan aankleden? Want zeg nou zelf: hoe vaak maak je mee dat je een eigen boek met een eigen levensverhaal in handen krijgt? Tenzij schrijven je beroep is, zal dat niet iedere week voorkomen. En zelfs als het je vak is, blijft het fi jn om de geboorte van een boek te vieren. Het is net een zwangerschap. (Niet voor niets staan in dit boek negen hoofdstukken.) Je bent in blijde verwachting. En als alles goed gaat, loop je echt even op roze wolkjes als jouw geesteskindje ter wereld is gebracht. Ga het dus vieren en maak daar een geweldig feest van! Wil je een blijvend aandenken aan deze dag (laten) maken voor jezelf en/of je gasten.? Schakel dan ook eens een drukker in voor iets anders dan alle e bok en/of de uitnodiging voor je boekfeestj dr 34
Waarom zou je niet van je favoriete afbeelding(en) een mok laten maken of een tas, een telefoonhoesje, een pet, een t-shirt, een schilderijtje op canvas, een koelkastmagneet, een muismat of zelfs een complete kalender? Maar begin uiteraard met een mooie en persoonlijke uitnodiging. Voor jouw boekfeestje. Zodat jij straks niet de enige gast bent. Als je op tijd begint, is het allemaal op tijd klaar. Houd ook hier er rekening mee dat er iets fout kan gaan in het productieproces en zorg dat je genoeg tijd hebt om iets eventueel opnieuw te bestellen! 35
Alle samenhang in dit boek is te danken aan W I E T V A N B R O E KH O VE N de boekbinder
de ervaringen met & van (toekomstige) auteurs toch maar niet ‘Misschien moest ik het toch maar niet doen,’ zegt ze wat aarzelend. ‘Wat denk jij?’ Slechts een paar dagen geleden heb ik nog een lang telefoongesprek met haar gevoerd, waarin we alle kosten op een rijtje hebben gezet die kunnen opdoemen als je een boek voor een groot publiek wilt gaan maken. Dat kunnen heel wat kosten worden, als je echt alles uit de kast wilt halen. Zij wilde dus ook zo onge veer alles. En nu voeren we dit gesprek. Haar aarzeling heeft niet met geld te maken. Deze auteur is gewend in zichzelf te ‘investeren’, zoals ze het zelf noemt. En een beetje is het boek er eigenlijk al. We zijn inmiddels een aantal inter views verder. Via Skype hebben we moeiteloos boeiende conversaties gevoerd - zij woont in Verweggistan, ik niet - en dat voelde alsof we samen in één kamer zaten. Niks geen afstand. Zozeer spatte haar enthousiasme van mijn iPad-schermpje af. Zelfverzekerd voerde ze steeds weer het woord in onze ge sprekken, en schilderde in geur en kleur het levens verhaal dat zij in boek vorm wilde laten verschijnen. Dat verhaal waarmee ze minstens de wereld zou gaan ve r overen, waarmee ze zoveel mensen aan het denken zou zet ten, waarmee ze inter nationaal zou gaan doorbreken, waarmee ze bij Oprah Winfrey zou belanden... 37
HOOFDSTUK 8 - DRUKWERK Dat levensverhaal, waarvan ze al die tijd zo zeker was geweest dat het verteld moest gaan worden. Ze wilde de mensen wakker schudden. Kies bewust. Laat je niet leven, maar leef het leven Soms gaat zo’n verhaal tegen jou praten. Het wil juist jou iets duidelijk maken. En dat is nu gebeurd. Bij haar. waarvoor je bestemd bent. Durf ervoor te gáán. Mij heeft ze daarmee zeker wakker geschud. Iedere keer als ik naar haar luister, gaat ook mijn eigen leven even onder de loep. Wie bepaalt mijn agenda? Doe ik echt de dingen die ik wil? En als dat niet zo is, waarom dan niet? Wat weerhoudt me? Ik snap haar aarzeling. Nee, het zit niet in het geld dat ermee gemoeid is om een boek te maken. Het gaat er niet om dat zij niet kan vertellen of ik niet kan schrijven. Levensverhalen hebben regelmatig niet alleen je lezer iets te zeggen. 38 Toen ze onlangs met een slaperige kop voor de spiegel stond, staarde haar verhaal haar aan en sprak maar één woord: ‘Echt?’ Toevallig is zij een moedig mens en heeft dus het lef om meteen de confrontatie met dat ene woordje aan te gaan. Haar portie moed is groot genoeg om een boek te schrijven over wat haar overkomen is, het is ook voldoende om het misschien toch maar niet te doen. En nu twijfelt ze alsnog even. Voelt zich veilig genoeg bij mij om dat in alle openheid te laten zien. Is sterk genoeg om zich niets aan te trekken van alles wat ik zeg - weet ik zeker - als ik met adviezen zou komen waar zij niets aan heeft. Die niet kloppen met haar eigen gevoel. Uiteraard vind ik het fijn dat ze niet alleen haar verhaal, maar ook haar twijfels met mij durft te delen.
TOCH MAAR NIET En ik snap best waarom ze ervan af wil zien en opeens denkt: ‘Ik doe het toch maar niet.’ Haar huidige gevoel lijkt op het mijne. Het is precies wat ik ervaar, als mensen aan mij vragen: ‘En wanneer schrijf jij jouw verhaal?’ Wat ik kort geleden pas werkelijk onder woorden kon brengen, toen opnieuw een vriendin mij ernaar vroeg. Zodat na dat ene woordje ‘niet’ een duidelijke reden kon volgen: ‘Ik woon niet meer in mijn verleden.’ Ik leef in het hier en nu. En wie ik nu ben, wat ik nu doe, dát wil ik graag met mensen delen. Maar vroeger mag vroeger blijven. Ik woon niet meer in mijn verleden. Zij voelt dat opeens ook. Praten over wat ooit is gebeurd, verandert haar stukje bij beetje in wie ze destijds was - zo tastbaar kan ze de herinneringen oproepen, als het moet - en het kleurt de momenten van alledag op een manier die haar niet aanstaat. En opeens denkt ze: Waarom eigenlijk? En ze kijkt nog eens goed om zich heen. Hoe mooi alles vandaag is. Hier en nu. Mooier dan ooit. Huis, vriend, baby, baan... Alles. En ze beseft hoe ze al een tijdje, dankzij haar boek, één dingetje helaas dreigt te gaan vergeten. Om van al dat moois voor de volle honderd procent te genieten. Ja, ze kan haar verhaal vertellen. Als het moet. Maar van wie moet ze? Dus ze denkt dat ze het toch maar niet doet. ‘Wat denk jij?’ vraagt ze me. En ik antwoord haar, uit het diepst van mijn hart: ‘Ik denk dat ik je mag feliciteren. Je hebt zojuist een geweldig goed besluit genomen.’ 39
EN NU JIJ... 8. GEGEVENS INVULLEN Bij het opvragen van offertes moet je deze gegevens voor jezelf al op een rijtje hebben gezet. Denk eraan dat het totale aantal bladzijden altijd deelbaar door 4 moet zijn. En vergeet niet daarbij alle extra bladzijden voor en na je verhaal ook op te tellen: titelpagina, inhoudsopgave, dankwoord enzovoort. De algemene gegevens ◊ Het formaat van je boek ◊ Het aantal bladzijden ◊ Hardcover of softcover ◊ Wel/geen afbeeldingen in het binnenwerk van je boek De bedrukking ◊ Hoeveel pagina’s komen er in kleur en hoeveel in zwartwit? (Soms scheelt dat in de totaalprijs) De afwerking ◊ Welke papiersoort wil je voor het binnenwerk? ◊ Welke papiersoort voor de cover? ◊ Hoe wil je jouw cover afwerken: glans- of mat laminaat? ◊ Heb je nog speciale wensen: bedrukte schutbladen, een leeslintje (hardcover), een ronde rug (hardcover), pagina’s met afgeronde hoekjes (softcover), een aparte stofomslag (hardcover) of een extra fl ap aan de cover die je naar binnen kunt vouwen (softcover) en dat laatste misschien zelfs aan de voor- én de achterkant? Veel printing-on-demand-services bieden een aantal vaste formaten, anderen kunnen ieder denkbaar formaat printen. TIP Weet je het niet, vraag dan het advies van de drukker: ‘Wat zou u aanraden?’ Echte vaklui houden van hun werk en praten er graag over.
NAWOORD: THE MAKING OF ... Tijdens een periode van ziekte miste ik het soort boeken dat ik tegenwoordig mag helpen maken. Boeken waarin mensen uit eigen ervaring vertellen hoe je positief kunt omgaan met tegenslag en verlies, zonder verdriet of pijn te ontkennen of bagatelliseren. Daarnaast lees ik graag boeken waarin de geschiedenis op een persoonlijke manier herleeft, dankzij boeiende anekdotes over het dagelijkse bestaan in vroegere tijden en/of andere landen. Zulke boeken laten je niet alleen anders kijken naar jouw Hier & Nu, maar werpen vaak ook nieuw licht op je eigen Toen & Ooit. Geen wonder dat ik in 2012 besluit om - als schrijfcoach, redacteur en vormgever - mensen te gaan helpen om boeken met levensverhalen te maken. Voor mij komt alles daarin samen wat mijn vak zo waardevol en interessant maakt: de diepgaande contacten met auteurs, het stoeien met teksten en beelden, het regelen van allerlei ditjes en datjes, en steeds weer iets nieuws mogen leren van de mensen die ik begeleid… de illustratie waarmee ik mijn boek op mijn eigen website aankondig 41
NAWOORD Waarop ik niet was voorbereid, is dat levensverhalen een soort sneeuwbaleffect hebben: aan dat ene levensverhaal dat je deelt, gaan steeds meer andere levensverhalen vastkleven. Als het balletje eenmaal rolt, wordt het vanzelf groter en groter. Het is bovendien een ingewikkeld proces, zowel wat de technische zaken betreft die je moet regelen als de emotionele dilemma’s waar je tegenaan loopt. Die technische kant is me beroepsmatig vertrouwd, die andere kant verrast me soms. Vaak positief, soms ook negatief. Opnieuw miste ik een bepaald soort boek: een handleiding die je niet alleen vertelt hoe je een boek maakt van een levensverhaal, maar ook wat dat met jou doet, voor én na het verschijnen van jouw boek. Ik besluit dat boek met ervaringsverhalen en tips zelf te gaan schrijven. Aanvankelijk wil ik dat nog heel groots aanpakken: tien interviews met auteurs, tien met mensen uit het boekenvak. Tegelijk wil ik het niet groter maken dan het is en ik denk - wat de interviews met auteurs betreft - nog vooral aan de mensen die ik zelf heb mogen begeleiden. Op dat moment heb ik al ruim twintig mensen geholpen bij het schrijven, redigeren, vormgeven en/of drukken van hun levensverhaal. Ik ben dus ook getuige geweest van de verhalen die samen met hun boek geboren werden. Al heeft mijn begeleiding niet altijd tot een concreet boek geleid, verhalen zijn er sowieso genoeg. VERHALEN VANGEN Verhalen over het leven zijn het die zich over een breed gebied uitstrekken. Dat loopt van de kleinzoon die ‘het boek van opa’ kiest voor een spreekbeurt op school - via de vrouw die met haar eigen levensverhaal andere vrouwen wil helpen die lijden onder vaginisme - tot de moeder die een dagboek publiceert waarin ze vertelt over de periode dat haar dochtertje leukemie had en zij niet wist hoe dat zou aflopen. En dan zijn er nog de uitstapjes naar luchtige en vrolijke momenten, waarin boeken met levensverhalen vooral van feestelijke gelegenheden getuigen. Bijzondere verhalen zijn het, stuk voor stuk. 42
THE MAKING OF... Sanne kijkt toe hoe haar boek wordt gedrukt Neem nu dat dagboek over Sanne. Dat werd ooit geschreven om - in de vorm van mails - vrien den en familie op de hoogte te kunnen houden tijdens de lange maanden die haar ouders en zij doorbrachten in het ziekenhuis. Nu is het bedoeld als steuntje in de rug voor ouders die in eenzelfde situatie verkeren. Haar dochter is genezen verklaard en heeft erop aangedrongen: ‘Mam, dit moet je uitgeven zodat je anderen met ons verhaal kunt helpen!’ Inmiddels ligt het boek in een aantal boekhandels en helpt het inderdaad andere papa’s en mama’s en hun kinderen. EEN BEETJE MEER, EEN BEETJE MINDER Al gauw ontdek ik dat mijn plan te ambitieus is. Ik ervaar wat ik ook aan anderen leer: als je te ambitieus en perfec tionistisch bent, komt je boek nooit af. Ik leg de lat voor mezelf dus wat lager. Tegelijk kom ik erachter dat het nog niet ambitieus genoeg is. Ik mag ook buiten mijn eigen kringetje kijken. En dan gaat het opeens stromen. 43
NAWOORD Als vanzelf kom ik met allerlei levens verhalen in aanraking, waarvan ik meteen al voel: ‘Dit levensverhaal hoort in mijn boek thuis’. Soms verloopt dat wonderlijk. Op internet trekt bijvoorbeeld een cover mijn aandacht en ik voel: van dit verhaal wil ik méér weten. Als de auteur (Agnes) bij mij op de bank zit voor een interview, blijken wij elkaar al eerder te hebben ontmoet. ‘Die ene zin waarmee mijn flaptekst begint, dank ik aan jouw advies tijdens die ene schrijfdag,’ vertelt ze me. En ze neemt het me niet eens kwalijk dat ik dat al niet meer weet, want inmiddels zo veel mensen aan mijn tafeltje heb zien verschijnen tijdens schrijfdagen. ALS VANZELF Als vanzelf... dat blijft grappig genoeg de rode draad in wat ik doe. Allemaal even moeiteloos? Nee, dat absoluut niet. Maar met één ding zit het altijd goed: de juiste mensen verschijnen op het juiste moment op mijn pad. Als vanzelf. Bij het maken van dit boek voel ik dat sterker dan ooit. Ik hoef alleen maar erop te blijven vertrouwen dat de goede God me dat allemaal geven wil. Het is zoals Renate Dorrestein ooit omschreef: dit boek is er al, maar ik moet nog wel even zorgen dat het op papier belandt. Het ene moment is dat in een mum van tijd gebeurd, het andere moment is het me zelf bijna een raadsel hoe dat eruit gaat zien. Want dat wordt me wel duidelijk: dit boek van mij heeft een eigen wil. Het weet precies hoe het wil worden als het later groot is. En het snapt soms echt niet dat ik dat nog niet snap. Wat de inhoud betreft, zie ik pas halverwege welke draad zich ontrolt in al die schijnbaar toevallige ontmoetingen die tot interviews leiden: meerdere mensen bij wie mijn hart een sprongetje maakte - jouw verhaal hoort thuis in mijn boek! - zijn op de een of andere manier collega’s van me. Ze doen het vaker en ze doen het graag: werken met levensverhalen. En dat is niet voor niets. En toch... als het dan om je eigen levensverhaal gaat of het verhaal van wie je dierbaar is, word je als de huisarts die in een patiënt uit haar spreekkamer verandert. Want: nu zelf in blijde verwachting. Kwetsbaar word je dankzij dat ene verhaal dat in jou aan 44
THE MAKING OF... een boek met een eigen willetje het groeien is. Die ervaring ga ik nu eveneens delen in de maanden dat ik aan mijn boek werk. Die ervaring wíl ik ook werkelijk volop delen; en dus neem ik ook een eigen boek op voor eigen familiekring in mijn uiteindelijke selectie van levensverhalen. SCHRAPPEN EN AANVULLEN De vormgeving van mijn boek is nog wel even een dingetje. Een geweldige klik voel ik met opnieuw een prachtige persoon die plotseling in mijn leven opduikt - ik win ‘toevallig’ haar boek - en we hebben allebei zin om dit project samen te gaan oppakken. Ik zal alle tekst, zij zal alle plaatjes en pagina’s vormgeven. Maanden achtereen merken we vervolgens dat het niet werkt zoals we allebei hoopten, al is het een feestje om elkaar iedere week te spreken. Tot het me opeens duidelijk wordt: ik besteed iets 45
NAWOORD uit wat ik het liefst gewoon helemaal zelf zou willen doen. En zij ontdekt op hetzelfde moment dat ze liever even alle tijd aan eigen producties zou besteden. Het kwartje valt. Laten we dat dan ook maar doen. Was het dan zinloos dat we elkaar hebben ontmoet? Nee, op de valreep leert ze me iets wat ik nog niet wist en weer opent zich een nieuwe wereld voor me. Wat een geschenk! de eerste versie die als preview met hoofdstuk 2 verschijnt Zo gaat het de hele tijd. Verschillende versies van mijn boek-in-wording verschijnen, al staan sommige onderdelen meteen al als een huis in inhoud én vorm. En de mooiste teksten schrijf ik moeiteloos, steevast tussen de regels door, ‘s ochtends aan het ontbijt. Die waren er al, ergens, en hoefden alleen nog uit de lucht te worden geplukt. Tot op het laatst schuif en sleep ik en voeg toe als ik weer een paar kostbare schatten ontdek. Schrap en schraap het teveel eraf, al is dat soms met pijn in mijn hart. Stel bij om niet te hoeven uitstellen. Ik zeg uiteindelijk zelfs opdrachten af om me volledig hieraan te kunnen wijden. En ontdek opnieuw dat mijn auteurs schatten zijn: ze begrijpen dat gewoon. Helemaal. Dat zouden zij ook doen om van droom tot daad te komen. En tot slot accepteer ik dat mijn boek best lijkt op mij: zo’n rare mix van muggenzifterig kunnen zijn in de details en toch niet echt volledig consequent in de grote lijnen. 46
THE MAKING OF... EEN ODE AAN HET LEVEN Steeds meer wordt voor mij dit boek over boeken met levensverhalen als een liefdesverklaring aan het leven zelf. ‘Het komt mooier dan ik had kunnen bedenken,’ is het motto van één auteur van mij. Hier sta ik dan en al bijna aan het einde van het proces schrijf ik mijn slotwoord. En ik kan het alleen maar beamen. Het komt mooier dan ik had kunnen bedenken. Ik hoop dat ik iets van dat wonder - van die schoonheid in de vele waardevolle ontmoetingen die hebben geleid tot dit boek - in tekst en beeld heb kunnen overbrengen. En stiekem hoop ik zelfs dat die schoonheid een uitermate besmettelijk spulletje mag zijn: zodat ook jij (als je dat niet al deed) steeds meer goeds mag ontlenen aan de ontmoetingen die jij hebt met mensen en steeds meer vreugde mag beleven aan de levenservaringen die jullie met elkaar delen. Ook als die verhalen niet in een boek belanden! Gewoon, omdat het ontzettend fijn is om je verbonden te kunnen voe len met anderen en te ervaren dat je elkaar kunt troosten, bemoedigen en inspireren. Wie deelt, vermenigvuldigt geluk. En dan zie ik het Zomaar ineens zie ik hoe bijzonder je bent En in wat je zegt en denkt en doet en nu dus hebt gedeeld met mij VERMENIGVULDIGD GELUK
LEESLIJST VOOR EXTRA INSPIRATIE Helaas kan ik niet alle boeken apart bespreken, al zou ik het liefst bij elke titel een beschrijving neerzetten die jou een goede indruk geeft van de inhoud en die het boek dus recht doet. Om het toch niet helemaal bij een droge opsomming te laten, heb ik een persoonlijke Top Tien samengesteld. Deze tien boeken hebben één ding gemeen: je krijgt steeds zowel handige tips als concrete opdrachten om heel gericht met jouw levens verhaal aan de slag te gaan. Dat heb ik er dus niet meer apart bij vermeld, want dan zou ik maar in herhaling vallen. Alle boeken op deze leeslijst zijn de moeite waard (wat mij betreft) én nog steeds leverbaar; en ze hebben betrekking op levensverhalen. Nou ja, behalve die paar geweldige boeken die vooral over het schrijven van verhalen gaan en die leuke kaartensets waarmee je prachtige vragen aan anderen kunt stellen... Tot slot: alle boeken staan bewust in volstrekt willekeurige volgorde vermeld. Ik vind ze allemaal mooi; ik hoor graag nog eens hoe jij daarover denkt!
MIJN EIGEN TOP TIEN (In het boek staat straks bij iedere titel een korte recensie) AUTOBIOGRAFISCH SCHRIJVEN - Willemijn Soer ISBN: 9789060386972/ Christofoor / 280 pagina’s ISTORI KITA - JOUW FAMILIEGESCHIEDENIS - Simone Berger ISBN: 9789402601282 / Aerial Media Company B.V. / 320 pagina’s SPELEN MET JE LEVEN - Nanda Huneman ISBN: 9789463230667 / Boekengilde / 171 pagina’s ZO DOE JE DAT - JE LEVENSVERHAAL SCHRIJVEN - Brenda van Es ISBN: 9789492613004 / 100 jaar na vandaag/ 175 pagina’s MET OUDERE MIGRANTEN IN GESPREK OVER HUN LEVENSVERHAAL Paulien Matze, Wout Huizing en Yvonne Heygele ISBN: 9789036807500 / Bohn Stafleu van Loghum / 128 pagina’s HET FAMILIEPROJECT - John-Paul Flintoff en Harriet Green ISBN: 9789044536577 / de Geus / 108 pagina’s OP VERHAAL KOMEN - Ernst Bohlmeijer en Gerben Westhoff ISBN: 9789089539861 / Boom / 222 pagina’s HET SCHRIJFHANDBOEK - Saskia de Bruin ISBN: 9789077770450 / AnkhHermes / 316 pagina’s BEELDIG GEVONDEN! - Brunhilde Borms ISBN: 9789020998719 / Lannoo / 93 pagina’s MIJN LEVEN IN KAART - Wout Huizing en Thijs Tromp ISBN: 9789036802840 / Bohn Stafleu van Loghum / 78 pagina’s & 50 kaarten
REACTIES VAN LEZERS Eigenlijk is dit helemaal geen boek, maar een beleving. Dit boek raakt je. Haast spelenderwijs ontdek je de vele tips waarmee je van jouw levensverhaal een mooi boek kunt maken. (Jolanda Pikkaart, De Kleurrijke Schrijfcoach) Aanrader! Deze speelse handleiding voor levensverhalen roept een fijn ‘feelgood’-gevoel op, maar staat ook eerlijk bij emotionele dilemma’s stil. Een breed spectrum aan ervaringen komt aan bod in de verschillende soorten teksten. De technische aspecten worden met aansprekende praktijkvoorbeelden verrassend sprankelend in beeld gebracht. (Esther Kraaijenbrink, Bestel mijn boek) Ik vind het bijzonder knap en boeiend hoe Daniëla Postma negen fases in het boekproces vanuit verschil lende invals hoeken weet neer te zetten. Het heeft me inspiratie gegeven en beves tigt me in mijn gevoel dat ik volop fun mag hebben in het design van ons eigen boek.’ (Jaldhara Groeneveld) ‘Zelfs als je alleen maar door het boek heen bladert, blijft het boeien. De manier waarop Daniëla Postma schrijft, maakt het eenvoudig om te lezen, ook als je weinig van het boekenvak afweet.’ (Charles Huygh) Goed dat er nu een boek is dat de ervaringen belicht van mensen die hun levensverhaal in een boek uitbrachten. Fantastische opmaak, inspirerend, prik - kelende titels, waardevolle inhoud. (Brenda van Dijk, Duidelijk Verhaal) Nieuwsgierig naar de rest? In de (online) boekhandel kun je het complete boek kopen en je kunt het ook lenen bij de bibliotheek!
1 Online Touch