0

GROEI&BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren Gedaantewisseling Hoe een oud bedrijventerrein veranderde in een moestuin Lessen uit Tolkamer De grassen van tuinontwerper Jelle Grintjes Ondergewaardeerd De lijsterbes verdient meer respect, vindt kweker Sietske Metz HOE GROOTS KLEIN KAN ZIJN Meesterwerken op postzegelformaat Nieuwe RUBRIEK

REDACTIONEEL COLOFON Lidmaatschap /abonnement Een abonnement op Groei & Bloei betekent automatisch een lidmaatschap van de vereniging Groei & Bloei en omgekeerd. Leden kunnen deelnemen aan de activiteiten van de afdeling in de woonomgeving of andere afdelingen. Het lidmaatschap loopt van 1 januari tot en met 31 december en wordt stilzwijgend jaarlijks verlengd. Bij tussentijdse toetreding is een evenredig deel van de contributie verschuldigd. Contributie 2019: € 69,95. Gemeenten, instellingen en bedrijven € 88,50. Jeugdleden € 25,-. Opzeggen: voor 1 oktober 2019. Schrijf naar Groei & Bloei, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer of e-mail: leden@groei.nl • Wil je zelf lid/abonnee worden of iemand als lid opgeven? Ga naar www.groei.nl of bel 079-3681225. • Heb je vragen over de bezorging? Ga naar www.groei.nl, optie ledenservice, of bel 079-3681225. • Heb je vragen over de contributiebetaling? Bel 079-3681225. • Wijzigt je adres of is je adres onjuist? Ga naar www.groei.nl, optie ledenservice, of stuur een briefje naar Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer. • Wil je een verzamelband bestellen of een nummer nabestellen? Dit kan via de webwinkel van Groei & Bloei: www.tuinen-shop.nl • Heb je groenvragen? Stuur een e-mail naar groenadvies@groei.nl of een brief naar Groenadvies, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer. Deze service is uitsluitend voor leden; vermeld daarom altijd je lidnummer. • Voor overige vragen: Groei & Bloei, Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer, telefoon: 079-3681215 e-mail: secretariaat@groei.nl facebook.com/GroeiNL instagram.com/groei_en_bloei youtube.com/user/Groeienbloei1 nl.pinterest.com/groei twitter.com/GroeiNL TIJDSCHRIFT REDACTIE Anne Boot (eindredacteur), Fransje van Dorp, Jasker Kamp (hoofdredacteur), Janine van Nunen (redactiesecretaresse), Sandra Verkic (beeldredacteur), Marianne Vrijhof en Mariëtte van Vucht (online) Postbus 485, 2700 AL Zoetermeer Telefoon: 079-3681235 E-mail: redactie@groei.nl VORMGEVING M&D vormgevers DRUKKERIJ Corelio Printing, Erpe-Mere DISTRIBUTIE B.V. Aldipress, Utrecht; AMP N.V. Brussel. ISSN 0017-4475 ADVERTENTIEVERKOOP 55COMMUNICATIONS Koelmalaan 350, 1812 PS Alkmaar telefoon: 072-2010140 e-mail: info@55communications.nl VERBINDEN Ik kreeg laatst een mailtje van een nieuw vijfeurolid. Hij was teleurgesteld over het eerste nummer dat hij ontving. Dat was het nummer hiervoor, het juli-augustusnummer. Hij verwachtte weelderige, kleurrijke tuinen, maar kreeg vooral veel tropisch groen. Een trend in tuinenland, dus relevant om over te schrijven, vinden wij. Natuurlijk vind ik het jammer dat we een lezer teleurstellen, het liefst zie ik alleen maar blije gezichten. Maar een mooie tuin alleen is niet genoeg om in het blad te komen. Er moet een verhaal achter zitten. Een goed verhaal. Het mag ook een tuin zijn die esthetisch misschien niet zo mooi is. Als het verhaal goed is, dan besteden we er aandacht aan. Achter de moestuin in het Havenpark in Apeldoorn zit een mooi, gelaagd verhaal. Het is te lezen even verderop in dit nummer. Ik ga hier nog niet te veel weggeven, maar ik kan wel zeggen dat de tuin een initiatief is van twee vastberaden en vasthoudende Groei & Bloei-mannen: Mart Nederhof en Dick Vonhof. Het is een verhaal dat laat zien dat tuinieren om zoveel meer dingen kan gaan dan alleen het creëren van een mooie tuin. Het is een verhaal dat gaat over verbinden. Dat proberen we in en met dit magazine ook te doen. Het lukt ons nog steeds niet om alleen maar blije gezichten te creëren, maar het is bij elk nummer wel weer onze ambitie. Jasker Kamp (hoofdredacteur) jasker@groei.nl © (Gedeeltelijke) Overname van artikelen is uitsluitend toegestaan na toestemming van de redactie en met duidelijke bronvermelding. G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 3

inhoud september ONTWERPEN 50 Lessen uit Tolkamer In Tolkamer vind je de adembenemende showtuin van Jelle Grintjes. Hij deelt graag zijn tips voor het gebruiken en combineren van planten. Debutanten in deze nieuwe rubriek zijn de dansende lichtvangers: grassen! 6 BEZIG 8 VERS GEPLUKT 11 COLUMN EDWIN ODEN 13 TIPS VAN FRANSJE 15 INSTATUIN 16 EVERGREEN 20 KWEKER: COEN JANSEN 28 GEMEENSCHAPPELIJKE MOESTUIN 37 DRIE KLEINE TUINEN 54 KRAMER: IJZERHARD 56 BORDERRECEPT 58 DE LIEFHEBBERS 60 VERVANGERS VOOR BUXUS 64 LEKKERE LIJSTERBES 68 DILEMMA: WANNEER SNOEIEN? 70 TUIN-ABC SEPTEMBER 72 TUINVRAGEN 74 FLORAL DESIGN 78 NATIONALE TUINWEEK 82 VERENIGINGSNIEUWS 83 BRIEVEN 85 BEZOEK MIJN TUIN 86 AGENDA 90 VOLGENDE MAAND G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 5

BEZIG Rondje tuin Wat doen mensen in de tuin? Dini Baten bereidt zich voor op tuinbezoek. Ze wil de tuin tiptop in orde hebben als er bezoekers komen. Dus gaat Dini met een kruiwagen langs de borders, waar ze uitgebloeide bloemen weghaalt, hier en daar wat snoeit en kale plekken opvult. “Ik hou ervan als alles netjes is, zo zit ik gewoon in elkaar”, vertelt ze. En dat is nog een hele klus in de 6.500 m2 grote tuin. Gelukkig krijgt ze daarbij hulp van haar man Matt, die zo mogelijk nog preciezer is dan zijzelf. Ze hebben wel een duidelijke taakverdeling gemaakt. “We zijn een uitstekend team, maar als je je met elkaars werk gaat bemoeien, lukt het niet”, zegt Dini. “De typische mannenklussen, zoals het onderhoud van de vijver en het gras, neemt hij voor zijn rekening.” En dat doet hij met zoveel toewijding dat het soms zelfs haar te ver gaat. Lachend:”Maar ik heb me voorgenomen nooit commentaar te geven en dat werkt al heel wat jaren prima.” Dat het resultaat er mag zijn, vinden ook de bezoekers. Met busladingen vol komen ze vanaf het vroege voorjaar naar het Brabantse Nuenen om de tuin te bewonderen. En ook de hele maand september staan er nog bezoeken gepland. Daarna moeten ze echt aan de slag, want in oktober breekt de drukste periode van het jaar aan. Dan is het tijd voor de grote klussen en zijn ze hele dagen in de tuin te vinden. Dini: “Ik vind het altijd jammer als de tuinbezoeken achter de rug zijn, maar je hebt nou eenmaal ook tijd nodig om na te denken over de tuin en dingen te veranderen.” Want dat een tuin nooit af is, weet ze na meer dan twintig jaar tuinieren wel. Stukje bij beetje heeft ze in die periode de hele tuin aangepakt. Zo kwam er onder andere een mediterraan deel, een grassentuin en een formele tuin. Allemaal zonder ontwerp. “Ik heb geen groene opleiding gehad, dus de basis heb ik helemaal overgeslagen.” Dat is, zo vermoedt ze, ook de reden dat ze zich niet zo streng aan de regels houdt en veel op gevoel tuiniert. “En inmiddels heb ik natuurlijk ook aardig wat ervaring”, lacht ze. Het is dan ook al wat jaren geleden dat ze de tuin openstelde. “Op aanraden van een tuinvriendin had ik een bord in de voortuin gezet. Ik wist niet wat ik meemaakte, er kwamen wel honderd mensen langs die dag”, herinnert Dini zich. Omdat ze dat wel wat massaal vond, besloot ze dit niet meer dan een keer per jaar te doen. De rest van het seizoen kunnen bezoekers op afspraak langskomen. En daar heeft ze nog altijd veel plezier in. Dini: “Ik ben al zo lang met de tuin bezig en apetrots op wat het geworden is. Daar wil ik anderen graag van laten meegenieten.” Meer info: www.tuinaanhetboord.nl Tekst en beeld Sandra Verkic 6

BEZIG G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 7

GROENTIPS Fransjes WEGWijzer Fietsend richting de redactie van Groei & Bloei in Zoetermeer werd ik getriggerd door een bruin, langwerpig bordje. ‘Libellenreservaat’ stond erop. Benieuwd naar wat daar te zien zou zijn, sloeg ik rechtsaf. Het ‘reservaat’ bleek een stukje polder aan de rand van een woonwijk. Het is het enige stedelijke libellenreservaat in ons land en er huizen tien verschillende juffers en zestien echte libellensoorten. En omdat het gebied op een speciale manier wordt beheerd, worden dat er steeds meer. Kunnen tuiniers ook iets doen voor libellen, vroeg ik me af - denkend aan mijn eigen (vijverloze) tuin. “Een vijver zou een goed begin zijn”, leerde ik van een kenner. “Maar dan wel eentje die helder is, met planten op verschillende dieptes.” Toch kun je ook zonder vijver libellen naar je tuin lokken. Buiten de paringstijd gaan ze op zoek naar voedsel, ver van de vijver. Bloeiende nectarplanten trekken bijen, zweefvliegen en vlinders aan. En die worden weer gegeten door de libel. In haar vrije tijd tuiniert redacteur Fransje van Dorp met veel plezier in haar volkstuin. Op deze plek doet ze verslag van wat haar bezighoudt. Frivool “Jij bent toch van die wilde tuin?”, vroeg een mede-volkstuinder laatst aan me. “Ik was bang dat het niks meer zou worden dit jaar, maar gelukkig zie ik nu dat het toch nog goed is gekomen.” Tja. Wat is een wilde tuin? Daar kun je een hele boom over opzetten. Dat heb ik niet gedaan. Maar ik denk wel dat ik weet waarom het - in de ogen van mijn volkstuincollega - toch nog “goed kwam”. Het is te danken aan mijn BUDGET-bed Ik kan het iedereen aanraden: vaste planten kopen in september. Waarom? Aan het einde van het tuinseizoen weet je precies wat je tuin nodig heeft om er volgend jaar (nog) beter uit te zien. Zeker als je gedurende het seizoen notities hebt gemaakt, weet je waar de hiaten zitten en wanneer er te weinig bloemen waren. Daar komt bij dat september een uitstekende planttijd is - en kwekers hebben in deze periode een ruime keus. Zelf zet ik mijn september-aanwinsten graag op een apart bed, ergens in een hoekje van mijn volkstuin. Aan het begin van het volgende tuinseizoen zijn ze dan vaak al zo gegroeid dat ik ze meteen kan delen en heb ik twee planten voor de prijs van één. salvia’s. Niet de bekende, die in juni bloeien, maar de tropische, Zuid-Amerikaanse soorten. Met bloemkleuren in onwaarschijnlijk blauw of frivool rood, die de aandacht afleiden van wat sommige mensen als een chaos ervaren. Ondanks hun hoogte knakken de flexibele stengels niet om. Ze maken massa zonder massief te worden en bloeien door tot november. Er is ook een minpunt: vorst wordt niet of slecht verdragen. Maar er zijn zeker soorten die een goede kans maken de winter te overleven. In mijn tuin bloeien Salvia uliginosa en Salvia ‘Amistadt’ al drie jaar op rij. GELUKKIG IS HET TOCH NOG GOED GEKOMEN G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 13

KWEKERIJDAGEN 31 augustus & 1 september Fahner Vaste Planten organiseert in samenwerking met Groei & Bloei Hengelo op zaterdag 31 augustus en zondag 1 september. Aanvang beide dagen van 10.00 tot 16.00 uur. We bieden u een gevarieerd aanbod van standhouders met o.a. • Rotsplanten, • Hosta’s, • Pompoenen, • Clematissen, • Dahlia’s, • Bloembollen, • Biologisch gekweekte rozen van de Bierkreek, • Bloemschikken, • Tuinkunst, • Varens van Wouter van Driel • en veel vasteplanten en siergrassen. Kortom een gevarieerd aanbod dat het bekijken waard is. De tuinfair/kwekerijdagen zijn voor bezoekers gratis toegankelijk. Fahner Vaste Planten, Hengelosestraat 10, 7561SG Deurningen (navigatie Deurningen Dinkelland) www.fahner-vasteplanten.nl Jouw perfecte tuin! Door een TuinKeur-hovenier. sinds _ 1968 _ 50 jaar! En maak ook kans op € 1000,cashback! Kans maken is heel eenvoudig: 1. 2. Zoek een TuinKeur-hovenier bij jou in de regio op www.HovenierNederland.nl. Schrijf na de werkzaamheden een recensie en maak elke maand kans op € 1.000 cashback! Meer tuininspiratie: nl.pinterest.com/tuinkeur Koelmalaan 350, 1812 PS Alkmaar www.55communications.nl Wilt u in Groei & Bloei adverteren neem dan telefonisch contact op via 072-2010140 of stuur een e-mail naar info@55communications.nl

EVERGREEN Tuincoördinator Groen is hun werk, maar is tuinieren ook hun hobby? Groei & Bloei interviewt en fotografeert groenprofessionals voor de rubriek Evergreen in hun tuin. In aflevering twintig aan het woord: Monique Bruins Slot, coördinator bij de Tuinen Mien Ruys. Tekst en beeld Sandra Verkic 16 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

EVERGREEN

DE KWEKER PIONIER PLANT

COEN JANSEN Op de tuintafel: een pot koffie. Erachter: Coen Jansen. Z’n dunner wordende, grijsblonde krullen wapperend in de wind. ‘De hele dag in een kamer zitten en niet buiten kunnen zijn?’ Hij rilt bij de gedachte. ‘Ik ben kweker, zou niet anders willen. Het is een soort roeping.’ Tekst Fransje van Dorp Beeld Sandra Verkic

DE KWEKER nepeta ‘neptune’ ‘Deze Nederlandse vondst is een verrijking van het best wel grote sortiment nepeta’s. Deze wordt hier zo’n 70 cm hoog en bloeit al vanaf begin juni, in een diep paarsblauwe kleur.’ Baptisia ‘Ankum’s Albino’ ‘Dit is een van de eerste echt witte baptisia’s, maar we zijn er nog niet helemaal! Later in het jaar vormen de peulen een prachtige aanvulling.’ panicuM virgatuM ‘cheyenne sky’ ‘Er zijn tegenwoordig heel wat selecties in dit geslacht, maar deze springt eruit door zijn intens rode herfstkleur en relatief geringe hoogte (ongeveer 60 cm).’ Monarda ‘JAcob cline’ ‘Een hoge, tot wel 150 cm, sterk groeiende en vrijwel meeldauwvrije Monarda die helderrood bloeit. Sterk en betrouwbaar. De rode selecties zijn beter bestand tegen meeldauw dan de roze. Wordt ook ‘Jacob Kline’ genoemd.’ agastache ‘blAck Adder’ ‘Deze selectie, die we hier hebben gevonden, behoort nog steeds tot de betere. Mooi contrast tussen de diep donkerblauwe kelk en de blauwe bloemetjes. Redelijk standvastig, zeker op drogere grond, maar je weet het nooit! Wordt minimaal 120 cm hoog.’ 26 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 COENS FAVORIETEN

COEN JANSEN aster thoMsonii ‘Heel lang bloeiend vanaf juli, en dan ook nog in zo’n prettige, lavendelblauwe tint. Gaat eindeloos door, tot de eerste nachtvorst. Hoogte 100 cm, veel zon.’ Miscanthus sinensis ‘dronning ingrid’ ‘Koningin Ingrid van Denemarken dus. Hoog en groot. Flinke planten met een uitgesproken vorm. Deze selectie kleurt mooi olijfgroen in het najaar. Wordt bij mij ruim 220 cm hoog.’ sanguisorBa ‘tully’ ‘De pimpernel is een van mijn lievelingsplanten. Deze wordt hoog, bloeit laat, maar het allerbelangrijkste: hij valt in de loop van het seizoen niet om. Geef hem een zonnige plek.’ phlox ‘hesperis’ ‘Ook hier gevonden, en geliefd om zijn rijke bloei met ontelbaar veel kleine bloemetjes in een lilaroze tint. IJzersterk, tot 140 cm hoog. Groeit vrijwel overal.’ salvia uliginosa ‘Deze mag dan niet 100% winterhard zijn - in de laatste winters hadden we echter geen enkele uitval - maar in de nazomer is dit een spectaculaire plant met hoge, wuivende stelen. Tot 180 cm hoog en heel lang bloeiend.’ ZELF KIJKEN Coen Jansen Vaste Planten, Ankummer Es 13A, 7722 RD Dalfsen. Open van woensdag tot en met zaterdag van 10-17 uur. Zie ook www.coenjansenvasteplanten.nl. G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 27

REPORTAGE Van no-gozone 28 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

REPORTAGE naar warm welkom G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 29

REPORTAGE 38 Erik Funneman: ‘We hebben geen ruimte verloren laten gaan.’ Een tuin beleven kan zelfs in een héél kleine ruimte. Drie ontwerpen onder de loep. klein kleiner kleinst 46 Jan de Jong: Dit is de ondiepste tuin die we ooit hebben aangelegd.’ 42 Jacqueline Volker: ‘Mijn kracht ligt in de kleine tuin.’ G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 37

REPORTAGE

ONTWERP LESSEN UIT TOLKAMER I Licht In zijn woonplaats Tolkamer realiseerde tuinontwerper Jelle Grintjes een prachtige showtuin met duizenden bollen, vaste planten en grassen. In deze nieuwe serie vertelt hij hoe hij die gebruikt en combineert. aflevering 1 Grassen Tekst en beeld Jelle Grintjes Grassen geven niet alleen beweging in de tuin, het zijn ook eersteklas lichtvangers. Stel, je hebt een groep met Aster turbinellus, Sanguisorba tenuifolia ‘Pieters’ en Solidago rugosa, met hiertussen Panicum virgatum ‘Shenandoah’. Als de laaghangende zon hier van achter op schijnt heb je écht een prachtcombinatie. Goede lichtvangers zijn ook Sorghastrum nutans, Eragrostis trichodes, Deschampsia, Panicumcultivars, Calamagrostis brachytricha, C. x acutiflora ‘Karl Foerster’, C. caerulea ‘Overdam’, Sporobolus heterolepis, Stipa gigantea, Miscanthus in vele mooie cultivars, de overbekende Pennisetum alopecuroides ‘Hameln’. En natuurlijk de hogere Molinia-soorten. En dan zou ik nog bijna de sprookjesachtige Stipa tenuissima vergeten ...

ONTWERP IV Natuurlijk II Ruggengraat De sterke structuur van grassen zorgt ervoor dat andere (vaste) planten beter uit de verf komen. Ze geven een border ruggengraat. In mijn showtuin gebruik ik grassen om vaste planten met minder interessant blad - of met een lastige bloem-bladverhouding - een natuurlijker uitstraling te geven. In een tuin of project waar veel bloemen aanwezig zijn, krijg ik snel de neiging iets ‘grassigs’ te maken. Puur ter compensatie van of, beter gezegd, als aanvulling op. Vanuit de natuur zijn we hier zó vertrouwd mee, dat we zo’n aanvulling ook in de tuin als ‘natuurlijk’ ervaren. Een van mijn favorieten is Deschampsia ‘Goldtau’. Met Deschampsia als solitair sla je de plank mis. Veel interessanter wordt het als je ’m in een flinke groep aanplant, met hierin een kwart of een vijfde aan kleinere bloemen. III Bodembedekkers Sommige grassen zijn heel geschikt als bodembedekker. Soorten waarmee ik goede ervaringen heb zijn Luzula sylvatica, Carex morrowii, C. plantaginea en C. muskingumensis, Sesleria autumnalis en Deschampsia cespitosa ‘Goldtau’. Ik combineer bijvoorbeeld ‘Goldtau’ (75% ) met Salvia forskaohlei (15%) en Sanguisorba officinalis ‘Japan’ of ‘Tanna’ (10%). Vrolijkheidshalve strooi ik er dan nog een paar Digitalis ferruginea tussen en je hebt weer een prachtcombinatie.

PLANTEN i j z e r s t e r k Verbena ‘Lavender Spires’. i j z e rhard 54 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

PLANTEN Als er één plant het afgelopen decennium carrière heeft gemaakt, dan is het wel Verbena bonariensis. Toch zijn er betere verbena’s, zegt kweker Hans Kramer. Tekst en beeld Hans Kramer De Nederlandse naam ijzerhard wordt eigenlijk alleen gebruikt voor Verbena officinalis. Dit is een inheemse vaste plant, die bloeit met kleine, weinig opvallende bloemetjes. Hij wordt toegepast in de homeopathie. We kweekten hem vroeger nooit, maar tegenwoordig is er een aardige roodbladige vorm die ‘Bampton’ heet (en in de gelijknamige Engelse plaats werd gevonden). ‘Bampton’ is in sneltreinvaart populair aan het worden. De zaailingen die we hier vinden, hebben blad in alle schakeringen rood. Als de Latijnse naam Verbena valt, gaat het negen van de tien keer over V. bonariensis. Deze soort stamt uit Zuid-Amerika (de soortnaam betekent uit Buenos Aires). Bij ons is hij onvoldoende winterhard, maar omdat hij zich uitzaait, is het toch een blijver. Heel bekend is ook Verbena hastata, die zich bijna agressief uitzaait. Deze soort stamt uit Noord-Amerika en is prima winterhard. Maar dat uitzaaien kan een groot probleem worden. Het lijkt wel of de zaailingen het beste overleven in de pol van een bestaande vaste plant. En krijg ze er dan maar eens uit! Dit werd op onze moederbedden, die op een lichte zandgrond liggen, zo’n probleem dat we de oorlog aan deze plant hebben verklaard. Dat is inmiddels tien jaar geleden en er komen nog steeds zaailingen op. Maar afgezien daarvan is V. hastata een hele mooie plant. Met deze Verbena-ervaringen in ons achterhoofd startten we zo’n vijftien jaar geleden een zoektocht naar andere verbena’s. In de Verenigde Staten komen verschillende soorten voor. Met die herkomst weet je zeker dat het goed zit met de winterhardheid. Twee soorten sprongen eruit: V. stricta en V. macdougalii. Die zaaien zich niet of nauwelijks uit en geven een show van jewelste. Talloze aartjes Het best bruikbaar is, denk ik, Verbena stricta. In de VS wordt hij ‘hoary vervain’ genoemd wordt, dus grijze verbena. Dat heeft te maken met de beharing op het scherp gezaagde blad. Het staat paarsgewijs om de vierkante stengel, die hier zo’n 80 centimeter hoog wordt maar op betere plekken ruim een meter kan halen. De stevige stengel eindigt in een lange, stevige bloeiaar, waar de Latijnse naam stricta (= strak) al naar verwijst. De bloeiaar kan wel 40 centimeter lang worden en het duurt maanden voordat hij helemaal (van onderen naar boven) is uitgebloeid. Bijen en hommels komen er graag op af. Onze planten staan al meer dan tien jaar vast op de moederbedden en ik heb nog nooit een zaailing gezien. Deze plant groeit in bijna alle staten van de VS en er zijn ook meldingen van roze en witte vormen. Dat zou een mooi trio opleveren, maar tot nu toe heb ik ze nooit gezien. Ook V. macdougalii bevalt ons goed. Wat mij betreft had deze soort ook wel grijze verbena mogen heten. Zowel de stengels als het blad zijn namelijk dicht behaard. Het blad is veel langer en getand en heeft door de beharing een veel grijzer uiterlijk. De bloeiwijze is minder lang, maar veel meer vertakt. Vooral boven in de plant lijken de talloze aartjes elkaar bijna te verdringen. Ook hier bloeien de bloemen in een dikke ring rond de stengel naar boven toe uit. Deze soort wordt na een jaar of vijf minder, maar dat zie je bij Monarda ook. Af en toe scheuren en herplanten is hier het devies. Klimaatbestendig Dit verhaal zou niet compleet zijn zonder de wonderschone kruising (waarschijnlijk van V. macdougalii x V. littoralis) ‘Lavender Spires’ te noemen. Ik weet dat ik nu buiten m’n boekje ga, want in deze serie zou ik alleen botanische soorten behandelen. Maar deze afwijkende plant, die Marina Christopher - van Phoenix Nursery in Engeland - in een tray met zaailingen vond, bleek iets bijzonders te zijn. Hier hebben de bijen hun werk duidelijk goed gedaan! ‘Lavender Spires’ doet veel ijler aan dan V. macdougalli en zorgt voor een krachtig verticaal effect. Dat begint al met de stevige stengels, waarvan de bladeren strak omhoog gericht staan. De vertakking van de bloeiwijze begint lager en de langere aren met donkere bloemknoppen openen zich langzaam van beneden naar boven, zodat er steeds één ring bloeit. Aan deze ring bloemen rond de aar lezen wij altijd het verloop van de zomer af. In juni zit hij onderaan en hebben we de hele zomer nog voor ons. In oktober zit hij aan het eind van de aar: dan weten we dat de winter voor de deur staat. ‘Lavender Spires’ is perfect winterhard (ook bij 20 °C vorst) en bovendien steriel. Alle hier genoemde soorten groeien het beste op een droge plek in de volle zon. Bemesten hoeft niet of nauwelijks en zelfs in de droogste zomer is gieten niet nodig. Daarmee voldoen deze planten ruimschoots aan de vraag die we de laatste tijd steeds vaker krijgen: “Zijn dit klimaatbestendige planten?” Hans Kramer Hans Kramer is kweker. Op zijn kwekerij De Hessenhof (www.hessenhof.nl) in het Gelderse Ede vind je een grote keuze aan biologisch geteelde vaste planten, die hij samen met zijn vrouw Miranda opkweekt en vermeerdert Hans is een pleitbezorger van sterke, botanische soorten, die je ook in de natuur kunt aantreffen en die in de tuin jarenlang meegaan. G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 55 Foto: Maayke de Ridder

PLANTEN Liefhebbersverenigingen worden ze genoemd: clubs van amateurs en professionals met een passie voor een bepaalde plantengroep. In deze serie laten we hun leden aan het woord. Aflevering 6: Frans Sturm, lid van de Nederlandse Dahlia Vereniging en bezitter van een bijzondere dahliatuin in het Zeeuwse Heinkenszand. Een liefde voor het leven 58 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

PLANTEN Buxus eruit, en nu? Overal ter wereld zijn kwekers op zoek naar alternatieven voor de geliefde maar geplaagde buxus. De ene na de andere vervanger wordt gepresenteerd. Blijft de vraag: welke lijkt het meest op buxus? En zijn ze allemaal geschikt voor de tuin? Tekst Nicolien van Doorn Illustraties Sasja van Deenen Bij Paleis het Loo weten ze er alles van. Elf jaar geleden kreeg Willem Zieleman, hoofd tuindienst en inmiddels Adviseur Tuinen, voor het eerst te maken met de schimmel Cylindrocladium buxicola. Zodra hij de herinnering daaraan ophaalt, betrekt zijn gezicht: “De ellende begon in 2008, toen de Boventuin werd gerenoveerd. De buitenranden bestonden uit Buxus sempervirens. We hebben hier de oude hagen vervangen door dezelfde soort. Zes weken later werden ze hartstikke ziek, waarschijnlijk omdat de schimmel er al in zat. Door te spuiten kun je het bestrijden, maar je kunt het niet verwijderen. Zodra het vochtig en warm is, duikt de schimmel weer op.” Dat gebeurde een jaar later, toen tijdens een wolkbreuk in een uur tijd 115 millimeter water naar beneden kwam. Vanaf de Boventuin liep het naar beneden, met het gevolg dat de Benedentuin onder water kwam te staan. “Daardoor zijn de schimmelsporen ook in de Benedentuin, Koningstuin en Koninginnetuin terechtgekomen.” Zieleman en zijn collega’s zijn meteen op zoek gegaan naar alternatieven voor de 27 kilometer lange rij buxushaagjes in de paleistuinen. Een van de plekken die hij bezocht was een proefstation voor boomkwekerijen in het Duitse Bad Zwischenahn, waar een veld was aangelegd met verschillende buxusrassen die getest werden op hun weerbaarheid tegen schimmelziektes. “Die bleken er allemaal gevoelig voor. Maar 60 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

PLANTEN De oranjerode bessen van ‘Bursinka’. Bovenstebeste

PLANTEN Lijsterbes heeft mooie bloesem, elegant blad, een prachtige herfstkleur en eetbare bessen. Toch zie je hem weinig. Van Sietske Metz, van kwekerij Arborealis in Drenthe, mag dat veranderen. ‘Vooral de kruisingen met appelbes of meidoorn zijn een waardevolle toevoeging aan het eetbare landschap.’ Tekst Vera Greutink Beeld Vera en Remco Greutink O oit zijn we lijsterbes gaan verzamelen”, vertelt Sietske. “Op een gegeven moment hadden we 78 cultivars, maar de vraag ernaar was klein. Bij elkaar opgeteld verkochten we zo’n tien stuks per jaar - ook al versturen we door heel Europa. Door de opkomst van voedselbossen is dat gelukkig aan het veranderen. Tegenwoordig gaan er vaak tien planten per zending de deur uit.” Niettemin worden lijsterbessen in Nederland nog steeds te weinig toegepast, vindt Sietske. “In Engeland bijvoorbeeld, zijn deze heesters veel populairder. Het heeft er ook mee te maken dat de omstandigheden daar heel geschikt zijn. Lijsterbessen houden van een hoge luchtvochtigheid en kalkhoudende grond. Dat maakt ze ook in Nederland bijzonder geschikt voor kustgebieden. Overigens zijn het redelijk makkelijke planten die het op verschillende gronden goed doen.” Een zonnige plek is het beste: “Te veel schaduw gaat ten koste van de vruchtproductie en vaak ook van de herfstkleur. Lijsterbessen zijn niet bijzonder ziektegevoelig, maar op een verkeerde standplaats, bijvoorbeeld een te zure bodem, of bij een lage luchtvochtigheid, kunnen ze last krijgen van ziektes.” Struik of boom Aan de wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia) is niet zoveel te beleven als aan sommige andere soorten. Sietske: “Hij raakt snel z’n blad kwijt, soms al in augustus. Wat sierwaarde betreft kun je dus beter een soort kiezen die naast mooie bloesem en herfstkleuring nog iets extra’s biedt. Sorbus commixta ‘Ravensbill’ bijvoorbeeld, heeft al in de winter opvallende, zwarte knoppen, die op de snavel van een raaf lijken. Ook heel leuk is de struikvormige Sorbus frutescens. Die is na tien jaar slechts 2 meter hoog en dus ook geschikt voor kleine tuinen. Maar er is meer dan alleen lijsterbes: lijsterbes is een promiscue plant, die zich relatief makkelijk laat kruisen met andere planten uit de rozenfamilie, zoals de appelbes (Aronia) of meidoorn (Crataegus). “Deze kruisingen hebben veel sierwaarde: hun bessen zijn groter en hebben mooiere kleuren dan bij de lijsterbes”, vertelt Sietske enthousiast. “Ze blijven ook veel kleiner - zo’n 3 tot maximaal 5 meter, afhankelijk van het ras. Daardoor passen ze goed in kleinere tuinen. Bovendien zijn deze heesters flexibel qua groeivorm. Je kunt zelf kiezen of je ze wilt opkweken als meerstammige struik of als kleine boom.” Oogsten en verwerken Hoewel de bessen van alle lijsterbessoorten eetbaar zijn, hebben de hybriden volgens Sietske een complexere smaak: “Neem bijvoorbeeld ‘Burka’. In eerste instantie denk je aan het typische melige van de lijsterbes, maar er zit echt veel meer aroma in.” In de vruchten van zowel de lijster- als de appelbes zit uitzonderlijk veel vitamine C. Vanwege z’n hoge gehalte aan anthocyanen geldt de appelbes zelfs als ‘superfood’. Het kan dus niet anders dan dat ook de bessen van de hybriden heel gezond zijn. Behalve zoetzuur smaken de vruchten vaak ook licht bitter of wrang. Als de vogels je niet voor zijn geweest en de bessen volledig aan de plant hebben kunnen rijpen, kun je er een paar rauw proeven. Is de vorst eroverheen geweest, dan wordt de smaak milder. Meer dan om rauw te eten, zijn de vruchten geschikt voor verwerking. Je kunt er sap, jam, confituur, wijn of likeur van bereiden, al dan niet in combinatie met andere vruchten zoals appels, peren of kweeperen. u G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 65

FLORAL DESIGN bloemstylist Joyce Brueren wie is zij? hoe werkt zij? waarmee werkt zij? haar inspiratiebronnen? waar werkt ze nu aan? haar favoriete materiaal? favoriete seizoen? Joyce Brueren is niet alleen bloemstylist, ze maakt ook prachtige kunstobjecten. Voor haar werk verzamelt ze bijzondere materialen, van theeserviezen tot poppenarmpjes en zee-egels. Tekst en beeld Anita Meuleman 74 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

FLORAL DESIGN De Maas (1) 2 1 “Mijn atelier ligt in het centrum van Venlo, ik zit hier vlak bij de Maas. Daar kan ik zo van genieten, lekker op zondagmorgen met mijn hond door de natuur lopen. Je komt geen auto tegen. Dan loop ik naar de Genuujerie en drink daar koffie of eet een soepje en daarna wandel ik weer lekker terug.” Nationaal Kampioen (2) “Dit jaar deed ik mee aan de bloemschikwedstrijd op tuinevent Gardenista. Een wedstrijd zie ik altijd als een uitdaging om na te denken over een bepaald thema, en dat thema was voor de professionals ‘Modern Fairy Tale’. Ik maakte een natuurlijk object met elfenbankjes en een aantal elfjes. De arrangementen werden blind gejureerd en ik werd eerste. Tijdens het event kregen de nummers een, twee en drie een verrassingsopdracht, op het podium, met allemaal dezelfde vaas en materialen. Grappig was dat de uitslag hetzelfde was als in de voorronde, dus ja - ik werd eerste!” Competitie 3 3 “Meedoen met competities is mijn manier om mezelf te laten zien. In 2013 won ik de FloraCUP, georganiseerd door VBW (Vereniging Bloemist Winkeliers) Zuid-Oost Nederland, en ik ben derde geworden in de wedstrijd om de Wim Hazelaar Trofee in 2016. Vorig jaar heb ik nog meegedaan met een wedstrijd in Split, Kroatië.” Rozenpracht (3) “Samen met mijn vriendin Debbie Kleinendorst heb ik eind juni twee kamers van kasteel Arcen ingericht met rozenarrangementen. Debbie ken ik van de opleiding. We zijn enorm op elkaar ingespeeld en bedenken samen de invulling. We hadden ook een gesprek met de vier kwekers die de rozen beschikbaar hadden gesteld; het was leuk om te zien met hoeveel passie ze kweken, met liefde voor de bloem. We hadden tweeduizend rozen tot onze beschikking - twintig emmers vol, in de prachtigste kleuren. Het is fantastisch als je flink vol kunt steken zodat het er lekker rijk uitziet.” Atelier (4) 4 “Na school ben ik begonnen bij Oogenlust in Veldhoven, bij Marcel van Dijk. Daar heb ik twaalf jaar gewerkt, fantastische evenementen gedaan en heel veel geleerd. Ik was op een bepaald moment het forenzen beu - elke dag 70 kilometer heen en 70 kilometer terug. Ik besloot voor mezelf te beginnen met een winkel in Tegelen. Die heb ik zeven jaar gehad. Het was heel leuk, maar ik voelde me gebonden aan de winkel. Ik miste het uitvliegen - andere mensen en andere projecten. Drie jaar geleden heb ik besloten om als freelancer door te gaan. En dat bevalt momenteel heel goed.” Bruidswerk (5) “Het leuke van freelancen is dat je dan weer vijf weken in een tuincentrum als troubleshooter op de bloemen- u 5 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 75 Foto: Kasteeltuin Arcen Foto: Kasteeltuin Arcen Foto: Sharon van Eunen

NATIONALE TUINWEEK NATIONALE TUINWEEK, NATIONAAL TUINFEEST In de tweede week van juni draaide het om groen, groen en nog eens groen. Levend groen welteverstaan. De Nationale Tuinweek had dit jaar als thema De Levende Tuin, en zo zag dat er uit. Workshop 'compost maken in een vaas', Hoogeveen. Opentuinenweekend in Lansingerland. 78 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019

NATIONALE TUINWEEK LEVEN IN DE TUIN! Een nationale tuinweek met als thema De levende tuin - daar hoort een verkiezing van beste levende tuin van Nederland bij. En dit is hem dan: ’t Meihuus van de familie Duitshof in Breedenbroek, Gelderland. Juryvoorzitter Frans Beijerling van Groei & Bloei: ‘Landschapstuin ’t Meihuus is het ultieme voorbeeld van een tuin waar je de natuur ziet, voelt, hoort, ruikt en proeft. Er is veel ruimte voor planten en dieren zoals vlinders, bijen en vogels. Maar ook voor mensen is het genieten in deze tuin.’ De tuin ‘Jan Wilde een Tuin’ van Jan Willem Steenweg in het Groningse Westerlee is als tweede geëindigd. 80 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 1 2

Van de vereniging Groei & Bloei is niet alleen een magazine, maar ook een actieve tuinvereniging. Op deze pagina's een kijkje achter de schermen. De meerwaarde Barnev van een zintuigentuin 100 jaar Groei & Bloei Amersfoort Op 24 mei vierde de afdeling Amersfoort haar honderdjarig bestaan. En dat werd groots gevierd, onder meer met cabaret en muziek. Daarnaast waren er rondleidingen over het terrein van het Centrum voor Natuur- en Milieueducatie - de plek waar de afdeling veel activiteiten organiseert. Ook wethouder Kraanen en de leden van het landelijk bestuur waren aanwezig op het feest. Goed nieuws: de afdeling groeit! Op dit moment zijn er 377 leden. eld is een nieuwe en bijzondere tuin rijker: De Zintuigentuin. Op 11 juni werd de tuin feestelijk geopend. De aanleg is een initiatief van onderwijsinstelling De Meerwaarde en Groei & Bloei-afdeling Barneveld. De tuin wordt ingezet voor het groene onderwijs, maar is ook vrij toegankelijk voor bezoekers tijdens de openingstijden van Het Natuurcentrum. Bezoekers en leerlingen kunnen in de tuin genieten van bijvoorbeeld een kabbelend waterloopje, geurige kruiden en een haag vol fruit. Meer info: www.demeerwaarde.nl. Nieuw huis voor Tijdens het jaarlijkse R Rosa ‘Groei & Bloei’ WDe allermooiste roos elke roos is nou het mooist? De Rozenhof in Lottum vormde van 20 tot en met 23 juni het middelpunt van keuringen: rozenkeuringen. Tijdens de potrozenshow mochten professionals, rozenliefhebbers en bezoekers wikken, wegen en uiteindelijk tot een welberaden oordeel komen. Ook Groei & Bloei werd gevraagd om een juryteam af te vaardigen naar het Limburgse plaatsje. Annie Haenen, Marlies Jacobs, Marty Beyen, Wilma Walenberg en Chrit Hovens bepaalden welke inzendingen echte winnaars waren. 82 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 ozenfestival heeft de regionale afdeling van Groei & Bloei een bijzondere roos cadeau gedaan aan het rosarium van rozenstad Winschoten. Met de onthulling van een frisgroen naambord werd op zaterdag 6 juli Rosa ‘Groei & Bloei’ officieel verwelkomd door voorzitster Tineke Ebbens en Kees Swagerman, wethouder gemeente Oldambt. Foto's: Jannie Bos

GROEI & BLOEI JULI/AUGUSTUS 2019 GROEI & BLOEI JUNI 2019 GROEI & BLOEI MEI 2019 JUNI 2019 WORD OOK LID GROEI&BLOEI www.groei.nl PROFITEER VAN ALLE VOORDELEN: √ 10 X GROEI & BLOEI THUIS IN DE BUS √ LID VAN DE LEUKSTE GROENVERENIGING MET CURSUSSEN, WORKSHOPS EN TUINEXCURSIES √ KORTING BIJ TUINCENTRA, KWEKERIJEN EN EVENEMENTEN √ GROEI & BLOEI GRATIS OP JE TABLET √ GRATIS GROENADVIES BOEKETTEN UIT EIGEN TUIN VAN PROFESSIONELE PLUKKERS KIES VOOR KORTING OF EEN CADEAU ALSJEBLIEFT, VOOR JOU! Rare snuiters Exoten doen het goed in onze polder Serene schermbloemen Experimenteren met uitdagende soorten Lekker tuinvloggen De Gelukkige Tuinman zweet, kreunt en worstelt alles over tuinen en tuinieren MEI 2019 € 7,45 AP SOME LIKE IT HOT Veel planten houden juist van zinderende zomers #INSTATUIN HET GROEN VAN ANGRY YOUNGMAN JEROEN BOSMAN GROEI&BLOEI LEVEN EN www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren AP LATEN LEVENDe tuin is van ons allemaal GROEI&BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren JULI/AUG 2019 € 7,95 AP Zzzzzzzoem Hoe maak je wilde bijen gelukkig? GA VOOR DE AANBIEDING NAAR WWW.GROEI.NL/WORDLID OF GEEF EEN Alsjeblieft een cadeautje! EEN ZAKJE ZAAD VAN WITTE SLAAPMUTSJES LIDMAATSCHAP CADEAU AFTELLEN NAAR GARDENISTA nu extra voordelig! € 4 95 TERUGBLIK GARDENISTA

AGENDA eropuit MIEN RUYS EN JOKE VINGERHOED Van 29 augustus tot en met 24 november is in Museum Nagele de tentoonstelling Mien Ruys en Joke Vingerhoed - Groene buitenruimten en kleurrijke bloemen te zien. Deze bijzondere expositie laat de ontwikkeling van het oeuvre van Mien Ruys zien, aan de hand van plattegronden, tekeningen en kleurrijke foto’s. Het beplantingsplan van Museum Nagele is één van de grootste ontwerpen uit haar carrière. De kleurrijke bloemstillevens en abstracte geometrische schilderijen van Joke Vingerhoed vormen een prachtige aanvulling. Museum Nagele, Ring 23, 8308 AL Nagele (Fl). Do t/m zo van 13-17 uur. Toegang € 5,(let op: in Museum Nagele kan niet gepind worden). Info: 0527653077, www.museumnagele.nl; Facebook: /museumnagele (foto 1 ) 1 3 BLOEMIG ARCEN FLORAAL FEEST Van 27 tot en met 30 september veranderen kasteel, kerk en tuinen van Landcommanderij Alden Biesen in een betoverende bloemenwereld. Tijdens Fleuramour - Passion for Flowers tonen meer dan 100 bloemkunstenaars hun unieke ontwerpen met het thema Back to the Future. In totaal zijn er 140.000 bloemen verwerkt in de creaties. Naast deze florale expositie zijn er een pop-up markt, live demonstraties en workshops. Landcommanderij Alden Biesen, Kasteelstraat 6, 3740 Bilzen (B). Vr t/m ma van 10-18 uur. Toegang: € 23,-. Leden van Groei & Bloei ontvangen, op vertoon van ledenpas, € 4,- korting aan de kassa. Info: 014-286080, www.fleuramour.be; Instagram: @fleuramour_be, Facebook: /Fleuramour. (foto 2 ) Van 5 tot en met 9 september is in Kasteeltuinen Arcen het nieuwe florale evenement Bloemig. Vijf dagen lang staat de bloem centraal, in het kasteel én in de tuinen. Laat je inspireren door de verschillende stijlen en kleurcombinaties en geniet van alle bloemenpracht. Kasteeltuinen Arcen, Lingsforterweg 26, 5944 BE Arcen (L). Do t/m ma van 10-18 uur. Toegang € 17,50, leden van Groei & Bloei krijgen op vertoon van hun ledenpas € 3,- korting aan de kassa. Info: 077-4736010, www.kasteeltuinen.nl; Instagram: @kasteeltuinarcen, Facebook: /kasteeltuinen. (foto 3 ) (H)EERLIJKE HERFSTFAIR 4 2 86 G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 Op 7 en 8 september organiseert Groei & Bloei Apeldoorn de (H)eerlijke Herfstfair. Een groene fair met kramen, tenten en wagens vol planten, delicatessen, brocante en meer, maar ook muziek, dans, demonstraties, proeverijen en workshops - en alles zo duurzaam mogelijk. Kortom: heerlijk en eerlijk tegelijk! Het thema is dit jaar Natuurlijk groen. Het Hoogeland, Van Limburg Stirumweg 19, 7361 CE in Beekbergen (Ov). Za en zo van 10-17 uur. Toegang: € 4,-, leden van Groei & Bloei krijgen 1 euro korting op vertoon van de kortingsbon of ledenpas. Info: 06-54270820, www.herfstfair-apeldoorn.nl. (foto 4 ) UITGELICHT

VOLGENDE MAAND Het OKTOBERnummer ligt vanaf 19 september in de winkel. GROE&I Een vijver als tuin Meer dan de helft van deze tuin is ... water. En dat in een woonwijk. Een bijzonder ontwerp, dat dan ook de titel Tuin van het Jaar 2019 kreeg. Online planten Tegenwoordig kun je alles vanuit je luie (tuin)stoel bestellen, zelfs levende planten. Maar wat komt daar allemaal bij kijken? En wat krijg je thuis? Verkopers én kopers over hun ervaringen. Bomenliefde Tuinontwerper Wiecher Huisman heeft Arboretum Arcadië opgebouwd uit het niets, gewoon bij zijn eigen huis. IN GROEI & BLOEI STAAT IEDERE MAAND VEEL INFORMATIE VAN BLIJVENDE WAARDE. MET DE VERZAMELBAND BEWAAR JE ALLE NUMMERS MOOI EN OVERZICHTELIJK BIJ ELKAAR. BESTELLEN De kweker Henny Hemmink gooide het roer om, van voedseltechnoloog naar grassenkweker: ”Ik ben een boerendochter. Ergens heeft het er altijd in gezeten.” Je kunt de verzamelband voor een complete jaargang Groei & Bloei voor € 12,95 bestellen via www.tuinen-shop.nl. BLOEI HET BEWAREN WAARD TERUGBLIK GARDENISTA + 90 Biobloembollen; Jelle’s lessen over asters; kleine struiken; dilemma: onkruid op de composthoop?; zelf vaste planten zaaien en nog veel meer. G R O E I&BL O E I– S EP T EMBER –2019 GROEI & BLOEI JUNI 2019 GROEI&BLOEI LEVEN EN www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren MEI 2019 € 7,45 AP AP LATEN LEVENDe tuin is van ons allemaal Zzzzzzzoem Hoe maak je wilde bijen gelukkig? Waar/niet waar Insecten houden meer van inheemse planten Groen eldorado Lopen door Veere voelt als slenteren in een tuin JUNI 2019 nu extra voordelig! € 4 95 GROEI & BLOEI JULI/AUGUSTUS 2019 GROEI&BLOEI www.groei.nl alles over tuinen en tuinieren MEI 2019 € 7,45 AP JULI/AUG 2019 € 7,95 AP BOEKETTEN UIT EIGEN TUIN VAN PROFESSIONELE PLUKKERS ALSJEBLIEFT, VOOR JOU! Rare snuiters Exoten doen het goed in onze polder Serene schermbloemen Experimenteren met uitdagende soorten Lekker tuinvloggen De Gelukkige Tuinman zweet, kreunt en worstelt

1 Online Touch

Index

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30
  31. 31
  32. 32
Home


You need flash player to view this online publication