0

75jaar 1

Colofon 75 jaar bpfBOUW Uitgever Hoofd- en eindredactie Research/ beeld- en eindredactie Teksten en interviews Fotografie Art Direction Vormgeving en dtp Traffic management Druk Redactieraad bpfBOUW bpfBOUW Paul Luiken Joris Mooijman Saskia Bruijne Paul Luiken (Reinout de Jonge: Bouwen aan waarde) Marcel Rob Tyron Rosheuvel Joris Mooijman Paul Luiken Joris Mooijman Saskia Bruijne Drukkerij Klaassen Hoorn Jacco Keizer (Bestuurder) Michiel Schuijt (Bestuursbureau) Katinka Boekhorst (Bestuursbureau) David van As (Bestuursbureau) Jan Nierop (Bestuursbureau) Lilian Heijnen (Bestuursbureau) Aan deze uitgave werkten mee Arno Visser (Bouwend Nederland), George Raessens (Bouwend Nederland), Hans van den Heuvel (CNV), Gijs Lokhorst (CNV), Hans Crombeen (FNV), Hans Spekman (FNV), Michel Nijenhuis (NBvT), John Kerstens (NOA), Eline Lundgren (Bestuur), Leon Ceelen (Bestuur), Henk de Pagter (oud voorzitter), Dick van Haaster (oud voorzitter), Regina Schoutsen (oud adviserend actuaris), Paula Verhoef (Bestuursbureau), David van As (Bestuursbureau), Reinout de Jonge (Bestuursbureau), Romy Niels (Bestuursbureau), Esther Brommersma (APG), Pierre Starmans (archief APG), Patrick Tabak (archief APG), Jelmer Pol (APG), Liset Schroën (APG), Michèle Claassen (Bouwinvest), Koen Stephan (SOMA), Barbara Barendrecht (SOMA), Renske Kuijer en Anouk van der Heuvel (SOMA studeten), Edgar Kars (Magazine Bouw pensioen), Evguenia Trounova (Magazine Bouw pensioen). 2

75jaar 3

Met dank aan Bouwend Nederland (BN), Christelijk Nationaal Vakverbond CNV, Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV), Nederlandse Branchevereniging voor de Timmerindustrie (NBvT), Nederlandse Ondernemersvereniging voor Afbouwbedrijven (NOA), Algemene Pensioen Groep (APG), Bouwinvest, Matter Content Agency (Magazine Bouw pensioen), SOMA Bedrijfsopleidingen (Stichting Opleidingscentrum Machinerie en Aannemerij), Lisa Dekker (SOMA), Martine Klaassen Bos. Willem van Tijen Stichting, Nationaal Archief, Stichting RMT NOF, Stichting TERP Hegebeintum, Augustinus groep, Maartje Kuperus (foto: John Kerstens), Stadsarchief Amsterdam, Noord-HollandsArchief, Archief Gooi en Vechtstreek, Stichting Wim Crouwel Instituut en ANP. Overige foto’s en beelden: Kokon 2019 (pag. 27), Raw module, (pag. 37,38,39,40), BenjaminDavies88 (37,38,39), Fantaglobe11 (pag. 34,35,36,41,42) Schiplagerheide (pag. 45), WileySage (pag. 44). H.A.R.K. (affiche pag. 17) ©2026 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever/auteur. Aan de samenstelling van deze uitgave is de grootst mogelijke zorg besteed, ook waar het de herkomst en rechthebbenden van het opgenomen beeldmateriaal betreft. Mocht desondanks iemand menen aanspraak te kunnen maken op rechten, dan kunnen zij zich wenden tot de uitgever. 4

In dit boek Voorwoord door Eline Lundgren David van As en Paula Verhoef over hún pensioenfonds De bouw in Nederland door de jaren heen Wederopbouw en verder De fundamenten van zekerheid Regina Schoutsen over vijfenzeventig jaar pensioen in de bouwnijverheid Zorg, strijd en zekerheid Welkom in Nederland John Kerstens (NOA) - Bouwen aan vertrouwen Bouwen aan waarde Hans Spekman (FNV) - Samen iets opbouwen waar je later op kunt vertrouwen Bouwen aan de toekomst in Harderwijk: nieuwe simulator voor SOMA-college Arno Visser (Bouwend Nederland) - Bouwen aan later midden in het nu In gesprek met: Hans Crombeen (FNV), Gijs Lokhorst (CNV) en George Raessens (Bouwend Nederland) Hans Van den Heuvel (CNV) - Bouwen aan een stevig pensioen - al 75 jaar SOMA-student Anouk over vrouwen in de bouw Michel Nijenhuis (NBvT) - Samen bouwen aan een sterke toekomst voor iedereen Dick van Haaster en Leon Ceelen houden het fonds tegen het licht Henk de Pagter - Vastgoed als solide basis van het pensioenfonds 7 11 18 24 56 63 74 86 97 100 109 112 125 127 137 139 143 147 157 5

Voorwoord Harderwijk, juni 2026 Graag presenteer ik u hierbij het jubileumboek van het bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid dat dit jaar 75 jaar bestaat. Het pensioenfonds, opgericht in 1951, heeft al decennialang ten doel: geld bijeen te brengen om aan bedrijfsgenoten en hun nagelaten betrekkingen pensioenen of uitkeringen te verstrekken ter zake van ouderdom, invaliditeit en overlijden. Het doel van de oprichtingsakte staat nog altijd als een huis. Ook de komende decennia zullen we verder blijven bouwen aan een goed pensioen voor onze deelnemers in een veranderende wereld. Deze bijzondere mijlpaal valt samen met de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel per 1 januari 2026 en markeert het begin van een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het pensioenfonds. De geschiedenis van het pensioenfonds begon ooit aan de Jodenbreestraat 8-10 in Amsterdam, direct naast het Rembrandthuis. Dit pand diende als het centrale kantoor voordat het pensioenfonds voor de uitvoering verhuisde naar Sloterdijk. En daar wordt nog steeds de administratie en uitvoering van de pensioenen voor onze werknemers en werkgevers in de bouwnijverheid en (aan)verwante sectoren gedaan. Het bestuur en het bestuursbureau van het pensioenfonds hebben onderdak op het prachtige Bouw & Infra Park in Harderwijk waar ook het opleidingscentrum SOMA is gevestigd. Hier worden jonge bouwvakkers opgeleid voor hun carrière in de bouw. Zij zijn de toekomst voor de sector én de nieuwe deelnemers aan de pensioenregeling. In dit jubileumjaar hebben we daarom extra aandacht geschonken aan deze doelgroep. In het kader van het 75-jarig bestaan van het pensioenfonds willen wij met dit jubileumboek een impressie geven van alles wat daar onlosmakelijk mee verbonden is geweest. Tevens laten we zien welke grote veranderingen er in de wereld van de pensioen- en bouwsector hebben plaatsgevonden. Veel van de in dit jubileumboek beschreven elementen roepen bij mij persoonlijke herinneringen op. Ik hoop dat u ook veel plezier aan dit jubileumboek zult beleven en dat het als een blijvende herinnering een speciale plaats zal krijgen. De voorzitter namens werknemers en gepensioneerden, Eline Lundgren 7

Het Dok is een modern wooncomplex gelegen aan de levendige NDSM-kade in Amsterdam-Noord. Als onderdeel van het Bouwinvest Residential Fund biedt het middensegment huurwoningen die een mix van industriële charme en hedendaags comfort bieden. Dankzij de ligging aan het water en de gemakkelijke veerbootverbinding naar het centrum, biedt Het Dok een unieke stedelijke woonervaring in een van de meest creatieve buurten van Amsterdam. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 8

75jaar 9

David van As en Paula Verhoef over hún pensioenfonds Bij bpfBOUW valt een directiewissel samen met een grote stelselverandering. David van As neemt afscheid. Paula Verhoef is in februari 2025 begonnen als nieuwe directeur. In hun gezamenlijke gesprek gaat het over hun achtergrond, hun vak en de vraag hoe je pensioen begrijpelijk houdt voor de mensen om wie het draait. Niet voor beleidsmakers of specialisten, maar voor de gewone bouwvakker. Verhoef komt uit de vakbeweging. Van As uit toezicht en economie. Toch vinden ze elkaar snel in hun kijk op het fonds, op verantwoordelijkheid en op vertrouwen. Paula vat het bondig samen: “Ik ben opgegroeid in de vakbeweging. Pensioenen kwamen niet vanzelf op mijn pad. Daarover dacht ik: allemaal leuk en aardig, maar kom over twintig jaar maar eens terug.” Dat veranderde snel. Ze kwam bij de FNV in aanraking met het pensioendossier: “Na een half jaar zei ik: ik word hier wel blij van. Geraakt door het pensioenvirus”, lacht ze. “Pensioen is gewoon veel te belangrijk voor de BV Nederland.” Paula raakte betrokken bij de pensioenonderhandelingen, bij acties en bij de technische kant van het dossier. Die combinatie spreekt haar nog altijd aan. “Op het ene moment stond ik op de NS stations tijdens een grote stakingsdag en op het andere moment zat ik mee te denken over het pensioenakkoord.” David van As (een “spraakzame Veluwenaar” noemt hij zich) begon heel ergens anders. “Ik was de eerste van onze familie die uitvloog naar de universiteit in Rotterdam. Hij studeerde bedrijfseconomie, werkte in de accountancy en stapte daarna over naar de Pensioen- en Verzekeringskamer, later DNB. Net als Paula leek pensioentoezicht hem aanvankelijk helemaal niets. “Dat is het meest saaie wat op aarde denkbaar is, dacht ik toen. Dat oordeel draaide volledig. Ik heb ongelooflijk veel plezier gehad.” Hij leerde de sector kennen via toezicht, normen en interventies. “De overstap naar bpfBOUW kwam toen daar een bestuurder aan mij vroeg: wil je aan de andere kant van de tafel komen zitten. En dat beviel buitengewoon goed. Ik vind het nog steeds een prachtige baan. Pensioenen zijn een ontzettend mooi product.” 11

Wat David in pensioenen trekt? “Het denken van meerdere kanten, de maatschappelijke impact. Dat vind ik het ongelooflijk mooie van een pensioenfonds.” Paula Verhoef herkent dat. “Je hebt gewoon zo ontzettend veel verschillende belangen. Dat vind ik nog steeds een van de opvallendste kanten van het vak. In hun gesprek wordt weliswaar duidelijk dat ze beiden een andere achtergrond hebben, maar beide directeuren zijn het vaak roerend met elkaar eens. Bijvoorbeeld als het gaat om de rol en invloed van een directeur bij bpfBOUW: David: “Je hebt formele macht en je hebt informele macht. Dat laatste zou ik een zekere mate van invloed noemen. De wet geeft kaders en sociale partners bepalen de regeling, het bestuur velt besluiten. Maar ondertussen kun je zelf een enorm oliemannetje zijn.” Paula formuleert het op haar manier: “Als alles goed loopt, heb je eigenlijk geen invloed. Dan doen het bestuur en de medewerkers van het bestuursbureau netjes hun ding. Maar zo eenvoudig is het zelden. We vertegenwoordigen een fonds met een enorme impact. Daarmee kun je invloed uitoefenen, wanneer je denkt dat het nodig is. Niet alles gaat altijd even vloeiend, dus je bent aan het sturen, trekken, bij elkaar brengen, verbinden.” Hoe houd je pensioen begrijpelijk voor mensen die er niet dagelijks mee bezig zijn? 12

Van As kiest voor eenvoud. “Pensioen is een inkomensvoorziening voor als dingen anders gaan lopen in je leven. Als je oud wordt, arbeidsongeschikt raakt of nabestaanden achterlaat. Dan moet je kunnen blijven leven.” Hij ergert zich er soms aan dat de sector te veel over de individuele beleggingspot praat en te weinig over het doel. “Het bieden en uitvoeren van een pensioenregeling is veel meer. Het inkomensperspectief moet centraal staan.” Paula Verhoef vult aan: “Ik heb het ooit vergeleken met Jasmine en Aladdin op het vliegend tapijt: deelnemers hoeven niet precies te weten hoe alles technisch werkt. Je moet als deelnemer erop kunnen vertrouwen dát het werkt. Je hoeft echt niet te weten waarom het tapijt vliegt, wel dat het vliegt en het je in staat stelt iets moois mee te maken. Wij moeten kunnen zeggen: vertrouw ons.” David: “Die pot geld verdwijnt niet zomaar, dat moet ik weleens uitleggen aan jonge bouwvakkers. Die zeggen: als het voor mij eenmaal zover is, zal het geld wel verdwenen zijn. Daarom moet je laten zien dat het ingelegde geld zorgvuldig wordt beheerd. Inzicht in wat die pot geld betekent en oplevert is nodig om vertrouwen terug te geven aan de jongere generatie.” Dat wantrouwen is volgens David deels een gevolg van taal. “Pensioenen zijn vaak uitgelegd in woorden die te ver afstaan van de werkvloer. Ik weet nog goed hoe ik zelf moest afleren om te praten als toezichthouder. Toen ik de eerste bestuursvergadering binnenkwam, praatte ik de taal van DNB. Dat werkte niet. David, even opnieuw beginnen, want het is vakjargon, zeiden ze dan.” 13

Hij heeft die les onthouden. “Een gebouw wordt nooit ongeveer gebouwd. Een salaris wordt niet ongeveer overgemaakt. Praat precies. Voor de bouwsector moet je dus precies en concreet spreken. Niet in bestuurstaal, maar met woorden die direct landen.” Paula Verhoef erkent dat de communicatieopgave met het nieuwe pensioenstelsel alleen maar groter wordt. “In de nieuwe wereld hebben we geen dekkingsgraad meer. Daardoor komt het beleggingsverhaal dichter bij deelnemers te liggen. Je moet straks aan deelnemers uitleggen dat je dit jaar een negatief rendement hebt gemaakt, maar dat je verwacht dat het de komende jaren wel weer herstelt.” Van As vult aan: “Dat is voor een bouwvakker vaak heel moeilijk om te begrijpen. Die kijkt op z’n mobiel en denkt: ik had vorige maand 82.000 euro in de pot en nu 75.000. Wie heeft het geld uit mijn pot gehaald? Dan moet iemand kunnen uitleggen waarom dat niet betekent dat het misgaat.” De kunst wordt om de werkelijkheid te vertellen zonder onrust te voeden. Dat geldt ook voor de onrust in de wereld. Oorlogen, marktspanningen, politieke schokken: onderwerpen die steeds sneller doordringen in gesprekken over pensioen. De vraag is hoe een fonds daarmee omgaat. Hoe gaat een pensioenfonds daar dan mee om? Paula Verhoef blijft nuchter. “Wij zijn als pensioenfonds altijd een langetermijnbelegger. Schokken op de markt moet je zien in historisch perspectief. Het verleden leert dat de crises zichzelf ook weer oplossen. Dat wil niet zeggen dat we achterover leunen. Je mag van ons verwachten dat we echt wel kijken wat er gebeurt in de wereld en wat voor effect dat heeft.” Van As waarschuwt vooral tegen de reflex om snel te handelen. “De verleiding is groot om snel aan allerlei knoppen te gaan draaien, maar dat is levensgevaarlijk. Pensioenfondsen hebben een voordeel dat banken niet hebben: een pensioenrun bestaat niet. Daardoor kun je rustiger blijven en verder kijken dan de waan van de dag.” Het gesprek verschuift naar de volgende generatie. Hoe krijg je iemand van 28 zover dat hij pensioen serieus neemt, terwijl wonen en vaste lasten alle aandacht opslokken? 14

Paula is daar eerlijk over. “Het gaat niet om alles willen uitleggen, maar om goed regelen. Zorgen dat ze erop kunnen rekenen. Deelnemers hoeven niet allemaal experts te worden. Volgens mij mogen ze ook gewoon vertrouwen op de basis.” Van As kiest ook hier voor concrete taal. Hij probeert jongeren uit te leggen dat collectiviteit en solidariteit geen abstracte begrippen zijn. “Samen sta je sterk.” In de bouw is dat volgens hem goed invoelbaar. “In je eentje bouw je geen flat. De verplichtstelling is dan ook een gouden greep geweest; dat iedereen meedoet.” Dat woord ‘verplichtstelling’ ligt politiek gevoelig. Van As ziet dat ook. “Dat is een jeukwoord voor veel mensen.” Toch blijft hij erbij dat het een kostbaar goed is. Juist doordat iedereen meedoet, deel je risico’s en blijft het stelsel stevig. Het gesprek verschuift naar een ander fenomeen: de groei van het aantal zzp’ers. 75jaar 15

Paula Verhoef: “Dit is een ingewikkeld dossier. Ik voel me verantwoordelijk dat zzp’ers ook een oudedagvoorziening hebben. Maar dat is best lastig te verkopen, zelfs in eigen kring. Dan noemen zzp’ers een flink bruto bedrag dat ze verdienen per maand. Maar als ik met ze ga rekenen over wat zij opzij moeten zetten, ontdekken ze al heel snel dat ze netto nog minder overhouden dan in loondienst.” Van As zegt het nog scherper. “Zelfstandigen zonder pensioen, noemen wij hen. Dat kan leiden tot schrijnende gevallen als er voor de oude dag niets geregeld is. Mensen onderschatten vaak hoeveel geld nodig is om na hun pensioen door te leven. Dan denken ze dat 200.000 euro op een bankrekening genoeg is voor de oude dag. Maar die twee ton is zo opgebrand. Rondkomen van AOW redt bijna niemand.” Een gesprek tussen de scheidend directeur en zijn opvolger is een warm gesprek. Dat blijkt nog het meest uit de manier waarop zij over elkaar spreken. David van As: “Ik had geen leukere opvolging kunnen bedenken. Afscheid nemen brengt ook emotie mee. Juist daarom vind ik het belangrijk dat er een goede opvolger staat. Daarom is het leuk dit interview samen doen.” Paula Verhoef spreekt met eenzelfde warmte over haar voorganger. Ze bellen nog regelmatig. “Ik ben als directeur alleen in die functie, dus soms is het heel fijn om even te bellen. Dan gaat het over een dilemma, een vraag of gewoon een situatie waarbij ervaring helpt: hoe zou jij dat doen of wat vind je ervan?” Van As kan zich prima vinden in die rol: “Het orakel van Apeldoorn? Haha, dat niet, maar ik vind het echt heel leuk af en toe een vraagbaak te zijn. Maar ik aanvaard ook dat ik een terugtrekrol pak. Ik vind het afscheid nemen totaal niet moeilijk, omdat ik weet dat een heel goed iemand de zaak overneemt. Ik heb heel veel vertrouwen in Paula.” Die toon krijgt extra lading omdat Van As ook vertelt waaróm hij afscheid neemt. Zonder veel omhaal zegt hij dat Parkinson een rol speelt en dat bewegen moeilijker wordt. Hij neemt geen afscheid omdat hij uitgekeken is. Eerder omdat zijn leven daarom vraagt. David haalt een spreuk aan die zijn verlovingskaart al sierde: “In het heden ligt het verleden, in het nu wat worden zal.” 16

75jaar 17

7575jaar 18

“En de Nederlander schiep Nederland..” 5 r Tegen het water in: hoe de bouw in Nederland begon Wie de geschiedenis van de Nederlandse bouw wil begrijpen, moet niet beginnen bij baksteen of beton, maar bij modder. Bij mest. Bij aangeslibde klei. En bij mensen die besloten niet weg te trekken, maar te blijven en te bouwen. Lang voordat er sprake was van een staat, van steden of van architectuur als discipline, woonden mensen op de kwelders langs de Waddenzee. Het land overstroomde regelmatig. Stormvloeden spoelden alles weg wat niet stevig genoeg was. Toch bleven ze. En dus ontstond een van de eerste collectieve bouwprojecten van Noordwest-Europa: de terp. In wat nu Friesland en Groningen is, werden vanaf circa 500 v.Chr. kunstmatige woonheuvels opgeworpen, wierden of terpen. Geen architect tekende ze. Geen overheid subsidieerde ze. Ze groeiden organisch, generatie na generatie. Iedere laag mest, klei en huisafval verhoogde het maaiveld een beetje. Iedere bewoner droeg bij. Wat hier ontstond, is typisch Nederlands en zou dat eeuwen blijven: bouwen als antwoord op water. En bouwen als collectieve noodzaak. Het eerste huis: skelet, leem en riet De woningen op de terp waren geen hutten in primitieve zin. Ze hadden een doordachte constructie. Het zogeheten hallenhuis; een langgerekt gebouw waarin mensen en vee onder één dak leefden, was gebaseerd op een houten skelet. Zware eiken staanders droegen het dak. De wanden bestonden uit vlechtwerk van wilgentenen, aangesmeerd met leem. Dit was geen armoede, maar juist een slimme techniek. Het skelet droeg de last; de wanden waren invulling. Dat principe met een dragende structuur en niet-dragende gevels zou tot in de moderne bouw blijven bestaan. Het gereedschap was eenvoudig maar effectief: houten hamers, ijzeren bijlen, messen, houten pennen. Verbindingen werden gemaakt met pen-en-gatconstructies. Spijkers waren schaars en kostbaar. Houtverbinding was vakmanschap; archeologen vinden nog altijd de sporen “En de Nederlander schiep Nederland..” In wat nu Friesland en Groningen is, werden vanaf circa 500 v.Chr. kunstmatige woonheuvels opgeworpen, wierden of terpen. Geen architect tekende ze. Geen overheid subsidieerde ze. Ze groeiden organisch, generatie na generatie. Iedere laag mest, klei en huisafval verhoogde het maaiveld een beetje. Iedere bewoner droeg bij. 19

van die kennis: zorgvuldig geplaatste paalkuilen, symmetrische plattegronden. Hier werd niet zomaar wat neergezet. Hier werd nagedacht. Bouwen zonder diploma Opvallend is dat er in deze vroege periode nog geen beroepsgroep ‘bouwers’ bestond. Iedereen bouwde. Kennis werd mondeling doorgegeven. De bouw was onderdeel van het boerenbestaan. Toch ontstond er al specialisatie. Niet iedereen kon een dragende kapconstructie maken. Niet iedereen wist hoe je een terp stabiel hield. Er waren mensen met meer ervaring, meer inzicht, voorlopers van wat later meestertimmerlieden zouden worden. Bouwen was hier min of meer een sociaal contract. Wie zijn deel van de terp niet ophoogde, bracht ook de buren in gevaar. Collectieve veiligheid begon letterlijk vanaf de grond. Dijken: de eerste infrastructuur Vanaf ongeveer de 10e eeuw veranderde het landschap drastisch. Kleine terpen maakten plaats voor grootschaliger waterwerken. In plaats van individuele verhogingen kwam er een collectieve ingreep: de dijk. Langs de kust van het huidige Noord-Holland en verder naar het zuiden werden aaneengesloten dijken aangelegd. Dat was geen dorpsproject meer, maar een regionale organisatie. Hier ontstonden de voorlopers van waterschappen; een unieke bestuursvorm die tot op de dag van vandaag bestaat. 20

Een dijk bouwen betekende grond verplaatsen op enorme schaal. Met schop, kruiwagen, mand en spierkracht. De organisatie was minstens zo belangrijk als de techniek. Wie leverde arbeid? Wie betaalde? Wie controleerde? Het antwoord was typisch Nederlands: gezamenlijke verantwoordelijkheid, maar met strenge regels. Wie zijn dijkdeel niet onderhield, kreeg een boete. De bouw werd hier voor het eerst institutioneel. Hout als levensader Tot ver in de middeleeuwen bleef hout het dominante bouwmateriaal. Eiken uit lokale bossen, later geïmporteerd hout uit Scandinavië. Hout was flexibel, relatief licht en geschikt voor een drassige bodem. Maar hout had ook een nadeel: brand. Steden die later zouden ontstaan, werden herhaaldelijk verwoest door vuur. Dat zou uiteindelijk leiden tot strengere bouwvoorschriften en de opkomst van steen. In deze vroege periode zien we al een terugkerend patroon: elke ramp leidt tot technische innovatie. Overstroming? Hogere terp. Dijkdoorbraak? Sterkere kering. Brand? Steen. De Nederlandse bouwgeschiedenis is geen rechte lijn van vooruitgang, maar een reeks antwoorden op crises. Het landschap als bouwplaats Wat deze periode bijzonder maakt, is dat de bouw niet alleen gebouwen betrof, maar het hele landschap. Sloten werden gegraven om water af te voeren. Kavels werden ontgonnen in lange stroken met een verkavelingspatroon dat vandaag de dag nog zichtbaar is in het Groene Hart. Wie vanuit de lucht kijkt naar het veenweidegebied rond Gouda ziet nog altijd die middeleeuwse ontginningsstructuur: lange, smalle percelen, haaks op de ontginningsbasis. Dat patroon is een bouwkundige beslissing uit de 11e en 12e eeuw. Geen architect, wel ontwerp Het is verleidelijk om architectuurgeschiedenis te laten beginnen bij grote namen en monumentale gebouwen. Maar de essentie van de Nederlandse bouw ligt in deze anonieme fase. Hier ontstond de mentaliteit die later ook bij iconen zichtbaar zou zijn: pragmatisch, technisch inventief, collectief georganiseerd. 21

De eerste bouwers waren geen visionairs op papier. Ze tekenden niet. Ze rekenden niet in betonspanningen. Maar ze begrepen krachten, waterdruk, draagvermogen. Hun ontwerp was empirisch. Wat instortte, werd anders opgebouwd. Wat bleef staan, werd herhaald. De erfenis Je kunt er natuurlijk luchthartig over doen, maar eigenlijk bouwen we nog steeds verder op wat we in die tijd hebben geleerd. Ten eerste: we bouwen als bescherming. Veiligheid is geen luxe, maar fundament. Ten tweede: collectieve organisatie rond bouw en onderhoud. Ten derde: aanpassing aan slappe bodem. Funderen op palen is geen moderne uitvinding, maar een middeleeuwse noodzaak met wortels in deze tijd. En misschien het belangrijkste: de overtuiging dat het landschap maakbaar is, mits je bereid bent samen te werken. Die overtuiging zou eeuwen later leiden tot droogmakerijen, tot de Afsluitdijk, tot Deltawerken. 23

1945-1951 Uithuilen en opnieuw beginnen In het voorjaar van 1945 rook Nederland naar stof, roet en puin. De bevrijding bracht opluchting, maar de oorlog had vreselijke wonden geslagen. In Rotterdam was het centrum al vijf jaar eerder weggevaagd, in Arnhem lagen complete wijken in brokken, in Nijmegen en Middelburg was de schade immens. Bruggen waren opgeblazen, spoorlijnen vernield, havens ontwricht. Wat nog overeind stond, was vaak onbewoonbaar. Herbouwen werd een logistieke nachtmerrie: aan alles was een tekort: baksteen, staal, hout, glas, cement. Veel vaklieden waren omgekomen of verzwakt teruggekeerd uit dwangarbeid. Machines waren verouderd of gevorderd. Van improvisatie naar organisatie De eerste maanden na de bevrijding draaiden om improvisatie. Gemeenten hergebruikten bakstenen uit ingestorte panden. Metselaars werkten met gemengde partijen steen; timmerlieden verwerkten kromgetrokken balken. Houten noodwoningen werden in rijen geplaatst op braakliggende terreinen, bedoeld als tijdelijke oplossing, maar vaak jaren later nog steeds in gebruik. De woningnood liep op tot enkele honderdduizenden woningen. Bouwen werd een nationale prioriteit. De rijksoverheid nam een centrale rol in de coördinatie van wederopbouw op zich; de staat regelde materiaaltoewijzing, vergunningen en financiering. Gemeenten kregen instructies, aannemers opdrachten. De bouw werd tijdelijk een semi-geplande sector. Voor bouwbedrijven betekende dit een verschuiving. Waar voor de oorlog nog veel lokaal en kleinschalig werd gewerkt, ontstond nu een systeem waarin grotere aannemers, die logistiek en organisatie aankonden, de voorkeur kregen. Zo werd de basis gelegd voor bedrijven die later uitgroeiden tot nationale spelers. Puin als grondstof Een opvallend kenmerk van de eerste wederopbouwjaren was hergebruik. Miljoenen bakstenen werden schoongeklopt en opnieuw verwerkt. Puin werd vermalen voor beton. Het leverde vaak een variabele kwaliteit. Metselwerk was Affiche van H.A.R.K. (Nationale Hulpactie Roode Kruis) “Geef gereedschap voor den opbouw van Nederland aan Volksherstel. 25

soms minder homogeen, betonmengsels minder voorspelbaar. Constructieve veiligheid was een zorg, maar de urgentie van huisvesting woog zwaarder. Bouwtoezicht bestond, maar vooral pragmatisch, gericht op bruikbaarheid. In deze periode ontstond de behoefte aan standaardisatie. Improvisatie betekende te veel variatie en dus: hogere kosten en meer faalkansen. Rotterdam als laboratorium Rotterdam werd een nationaal laboratorium. Het Basisplan voor de binnenstad, ontwikkeld vóór de oorlog en aangepast na 1940, koos voor een radicaal andere opzet dan het vooroorlogse stratenpatroon. Brede verkeersaders, functionele zones, ruimte voor moderne utiliteitsbouw. Voor de bouwsector was dit een schaalsprong. Niet alleen woningen, maar ook kantoren, warenhuizen en infrastructuur moesten in hoog tempo verrijzen. Beton en staal kregen een prominente rol. 26

Traditioneel metselwerk bleef belangrijk, maar werd steeds vaker gecombineerd met moderne constructies. De bouwplaats werd een georganiseerde productielocatie met een efficiënter gebruik van materialen en een betere logistieke planning. Arbeid en discipline De arbeidsomstandigheden in deze jaren waren zwaar. Lange dagen, fysieke arbeid, beperkte mechanisatie. Veiligheidsvoorzieningen waren minimaal. Ongevallen waren ingecalculeerde risico’s. Toch groeide ook hier organisatie. Bouwvakbonden wonnen terrein. Lonen werden collectief besproken, werktijden gereguleerd. De eerste naoorlogse jaren markeren dan ook het begin van een verschuiving: van losse bouwprojecten naar een samenhangend systeem van regelgeving, arbeidsafspraken en financiële structuren. In deze periode is niet geheel toevallig ook het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid opgericht (23 januari 1951). 1951 als omslag Vanaf 1951 wordt de wederopbouw steeds meer planmatig. De ergste nood is gelenigd, internationale handel herstelt, staal en cement zijn beter beschikbaar. Nu kan er worden vooruitgedacht. De woningproductie wordt opgeschaald met behulp van standaardtypen. Plattegronden worden herhaald, bouwdetails gestroomlijnd. Gemeenten ontwikkelen uitbreidingsplannen die niet alleen herstel beogen, maar ook groei faciliteren. Voor de bouwsector betekent dit een nieuwe stap in professionalisering: investeren in materieel en werkwijze. Organisatie en planning worden net zo belangrijk als vakmanschap. Meer dan stenen Wat deze periode bijzonder maakt, is het besef dat bouwen meer dan een technische activiteit was. Het werd een morele onderneming. Een huis betekende stabiliteit, gezin, toekomst. Voor de politiek werd volkshuisvesting het symbool van sociale cohesie. Van het herstel van vertrouwen in overheid en samenleving. In een land dat net bezetting en hongerwinter had doorstaan, werd een nieuwe woning symbool van wedergeboorte. Doorwerking naar later Veel van wat na 1951 vanzelfsprekend lijkt, vindt zijn oorsprong in deze eerste zes naoorlogse jaren. De bouwsector leert dat schaal noodzakelijk is bij grote opgaven, dat organisatie even belangrijk is als ambacht en: bouwen is altijd politiek. 27

Ronde dissel De ronde dissel of gootdissel werd gebruikt om balken uit te hollen tot houten dakgoten. Na het aanbrengen van groeven verwijderde de timmerman het hout met dit gereedschap. Het gebruik verdween rond het midden van de 20e eeuw. 28

Boardschaaf De boardschaaf was bedoeld voor zachtboard, dat bij bewerking snel rafelde. Met dit gereedschap konden platen netjes worden gesneden en van schuine kanten voorzien, bijvoorbeeld voor plinten. In gebruik tot circa 1970. 75jaar 29

1951-1965 Beton, schaal en de geboorte van de bouwindustrie De eerste jaren na de oorlog stonden in het teken van improvisatie en herstel; vanaf 1951 begint de systematische productie. De woningnood is nog steeds hoog, maar de ergste schaarste is voorbij. Staal en cement worden beter beschikbaar, de economie trekt aan, en de overheid stuurt nadrukkelijk op opschaling. Van ambacht naar systeem De jaren vijftig markeren de overgang van ambachtelijke bouw naar industriële organisatie. Metselwerk blijft, maar constructief verschuift het zwaartepunt naar gewapend beton. Beton is relatief goedkoop, lokaal te produceren en ideaal Wederopbouw van Rotterdam Bouwvakkers aan het werk; op de achtergrond de Maasbruggen en de Hef. De foto is gemaakt door de bekende Nederlandse fotograaf Willem van de Poll. voor standaardisatie. Het maakt grotere overspanningen mogelijk en verkort de bouwtijd aanzienlijk. Aannemers investeren in materieel: torenkranen, betonmixers, hijsinstallaties. De bouwplaats verandert van een verzameling handwerkslieden in een logistiek georganiseerde productielocatie. Planning, materiaalstromen en seriematige uitvoering worden doorslaggevend. Bedrijven als Heijmans en Ballast Nedam groeien in deze periode uit van regionale spelers tot landelijke ondernemingen. Ze ontwikkelen eigen technische afdelingen, calculatiebureaus en projectleidingteams. De bouw wordt een bedrijfstak met managementlagen. 30

De opkomst van systeembouw Met de groeiende productie ontstaat behoefte aan herhaalbaarheid. Woningtypen worden gestandaardiseerd; plattegronden keren terug in verschillende steden. Dit is het begin van systeembouw: een combinatie van vaste maatvoering, herbruikbare bekistingen en repeterende constructie-elementen. Prefab-elementen, eerst vloeren en wanden en later complete bouwdelen, worden in fabrieken geproduceerd en op locatie gemonteerd. Dit vermindert afhankelijkheid van weersomstandigheden en verlaagt de bouwkosten. Voor vakmensen betekent dit geen verdwijning van ambacht, maar een verschuiving. Precisie en maatvastheid worden belangrijker. Toleranties worden smaller. De rol van uitvoerder groeit: coördinatie wordt een vak op zich. Architectuur onder invloed van productie Het modernisme sluit naadloos aan bij deze industriële logica. Architecten als Cornelis van Eesteren en J.J.P. Oud benadrukken rationaliteit, functionaliteit en heldere structuren. Wijken worden ontworpen met repetitie in gedachten. Licht, lucht en ruimte zijn niet alleen idealen, maar ook efficiënt in uitvoering. Er ontstaat een esthetiek van eenvoud: strakke gevels, repeterende ramen, galerijen, portiekflats. Veiligheid en professionalisering Met de schaalvergroting groeit het besef van risico. Hogere gebouwen, zwaarder materieel en grotere ploegen maken ongevallen kostbaarder. De eerste structurele maatregelen verschijnen op de bouwplaats: betere steigers, helmgebruik, instructies. Vakbonden drukken op verbetering van arbeidsvoorwaarden. Collectieve afspraken over loon, werktijd en verzekering stabiliseren de sector. Een nieuwe sector Tussen 1951 en 1965 transformeert de Nederlandse bouw van een herstelbedrijf naar een georganiseerde industrie. De combinatie van overheidssturing, technologische innovatie en ondernemerschap creëert een uniek model: sterk gereguleerd, productief, sociaal en marktgericht. 31

Hourglass, gelegen in het hart van de Zuidas, is een opvallend kantoorgebouw met meerdere huurders, bekend om zijn innovatieve architectuur en duurzame ontwerp. Deze levendige locatie biedt gemakkelijke toegang tot hoogwaardige voorzieningen en uitstekende openbaarvervoersverbindingen, waardoor het een toplocatie is voor bedrijven die op zoek zijn naar een toekomstbestendige werkplek. Als onderdeel van het Bouwinvest Office Fund belichaamt Hourglass de focus van het fonds op flexibiliteit, waardecreatie op lange termijn en duurzaamheid, en draagt het bij aan de blijvende aantrekkingskracht en veerkracht van de Amsterdamse kantorenmarkt. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 32

75jaar 33

1965-1975 Hoogbouw, schaalvergroting en de eerste barsten in het modernistische ideaal Halverwege de jaren zestig bevindt de woningproductie zich op een hoog niveau en groeien de Nederlandse steden explosief. Voor de bouwsector betekent dit: groter, hoger, sneller. Waar eerder herbouw van bestaande wijken centraal stond, komen nu grootschalige uitbreidingswijken, hoogbouwflats en infrastructuurprojecten. De innovaties van de jaren vijftig, met prefab-elementen, beton en staal, worden toegepast op een schaal die voorheen ondenkbaar was. Hoogbouw als antwoord op woningnood Stedelijke druk en bevolkingstoename dwingen tot verticale groei. De eerste serieuze hoogbouwprojecten van meer dan tien verdiepingen verrijzen in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Het idee is eenvoudig: met minder grond kan meer woonruimte worden gecreëerd. Portiekflats, galerijflats en torenflats kenmerken het straatbeeld. Hoogbouw is niet alleen een technische uitdaging. Funderingen moeten vaak drassige grond dragen, prefab-elementen moeten exact passen. Ook logistiek moet alles kloppen. De bouwsector investeert in mechanisatie en in coördinatie van grote teams. Bedrijven als Ballast Nedam en Heijmans spelen een centrale rol in het realiseren van deze megaprojecten. 34

75jaar 35

Modernisme onder druk Architectonisch blijft het modernistische ideaal dominant: rationeel, functioneel en sociaal geëngageerd. Stedenbouwkundigen zoals Cornelis van Eesteren benadrukken nog steeds licht, lucht en open ruimte. Groene zones, speelplaatsen en voorzieningen moeten het wonen gezond maken. Maar de schaalvergroting legt het modernisme onder druk. Het oorspronkelijke sociale idee dat herhaling en rationele planning welzijn zouden bevorderen botst met de werkelijkheid. In hoogbouwflats ontstaan sociale problemen: anonimiteit, geluidsoverlast en beperkte interactie. Bewoners voelen zich niet altijd betrokken bij hun omgeving, ondanks de intenties van de stedenbouw. Technische innovatie en professionalisering Deze periode is ook een hoogtepunt van technische innovatie in de praktijk. Betonvloeren worden met hijskranen geplaatst; prefab-wanden en betonnen gevels maken snelle bouw mogelijk. Kranen, betonpompen en transportlogistiek vormen een netwerk van techniek dat het bouwproces steeds meer industrialiseert. Tegelijkertijd groeit het besef van veiligheid. Hogere gebouwen, zwaarder materieel en grotere ploegen betekenen hogere risico’s. Vakbonden en verzekeraars beginnen protocollen af te dwingen: helmgebruik, valbeveiliging en inspecties worden geleidelijk standaard. Het vakmanschap verandert: precieze maatvoering, kennis van prefab-elementen en coördinatievaardigheden zijn nu cruciaal. De uitvoerder wordt een regisseur, niet alleen een ambachtsman. Dit legt de basis voor de professionele bouworganisatie van later decennia. Sociaal-financiële structuur Ook financieel professionaliseert de sector. Pensioenfondsen en corporatiefondsen groeien, deels gevoed door de opschaling van woningproductie. Deze fondsen zijn niet alleen vangnetten voor werknemers; ze financieren ook onderhoud, renovatie en toekomstige projecten. Op deze manier ontstaat de relatie tussen productie, inkomen en langetermijnplanning. De bouwsector leert een fundamentele les: schaal zonder financiële en organisatorische ondergrond is instabiel. De jaren zestig tonen dat snelheid en hoogte aantrekkelijk zijn, maar dat zonder beheer en sociaal beleid projecten kwetsbaar zijn. 36

Vooruitblik en lessen De periode 1965-1975 laat een dubbel beeld zien: technisch meesterschap en organisatorische groei versus de eerste sociale spanningen. Hoogbouw en prefab maken snelle productie mogelijk, maar anonimiteit, standaardisatie en onderhoudsdruk leggen nieuwe uitdagingen op. Voor de bouwprofessionals van vandaag is dit inzicht relevant. Innovatie in materialen en technieken moet altijd samengaan met oog voor gebruik, leefomgeving en financiële duurzaamheid. De lessen van toen werken door in alle latere stedelijke uitbreidingen, Vinex-wijken en herstructureringen van de 21e eeuw. 75jaar 37

1975-1990 Veiligheid, vakbonden en sociale vangnetten Tussen 1975 en 1990 bevindt de Nederlandse bouwsector zich op een kruispunt van technologische vooruitgang, groeiende schaal en toenemende maatschappelijke verantwoordelijkheid. De hoogbouwprojecten van de voorgaande decennia hebben de sector geleerd dat er meer is dan het streven naar technische perfectie: de menselijke factor, sociale veiligheid en weloverwogen financieel beleid zijn even cruciaal. Veiligheid als standaard Veiligheid is niet langer optioneel; dat besef groeit in de jaren zeventig en tachtig. Ongevallen op de bouwplaats zijn niet alleen tragisch zijn, maar brengen enorme economische kosten met zich mee. Statistieken tonen dat in 1975 gemiddeld één op de vijf bouwvakkers jaarlijks letsel opliep tijdens werk. Het gevolg is een eerste systematische invoering van veiligheidsnormen. Een bouwhelm wordt verplicht; valbeveiliging bij hoogbouw en steigers wordt standaard, veiligheidsinstructies en controles worden dagelijkse praktijk. Ook het toezicht wordt professioneler: bedrijfsinspecteurs en gecertificeerde veiligheidscoördinatoren zijn gemeengoed, en verzekeraars eisen naleving van protocollen voordat ze projecten accepteren. De bouwplaats is niet langer een plek waar stoerheid en improvisatie centraal staan, maar een georganiseerde 38

75jaar 39

omgeving waar proces, discipline en verantwoordelijkheid hand in hand gaan. Het vakmanschap verandert: een uitvoerder die veiligheid negeert, wordt even zwaar afgerekend als een timmerman die slecht werk levert. De kracht van vakbonden Parallel aan technische verbeteringen groeit de sociale organisatie van de sector. Vakbonden spelen een cruciale rol in het professionaliseren van arbeid. Ze onderhandelen over loon, werkuren, pensioenbijdragen en verzekeringen, en zorgen dat collectieve afspraken op alle bouwplaatsen worden nageleefd. Deze organisaties functioneren niet alleen als belangenbehartigers, maar zorgen ook voor stabiliteit. Door duidelijke afspraken kan de bouwsector grote projecten uitvoeren zonder voortdurende conflicten. Dit is essentieel bij de realisatie van grootschalige Vinex- en herstructureringswijken later in de jaren negentig. De vakbonden stimuleren scholing. Bouwvakkers leren werken met prefab-elementen, mechanisch gereedschap, veiligheidsprotocollen en later zelfs digitale hulpmiddelen. Hierdoor ontstaat een professionaliseringsslag die de sector zowel technisch als sociaal sterker maakt. Sociale vangnetten en pensioen Naast veiligheid en vakbondswerk ontstaan in deze periode solide sociale vangnetten. Pensioenfondsen groeien door de bijdragen van werkgevers en werknemers. Ze worden gebruikt om uitkeringen te verzorgen, maar ook om de sector 40

financieel gezond te houden. Sommige fondsen investeren rechtstreeks in woningbouw, renovatieprojecten en infrastructuur, waardoor een circulair systeem ontstaat: productie financiert sociale zekerheid, die op zijn beurt toekomstige productie mogelijk maakt. Deze aanpak maakt de Nederlandse bouwsector uniek. Technologie, schaal en veiligheid gecombineerd De jaren tachtig brengen ook technologische vooruitgang die hand in hand gaat met veiligheid en arbeidsorganisatie. Mechanische hijsinstallaties, betonpompen en later de eerste CAD-systemen verminderen handmatig risico, verbeteren precisie en versnellen bouwtijd. Dit maakt grootschalige projecten haalbaar en veiliger dan voorheen. Prefab wordt verder verfijnd. Betonvloeren, wanden en gevels worden in gecontroleerde fabrieksomstandigheden geproduceerd, waardoor de kans op fouten op de bouwplaats kleiner is. De combinatie van technologie, vakmanschap en regelgeving creëert een stabiel systeem: grote, complexe projecten kunnen worden uitgevoerd zonder dat de menselijke of financiële factor uit de hand loopt. De overheid ondersteunt deze ontwikkeling actief. Wetgeving rond arbeidsomstandigheden en veiligheid wordt aangescherpt, subsidies en fiscale voordelen stimuleren woningcorporaties en bouwbedrijven om te investeren in zowel kwaliteit als arbeid. Politici zoals Henk Koning en lokale wethouders sturen op zowel betaalbare woningen als naleving van veiligheids- en vakbondsafspraken. Lessen en doorwerking De periode 1975-1990 toont een sector die balanceert tussen snelheid en veiligheid, schaal en sociale verantwoordelijkheid, innovatie en vakmanschap. Veiligheid wordt een integraal onderdeel van het bouwproces. Vakbonden en collectieve afspraken zijn noodzakelijke stabilisatoren. Sociale vangnetten zoals pensioenfondsen dragen bij aan economische continuïteit en sectorontwikkeling. Technologie wordt ingezet om efficiëntie en veiligheid te verhogen. Het is de samenhang van deze elementen die leiden tot een succesvolle bouwsector. 41

1990-2005 Vinex, marktwerking en efficiëntie Aan het begin van de jaren negentig stond de Nederlandse bouwsector voor een nieuwe uitdaging: de verschuiving van overheidsgestuurde woningproductie naar marktgestuurde uitbreiding. De woningnood bleef, maar de aanpak veranderde. De overheid trok zich deels terug, corporaties werden zelfstandiger, projectontwikkeling werd een marktaangelegenheid. In deze periode ontstonden de Vinex-wijken: grootschalige uitbreidingen aan de randen van steden, ontworpen om snel en efficiënt woningen te realiseren voor de groeiende bevolking. Marktwerking en snelheid De introductie van marktwerking had grote gevolgen voor de bouwpraktijk. Waar in de wederopbouw nog sprake was van centrale planning en overheidsregie, werden nu kosten, marges en planning doorslaggevend. Grote aannemers moesten concurreren op prijs en efficiëntie. Projecten werden strak gestructureerd: prefab-elementen, gestandaardiseerde plattegronden en just-in-time levering maakten snelle bouw mogelijk. Technische innovatie speelde een cruciale rol. Mechanisatie, betonpompen, torenkranen en fabrieksmatige productie van wanden, vloeren en daken zorgden ervoor dat Vinex-wijken binnen enkele jaren konden verrijzen. Bouwplaatsen werden logistieke knooppunten: materiaalstromen werden geoptimaliseerd, transport van prefab-elementen gesynchroniseerd en montagetijden geminimaliseerd. Architectuur en leefomgeving Vinex-wijken werden ontworpen met een visie op leefbaarheid, maar ook met een nadruk op kostenefficiëntie. Rijtjeshuizen, portiekflats en galerijflats wisselden elkaar af, vaak aangevuld met waterpartijen, speelplaatsen en groene zones. Functioneel modernisme werd gemengd met stedenbouwkundige principes uit de wederopbouw: lichte, open verkaveling en scheiding van functies, zij het minder rigide. Architecten balanceerden tussen sociale idealen en productiewensen. Dit leidde tot een spanningsveld: sommige wijken werden succesvol geïntegreerd, met een gevoel van identiteit en gemeenschap; andere werden bekritiseerd 42

75jaar 43

vanwege monotone gevels, beperkte diversiteit en een zekere anonimiteit. Toch bood de standaardisatie voordelen: onderhoud werd makkelijker, renovatie was voorspelbaar en bouwfouten konden sneller worden opgespoord en hersteld. Sociale en organisatorische structuur De jaren negentig markeren ook een consolidatie van sociale vangnetten. Pensioenfondsen en cao-regelingen bleven de bouwsector ondersteunen, ondanks de nadruk op marktwerking. Voor werknemers betekende dit stabiliteit in een concurrerende omgeving. Vakbonden behielden invloed, vooral op arbeidsomstandigheden, loonafspraken en scholing. Daarnaast werd duidelijk dat grootschalige Vinex-wijken complexe coördinatie vereisten: wegen, groenvoorzieningen, waterbeheer en nutsvoorzieningen moesten synchroon worden aangelegd met woningbouw. Grote bouwbedrijven ontwikkelden daarom interne projectmanagementstructuren die het hele proces van ontwerp tot oplevering beheersen. ‘Eenheidsworst’ Hoewel Vinex-wijken technisch indrukwekkend zijn, tonen ze de grenzen van industrialisatie. Eenzelfde plattegrond, herhaald over tientallen hectares, kan leiden tot gevoel van eenheidsworst. Sociale cohesie moet actief worden gestimuleerd, bijvoorbeeld via buurtvoorzieningen, scholen en gemeenschapsruimten. Een cruciale les: efficiëntie en standaardisatie zijn noodzakelijk voor snelheid en kostenbeheersing, maar moet altijd samengaan met menselijke maat. De rol van technologie Technologie blijft doorslaggevend in deze periode. CAD-tekeningen, geautomatiseerde betonproductie, logistieke planning en later de eerste experimenten met 3D-modellering zorgen voor nauwkeurigheid en vermindering van faalkosten. Prefab-elementen worden steeds complexer: complete gevels en sanitaire units worden in fabrieken geproduceerd en op de bouwplaats gemonteerd. Hierdoor kunnen projecten sneller, veiliger en goedkoper worden uitgevoerd. 44

2005-2020 Technologie, digitalisering en nieuwe methodes Vanaf 2005 verandert de bouwsector in Nederland ingrijpend door digitalisering, nieuwe materialen en innovatieve bouwmethodes. Waar in de Vinex-periode efficiëntie vooral werd bereikt via gestandaardiseerde prefab-elementen en logistiek, ontstaat nu de intelligente bouwplaats. Data, simulatie en digitale planning worden even belangrijke ingrediënten als beton, staal en hout. BIM en digitale coördinatie De introductie van Building Information Modeling (BIM) markeert een revolutie in ontwerp, productie en uitvoering. Voor het eerst kan een project integraal worden gepland in 3D, inclusief materialen, logistiek, installaties en onderhoudsvoorspellingen. Hierdoor verdwijnen veel traditionele faalkosten: conflicten tussen elektra, ventilatie en constructie worden vroeg gesignaleerd. Bouwprofessionals krijgen een aangepaste rol. Ontwerpers, uitvoerders en projectleiders moeten samenwerken in digitale omgevingen. Er is minder ruimte voor improvisatie op de bouwplaats en meer nadruk op planning, coördinatie en precisie. Prefab en modulaire bouw Prefab bouw blijft belangrijk, maar wordt complexer en veelzijdiger. Complete badkamers en gevelmodules worden in fabrieken geproduceerd en ter plaatse gemonteerd. Dit versnelt de bouw, verhoogt de kwaliteit en verbetert de veiligheid. Bovendien opent het mogelijkheden voor circulaire bouw: materialen kunnen hergebruikt worden bij renovatie of sloop. Het concept van modulaire woningen wint terrein, voor sociale woningbouw maar ook bij private projecten. Door modules te stapelen of uit te breiden, kan sneller op veranderende woonbehoefte worden ingespeeld. Dit is een directe erfenis van de prefab-expertise van de Vinex-periode, gecombineerd met digitale precisie. Innovatie in materialen Nieuwe materialen transformeren de manier van bouwen. Hout, bijvoorbeeld in de vorm van ‘Cross-Laminated Timber’ (CLT), wordt gebruikt voor hoogbouw en duurzame projecten. 45

Lichtgewicht beton, isolatiemateriaal met hoge thermische waarde en energiezuinige installaties maken gebouwen toekomstbestendig. Deze materialen combineren duurzaamheid, snelheid en comfort. Veiligheid in arbeid De digitalisering biedt ook voordelen op het gebied van veiligheid. Sensoren meten trillingen, krachten en belasting op constructies. Veiligheid wordt proactief, niet reactief. Vakbonden en brancheorganisaties blijven een belangrijke rol spelen, vooral bij scholing voor nieuwe technieken, materialen en digitale gereedschappen. De combinatie van traditioneel vakmanschap en technologische kennis wordt steeds belangrijker. Sociale en financiële stabiliteit Pensioenfondsen en sociale vangnetten blijven cruciaal, ook nu veel bouwbedrijven internationaal opereren of werken met tijdelijke contracten. De sector heeft geleerd dat financiële zekerheid van werknemers en investeringen in onderhoud en renovatie essentieel zijn voor continuïteit. Daarnaast groeit de aandacht voor leefbaarheid. Stedenbouwkundige principes uit de wederopbouw en Vinex-periode worden opnieuw toegepast, maar nu met nadruk op duurzaamheid, mobiliteit en sociale cohesie. Groene zones, waterbeheer en fietsinfrastructuur worden geïntegreerd in nieuwe projecten, mede mogelijk gemaakt door digitale planning en simulaties. 46

47

2020-2026 Woningtekort, duurzaamheid en sociaal-economische druk De Nederlandse bouwsector staat sinds 2020 opnieuw voor een enorme uitdaging: de woningmarkt kampt met een structureel tekort, prijzen stijgen exponentieel en sociale druk om te wonen neemt toe. Tegelijkertijd dwingt de klimaatcrisis tot duurzaamheid en energie-efficiëntie. Voor bouwers, architecten en beleidsmakers is dit een eindeloze puzzel: sneller bouwen, goedkoper produceren, én kwaliteit, leefbaarheid en duurzaamheid garanderen. Schaarste en urgentie In grote steden zoals Amsterdam, Utrecht en Rotterdam is de vraag naar woningen zo groot dat wachtlijsten van sociale huurhuizen oplopen tot tien jaar of meer. De sector probeert hierop te reageren met hoogbouw, verdichting van bestaande wijken en innovatieve woonvormen zoals ‘tiny houses’ en modulaire appartementen. De druk is voelbaar op alle niveaus: gemeenten worstelen met vergunningen, bouwbedrijven met leveringsproblemen van materialen en bewoners met lange wachttijden en stijgende woonkosten. Dit vraagt om een nieuwe manier van samenwerken: publieke en private partijen moeten plannen integreren, bouwlogistiek stroomlijnen en tegelijkertijd rekening houden met sociale impact. 48

Duurzaamheid als randvoorwaarde Waar efficiency in de Vinex-periode centraal stond, is duurzaamheid nu even belangrijk. Nieuwe gebouwen moeten voldoen aan strenge energie-eisen: bijna-energieneutraal (BENG), circulair materiaalgebruik en hoge thermische isolatie. Houtbouw, CLT-elementen, hergebruik van beton en gerecycled staal winnen terrein, terwijl installaties zoals warmtepompen, zonnecollectoren en slimme ventilatiesystemen standaard worden. Deze groene ambitie vereist een integrale aanpak. Ontwerp, logistiek en uitvoering zijn nauw verweven. Prefab en modulaire bouwmethoden bieden hier uitkomst: productie in gecontroleerde fabrieken vermindert faalkosten, versnelt de bouw en maakt hergebruik eenvoudiger. Tegelijkertijd vergt het vakmanschap van bouwprofessionals nieuwe kennis: materiaalkunde, digitale simulatie en energieprestatieberekeningen zijn net zo essentieel als traditionele timmer- of metselvaardigheden. Sociale cohesie en leefbaarheid Het bouwen van woningen gaat hand in hand met het creëren van leefbare wijken. Vinex-wijken en grootschalige nieuwbouw hebben laten zien dat efficiëntie alleen niet voldoende is: een wijk heeft identiteit, voorzieningen en sociale verbinding nodig. Nieuwe projecten integreren daarom openbaar groen, waterbeheer, scholen, sportfaciliteiten en fietsinfrastructuur vanaf het begin. Ook participatie van bewoners wordt steeds belangrijker: ontwerpers en stedenbouwkundigen betrekken buurtbewoners bij keuzes rond inrichting en voorzieningen, waardoor draagvlak en sociale cohesie toenemen. 49

Marktwerking en samenwerking De huidige woningcrisis maakt samenwerking tussen publieke en private partijen cruciaal. Gemeenten, woningcorporaties, projectontwikkelaars en bouwbedrijven moeten afspraken maken over grondprijzen, planning, sociale woningen en duurzaamheid. Projecten zoals de herontwikkeling van oude bedrijventerreinen of verdichting van binnenstedelijke wijken vereisen strakke afstemming, snelle besluitvorming en risicodeling. Digitalisering speelt een centrale rol bij het beheersen van deze complexiteit. BIM-modellen, logistieke simulaties, 3D-printing van bouwonderdelen en realtime planning helpen om projecten sneller en veiliger uit te voeren. Sensoren en data-analyse ondersteunen kwaliteit en onderhoud, terwijl modulaire bouwmethoden flexibiliteit bieden voor toekomstige demografische veranderingen. Financiële en maatschappelijke druk De huidige bouwpraktijk gaat hand in hand met financiële uitdagingen. Materialen zijn duurder dan ooit, personeel is schaars en de kosten voor veiligheid, duurzaamheid en vergunningen stijgen de pan uit. Tegelijkertijd is maatschappelijke druk enorm: overheden, media en bewoners eisen snelheid, betaalbaarheid en kwaliteit. Voor pensioenfondsen en investeerders betekent dit dat rendementen zorgvuldig moeten worden afgestemd op lange-termijnprojecten, zoals sociale woningbouw en renovatie van bestaande wijken. Sociale vangnetten, vakbondsafspraken en stabiele financiering zijn essentieel om de bouwsector veerkrachtig te houden. Voor vakmensen betekent het dat traditionele vaardigheden alleen niet voldoende zijn. Kennis van energieprestaties, circulaire materialen, digitale planning en sociaal-maatschappelijke context zijn net zo belangrijk als vakmanschap. Alleen door deze disciplines te combineren kan Nederland bouwen aan een duurzame, leefbare en betaalbare toekomst. 50

75jaar 51

2025-2050 Toekomstperspectief: realistisch en ambitieus bouwen De Nederlandse bouwsector staat voor grote uitdagingen, maar biedt ook enorme kansen. De focus verschuift naar duurzaamheid, leefbaarheid, mobiliteit en technologie. De komende decennia zal bouwen niet meer alleen om woningen gaan, maar om het creëren van veerkrachtige, circulaire steden en wijken. Duurzaam en circulair Nieuwe projecten zullen circulair worden ontworpen: materialen zijn herbruikbaar, beton en staal worden gerecycled, houtconstructies worden toegepast in hoogbouw en energiezuinige installaties zijn standaard. Slimme monitoring en sensoren maken onderhoud efficiënter, verlengen de levensduur van gebouwen en verminderen verspilling. Integratie van mobiliteit en infrastructuur Verdichting van steden vereist integratie van mobiliteit. Fietsen voetgangersnetwerken, deelauto’s, elektrische voertuigen en openbaar vervoer worden onderdeel van de wijkontwerpen. Stedelijke planning wordt multidisciplinair: architecten, stedenbouwkundigen, verkeerskundigen en bewoners werken samen om leefbare en toegankelijke wijken te creëren. Sociale cohesie en participatie De lessen uit Vinex en eerdere grootschalige projecten blijven relevant. Wijken moeten identiteit en sociale verbondenheid hebben. Participatie van bewoners bij ontwerp en inrichting wordt standaardpraktijk. Sociale voorzieningen, scholen en groene zones zijn integraal onderdeel van het bouwproces. Technologie als verbindende factor BIM 2.0, digitale simulaties, prefab en modulaire bouw, sensoren en data-analyse maken gebouwen efficiënter, veiliger en duurzamer. Technologie ondersteunt het vakmanschap en verbindt ontwerp, productie en onderhoud. Dit maakt aanpassing aan veranderende behoeften mogelijk: demografische verschuivingen, klimaatadaptatie en energietransitie kunnen sneller en betaalbaarder worden gerealiseerd. Realistische aannames Richting 2050 is het realistisch te verwachten dat hoogbouw en verdichte nieuwbouw de norm worden in stedelijke 52

gebieden en dat circulaire bouw en prefab-elementen standaard zijn, mede door strengere milieu- en energienormen. Ook zal de sector efficiënter en veiliger worden door digitale planning en sensortechnologie. Ook zal sociale cohesie actief worden geïntegreerd in ontwerp en planning, terwijl financiële en sociale vangnetten zoals pensioenfondsen en vakbonden blijven zorgen voor continuïteit. De bouwsector van 2050 is niet alleen een technische onderneming, maar een geïntegreerd systeem van technologie, duurzaamheid, sociaal beleid en mobiliteit. Bouwen wordt een maatschappelijk instrument: niet alleen om huizen te realiseren, maar om steden leefbaar, veerkrachtig en toekomstbestendig te maken. Voor bouwprofessionals betekent dit een voortdurende balans tussen vakmanschap, digitale competentie, sociale verantwoordelijkheid en innovatie. 75jaar 53

Hotel Casa, gelegen in Amsterdam-Oost op 500 meter van station Amstel, werd in 1957 opgericht door vier studenten die het tekort aan studentenwoningen wilden aanpakken. Tegenwoordig beschikt het hotel over 518 kamers, waarvan 359 gereserveerd zijn voor studenten in het laagseizoen en 159 voor hotelgasten. In het hoogseizoen zijn alle kamers beschikbaar voor hotelgasten. Het hotel biedt verder een koffiebar, restaurant East en dakterras Gapp. Trouw aan haar missie om “de jonge, veelbelovende talenten van morgen te ondersteunen”, behaalde Hotel Casa als eerste Nederlandse hotel een BREEAM-certificering met een ‘Very Good’-rating voor haar duurzame aanpak. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 54

75jaar 55

7575jaar 56

75 jaar pensioen in de bouw 5 r De wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog wordt vaak verteld als een verhaal van stenen, beton en arbeid. Maar onder die fysieke wederopbouw lag een minstens zo ingrijpende ontwikkeling: de opbouw van sociale zekerheid. In sectoren met zwaar en onzeker werk, zoals de bouwnijverheid, ontstond een stelsel waarin werkgevers en werknemers gezamenlijk verantwoordelijkheid namen voor inkomen bij ziekte, werkloosheid en ouderdom. Uit die ontwikkeling kwam het pensioenfonds voort dat we vandaag kennen als bpfBOUW. De geschiedenis van dat fonds is geen rechte lijn, maar een gelaagd verhaal van instituties, hervormingen en veranderende rollen. Een sleutelpositie daarin werd lange tijd ingenomen door het Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB), dat decennialang een centrale rol speelde in de uitvoering van sociale regelingen in de sector. De basis: collectieve zekerheid in een kwetsbare sector In de eerste helft van de twintigste eeuw was de bouwsector grillig en onzeker. Werk was vaak tijdelijk, afhankelijk van seizoen en conjunctuur. De fysieke belasting was hoog en sociale voorzieningen waren beperkt. Voor veel arbeiders betekende ouderdom een abrupt verlies van inkomen. Na de oorlog ontstond een breed draagvlak voor structurele oplossingen. In lijn met de opbouw van de Nederlandse verzorgingsstaat, kozen werkgeversorganisaties en vakbonden in de bouwsector voor collectieve regelingen. Het uitgangspunt was dat risico’s als ziekte, werkloosheid en ouderdom niet individueel, maar gezamenlijk gedragen moesten worden. Dat leidde tot een stelsel waarin fondsen een centrale rol kregen. Pensioen werd daar een belangrijk onderdeel van, naast andere sociale voorzieningen en verzekeringen. Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB) In 1952 werd het Sociaal Fonds Bouwnijverheid opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties. Dit fonds fungeerde als uitvoeringsorganisatie voor sociale regelingen in de bouwsector. In de praktijk betekende dit dat het SFB verantwoordelijk was voor de uitvoering van onder meer de Ziektewet en de Werkloosheidswet, binnen het toenmalige stelsel van bedrijfsverenigingen. De belangrijkste stakeholders 57

waren de brancheorganisaties van werkgevers en de vakcentrales NVV en NKV, vertegenwoordigd via hun bouwbonden. Het SFB was dus geen pensioenfonds, maar een uitvoeringsorganisatie die de administratieve en organisatorische afhandeling van regelingen verzorgde die in cao’s, wetgeving en sectorale afspraken waren vastgesteld. Die rol maakte het SFB tot een spil van sociale zekerheid in de bouw. Ook rond pensioen speelde het SFB een ondersteunende rol, bijvoorbeeld in de administratie en het innen van premies. De verantwoordelijkheid voor het pensioen zelf, de regeling, de rechten en het financieel beleid, lag echter bij het pensioenfonds. Een belangrijk verschil: beleid en uitvoering waren nauw met elkaar verbonden, maar institutioneel gescheiden. De opbouw van het pensioenfonds voor de bouwnijverheid Parallel aan de ontwikkeling van uitvoeringsorganisaties ontstond het pensioenfonds voor de bouwnijverheid. In de jaren vijftig werd een verplichte pensioenregeling ingevoerd voor werknemers in de sector. Die verplichtstelling was cruciaal: alleen door brede deelname kon een solide en solidaire regeling ontstaan. De eerste pensioenregelingen waren relatief bescheiden, maar betekenden een fundamentele verbetering ten opzichte van de situatie daarvoor. Werknemers bouwden geleidelijk rechten op, gefinancierd door premies van werkgevers en werknemers. In de decennia daarna groeide het fonds sterk, zowel in aantal deelnemers als in financieel vermogen. De regeling werd uitgebreid met voorzieningen voor nabestaanden en arbeidsongeschiktheid, en de organisatie professionaliseerde. 58

Tussen fonds en uitvoering Gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw functioneerde de bouwsector met een duidelijke taakverdeling. Het pensioenfonds bepaalde de inhoud van de regeling en beheerde de financiële middelen. Uitvoeringsorganisaties, met het SFB als belangrijkste voorbeeld, zorgden voor de praktische uitvoering. Die structuur was kenmerkend voor de Nederlandse poldertraditie: sociale partners organiseerden samen voorzieningen, met een sterke nadruk op sectorale verantwoordelijkheid. Het systeem was robuust, maar ook complex, omdat verschillende organisaties elk hun eigen rol vervulden. Hervormingen en schaalvergroting Vanaf de jaren tachtig kwam dit stelsel onder druk te staan. Economische tegenwind, stijgende werkloosheid en veranderingen in wetgeving dwongen tot herziening van sociale regelingen. Tegelijkertijd werd de uitvoering van sociale verzekeringen op nationaal niveau hervormd. De traditionele bedrijfsverenigingen, waarin sectorale organisaties zoals het SFB een belangrijke rol speelden, verloren geleidelijk hun positie. Taken op het gebied van werknemersverzekeringen werden uiteindelijk ondergebracht bij landelijke uitvoeringsorganisaties, zoals het latere UWV. De rol van SFB veranderde. De organisatie ontwikkelde zich van een sectorale uitvoerder van wettelijke regelingen naar een bredere dienstverlener op het gebied van arbeidsvoorwaarden en pensioenadministratie. Van SFB naar Cordares en APG In de jaren negentig en het begin van de eenentwintigste eeuw zette de schaalvergroting door. Het SFB ging op in een grotere organisatie en kreeg uiteindelijk de naam Cordares. Deze organisatie richtte zich op pensioenuitvoering en aanverwante diensten, niet alleen voor de bouw, maar ook voor andere sectoren. In 2008 werd Cordares onderdeel van APG, een van de grootste pensioenuitvoerders van Nederland. Daarmee werd de uitvoering van de pensioenregeling in de bouwsector ondergebracht in een organisatie met een veel bredere schaal en expertise. Rond 2013 verdween de naam Cordares, en werden de activiteiten volledig geïntegreerd in APG. Hoewel de naam SFB daarmee uit het institutionele landschap verdween, leefde de uitvoeringspraktijk voort in een nieuwe vorm. 59

bpfBOUW als pensioenfonds Het huidige bpfBOUW is het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid. Het fonds is verantwoordelijk voor de pensioenregeling van werknemers in de sector en opereert als zelfstandige instelling, bestuurd door vertegenwoordigers uit FNV, CNV, BN, NBvT en NOA (werkgevers, werknemers en pensioengerechtigden). De uitvoering van de regeling, dat wil zeggen de administratie, communicatie en het vermogensbeheer, is uitbesteed aan APG. Daarmee is een duidelijke scheiding ontstaan tussen fonds en uitvoering, die kenmerkend is voor de moderne organisatie van pensioenen in Nederland. Het fonds beheert een groot belegd vermogen en vervult een belangrijke rol in de financiële zekerheid van honderdduizenden deelnemers en gepensioneerden. De impact van economische schokken De financiële crisis van 2008 maakte duidelijk hoe kwetsbaar pensioenfondsen kunnen zijn voor economische ontwikkelingen. Dalende beleggingswaarden en een lage rente drukten de financiële positie van veel fondsen, waaronder bpfBOUW. Het leidde tot ingrepen zoals het beperken van indexatie en een scherpere focus op risicobeheer. Tegelijkertijd onderstreepte de crisis het belang van een solide institutionele structuur en professioneel vermogensbeheer. De schaal en expertise van uitvoeringsorganisaties als APG speelden daarbij een belangrijke rol. Een veranderende arbeidsmarkt Naast economische ontwikkelingen veranderde ook de arbeidsmarkt. De bouwsector kreeg te maken met meer flexibiliteit, een groeiend aantal zelfstandigen en een grotere variatie in arbeidsrelaties. Dit stelde het pensioenstelsel voor nieuwe uitdagingen. Collectieve regelingen zijn traditioneel gebaseerd op vaste dienstverbanden, terwijl de praktijk steeds diverser wordt. Het pensioenfonds moest zoeken naar manieren om aansluiting te houden bij deze veranderende realiteit. De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel Per 1 januari 2026 is bpfBOUW overgestapt op het vernieuwde pensioenstelsel in Nederland. Dit stelsel brengt een andere balans tussen collectiviteit en individualiteit. Pensioenopbouw wordt transparanter en persoonlijker, terwijl risico’s nog steeds in zekere mate collectief worden gedeeld. Voor deelnemers betekent dit meer inzicht in hun pensioen, maar ook een grotere directe invloed van economische ontwikkelingen op de uiteindelijke uitkering. 60

De overgang naar het nieuwe stelsel vergde een ingrijpende aanpassing van systemen, communicatie en regelgeving. Het markeert een nieuwe fase in de ontwikkeling van het fonds. Continuïteit in een veranderend landschap De geschiedenis van het pensioen in de bouw laat zien dat instituties veranderen, maar principes blijven. Organisaties zoals het SFB verdwenen of gingen op in grotere organisaties, maar de onderliggende gedachte bleef bestaan: collectieve verantwoordelijkheid voor sociale zekerheid. Waar het SFB ooit de praktische uitvoering verzorgde binnen een sector, wordt die rol vandaag vervuld door grootschalige uitvoeringsorganisaties als APG. Tegelijkertijd blijft het pensioenfonds zelf, bpfBOUW, de drager van de regeling en de belangen van deelnemers. 75 jaar bouwen aan zekerheid Na 75 jaar is het pensioenstelsel in de bouwsector uitgegroeid tot een complex en professioneel georganiseerd geheel. Het is het resultaat van samenwerking tussen werkgevers, werknemers en uitvoeringsorganisaties, en van voortdurende aanpassing aan veranderende omstandigheden. De geschiedenis van bpfBOUW is daarmee niet alleen een verhaal over pensioen, maar ook over institutionele ontwikkeling. Van sectorale fondsen en uitvoeringsorganisaties zoals het SFB, via schaalvergroting en professionalisering, naar een modern stelsel waarin uitvoering en beleid duidelijk van elkaar zijn gescheiden. Zoals in de bouw zelf geldt ook hier: een stevig fundament is essentieel, maar moet voortdurend worden onderhouden en aangepast. De komende jaren zullen nieuwe uitdagingen brengen, maar de geschiedenis laat zien dat de sector in staat is om daarop te reageren. In die zin is 75 jaar bpfBOUW geen eindpunt, maar een momentopname in een doorlopend proces van bouwen aan zekerheid. Bronnen: - Nationaal Archief. Inventaris archief Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB), 1952–2003. Beschrijving van oprichting, taken en administratieve uitvoering van sociale verzekeringen in de bouwsector. https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.25.41 - Organisatiewet Sociale Verzekering 1952. Wetstekst en toelichting betreffende oprichting van sectorale uitvoeringsorganisaties zoals SFB. - Officiële bronnen van bpfBOUW: https://www.bpfBOUW.nlhttps://www.fnv.nl/cao-sector/ bouwen-wonen/blijf-op-de-hoogte/pensioen-bouwen-wonen - Bouwend Nederland, 2023. bpfBOUW verhoogt pensioen met 14,52% per 1 januari 2023. Historische context, indexatiebeleid en deelnemersaantallen. https://www.bouwendnederland.nl/nieuws/algemeen/bpfBOUW-verhoogt-pensioen-met-14-52-per-1-januari-2023 - https://nl.wikipedia.org/wiki/Pensioenfonds - https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemene_Pensioen_Groep_NV 75jaar 61

Regina Schoutsen over vijfenzeventig jaar pensioen in de bouwnijverheid Inleiding Het bedrijfstakpensioenfonds voor de bouwnijverheid geldt al decennialang als een van de meest stabiele fondsen van Nederland. Het fonds doorstond economische crises, maakte meerdere stelselwijzigingen mee en hoefde nooit over te gaan tot kortingen. In een sector die bekendstaat om haar conjunctuurgevoeligheid is dat opmerkelijk. Dat succes is geen toeval, maar het resultaat van beleid waarin prudentie, solidariteit en langetermijndenken centraal staan. Een van de mensen die deze ontwikkeling van dichtbij meemaakte en er inhoudelijk richting aan gaf, is Regina Schoutsen. Zij werkte ruim veertig jaar in verschillende rollen in en rond het pensioenfonds voor de bouwnijverheid. Van 1992 tot 2016 als de adviserend actuaris van het fonds. In die rol bevond zij zich op het snijvlak van financiële technieken en statistieken en de advisering van het beleidsbepalende bestuur: verantwoordelijk voor de financiële onderbouwing van pensioenregelingen, kritisch op beleidskeuzes die niet structureel gefinancierd waren, en scherp op risico’s die pas jaren later zichtbaar zouden worden. Regina Schoutsen maakte de ontwikkeling mee van het zegelboekje naar de geautomatiseerde pensioenadministratie, van dagafhankelijke pensioenopbouw naar loonafhankelijke regelingen en uiteindelijk naar de solidaire premieregeling. Tegelijkertijd stond zij midden in de discussies over backservice verplichtingen, omslagstelsels versus kapitaalgedekte stelsels, het aanhouden van buffers, de toenemende regeldruk vanuit het toezicht, de introductie van prognosetafels en de vraag hoe solidariteit in een pensioenregeling vorm kan krijgen zonder dat er sprake is van een eenzijdige kapitaalstroom richting één generatie. In dit interview kijkt Regina Schoutsen met redacteur Paul Luiken terug op die ontwikkeling. Haar verhaal is niet alleen een geschiedenis van regelingen en cijfers, maar ook een reflectie op de vraag wat een bedrijfstakpensioenfonds eigenlijk is: een financieel instituut, of een collectieve voorziening die onlosmakelijk verbonden is met de sector waarvoor zij bestaat. 63

PENSIOEN IN DE BOUW BEGON MET EEN ZEGEL Paul: Het pensioenfonds voor de bouwnijverheid kent een lange geschiedenis. Waar zullen wij beginnen? Regina: Wij beginnen in 1951. Dat was het startjaar dat er in de bouw een collectieve pensioenregeling kwam. Die was heel direct verbonden met het vakantiegeldsysteem dat toen bestond. Paul: Dat systeem met de zegelboekjes…? Regina: Precies. Bouwvakkers spaarden hun vakantie en loondervingsgeld voor de verplicht op te nemen vakantiedagen in de Bouwvak, door het plakken van zegels. Voor elke gewerkte dag kreeg je een zegel. Wat veel mensen niet wisten, was dat bij elke vakantiezegel ook een pensioenzegel zat, de zogeheten P zegel. Bij het inleveren van de zegels in mei werd dus niet alleen vakantiegeld uitgekeerd, maar ook pensioen opgebouwd. De enveloppen met uitbetalingslijsten worden geopend... ...en behandeld. Paul: Dat klinkt bijna tastbaar: pensioen op papier. Regina: Pensioen op waardepapier. Voor elke dag dat je werkte, werd er pensioen opgebouwd. Dat noemden we later de dagafhankelijke pensioenregeling, ofwel de DAP regeling. Dat systeem van zegels plakken heeft tientallen jaren bestaan. Pas rond 1986 werd deze administratie geautomatiseerd en stopte het fysieke zegelplakken. Tot die tijd kwamen er letterlijk bakken met zegels binnen bij het Sociaal Fonds Bouwnijverheid. Alles werd zorgvuldig geteld en verwerkt. Financieel moest het namelijk sluiten met de ingekochte zegels door de werkgever. 64

Paul: Bij de start van het fonds speelde ook het fenomeen van terugwerkende kracht. Regina: Een pensioenfonds oprichten betekent qua financiering van uitkeringen en aanspraken totaal iets anders dan bijvoorbeeld de AOW. Bij de start van het fonds in 1951 had nog geen enkele werknemer pensioen opgebouwd. Iedereen die kon aantonen dat hij in de bouw had gewerkt, kreeg deze rechten als het ware ineens toegekend: de backservice jaren. De waarde van één backservice jaar was in 1986 circa 99 gulden. Tot ongeveer 1995 werd 500 gulden per jaar per werkende geheel door de werkgever betaald. Paul: En dan moest ook nog vastgesteld worden of iemand daadwerkelijk recht had. Regina: Ja. Dat was soms ingewikkeld. Een bekend voorbeeld zijn de zogenoemde bunkerbouwers: mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de Atlantikwall hadden gewerkt. Op basis van verklaringen van werkgevers of getuigen werd beoordeeld of zij recht hadden op pensioenopbouw. Soms ontstonden discussies, bijvoorbeeld over het onderscheid tussen gedwongen en vrijwillige arbeid. DE STAP NAAR LOONAFHANKELIJK PENSIOEN Paul: Tot 1987 bleef de bouw werken met die dagafhankelijke regeling. Waarom kwam daar verandering in? Regina: Omdat het in Nederland gebruikelijk werd om pensioen te koppelen aan het loon. In de bouw was dat lange tijd niet zo. Pas in 1987 lukte het werkgevers en werknemers om overeenstemming te bereiken over een loonafhankelijke eindloonregeling. Paul: Dat ging niet gemakkelijk zeker? Regina: Nee. Er is jaren over onderhandeld. Werkgevers wilden wel, maar alleen onder strikte voorwaarden. Veel grote bouwbedrijven hadden al aanvullende pensioenregelingen voor hogere inkomens, vaak ondergebracht bij verzekeraars of eigen fondsen. Paul: Iets met vrijstelling? Regina: Werkgevers konden vrijstelling aanvragen van deelname aan het bedrijfstakpensioenfonds, mits zij een “Pensioen op waardepapier. Voor elke dag dat je werkte, werd er pensioen opgebouwd. Dat noemden we later de dagafhankelijke pensioenregeling, ofwel de DAP regeling.” 65

actuarieel gelijkwaardige regeling aanboden. Dat leidde in 1987 tot een uitzonderlijke situatie: ongeveer 1.200 werkgevers kregen vrijstelling. “Je belooft mensen een levenslange uitkering. Dat betekent dat je moet kijken naar risico’s die zich pas over decennia manifesteren.” Paul: Dat moet een enorme klus zijn geweest, qua uitvoering. Regina: Dat was het ook. Vrijstelling is geen eenmalige beslissing waarna het fonds er geen omkijken meer naar heeft. Je moet jarenlang blijven controleren of de regeling nog steeds gelijkwaardig is, of werknemers worden aangemeld, correct en op tijd. Werkzaamheden waar geen vergoeding tegenover stond. De noodzaak voor deze handhaving ligt in de hoogte van de pensioenpremies. Deze vormen een groot deel van de loonkosten. De verleiding is groot om iemand later of helemaal niet aan te melden bij de verzekeraar. Paul: Maar uiteindelijk zijn die werkgevers teruggekeerd. Regina: Vrijwel allemaal. Inmiddels zijn er nog maar 11 gedispenseerde werkgevers. Dat zegt veel over de kracht van het collectieve stelsel. VAN EINDLOON NAAR MIDDELLOON EN VERDER Paul: Na 1987 volgen nieuwe grote wijzigingen in de pensioenregeling. Regina: De eindloonregeling vanaf 1987 tot 2000, ook wel LAP regeling, werd omgezet in Bouwpensioen 2000. De belangrijkste wijziging was de introductie van het risico nabestaandenpensioen. Deelnemers die met pensioen 66

gingen, kregen de mogelijkheid om opgebouwd nabestaandenpensioen uit te ruilen voor extra ouderdomspensioen. Bij aanwezigheid van een partner moest deze de aanvraag mede ondertekenen. Paul: Dat klinkt aantrekkelijk. Regina: Niet direct. De opgebouwde nabestaandenpensioenen onder de DAP en LAP regeling kwamen niet in aanmerking voor uitruil. Had het fonds dat wel gedaan, dan had dat 1 miljard gulden gekost. Financiering via een premie ineens was onmogelijk. Uitsmeren van de premie, zoals bij de backservice jaren, was inmiddels wettelijk niet meer toegestaan. Paul: Hoe betaalden andere fondsen dat? Regina: Uit hun vrije reserves. Daar was ik altijd kritisch op. Mijn uitgangspunt was: elke verbetering moet uit premie worden betaald, niet uit vrije reserves. Dat vermogen hoort het hele collectief toe. Paul: In 2006 komt de middelloonregeling. Regina: Ja, en met deze regeling kwamen ingrijpende wijzigingen. Werknemers die dachten met 59 jaar met de VUT te kunnen, zagen dat perspectief verdwijnen. De VUT regelingen waren al eerder versoberd. Vroegpensioenregelingen werden ingevoerd en in 2006 werden al deze regelingen omgezet in de middelloonregeling. Een voorbode van de verhoging van de AOW leeftijd. FINANCIERING: PREMIE, BUFFERS EN PRUDENTIE Paul: U hamert steeds op financiering en buffers. Waarom is dat zo cruciaal? Regina: Omdat pensioen een belofte is voor de lange termijn. Je belooft mensen een levenslange uitkering. Dat betekent dat je moet kijken naar risico’s die zich pas over decennia manifesteren. Paul: Veel mensen denken dat alles draait om slim beleggen. Regina: Beleggen is belangrijk, maar fondsen moeten binnen mandaten en benchmarks blijven. Verschillen in dekkingsgraad worden veel meer bepaald door beleid: hoe je de Het Gezamenlijk Uitvoeringsorgaan (GUO) en het Sociaal Fonds Bouwnijverheid (sfb) bundelen hun activiteiten. 67

afweging maakt tussen indexeren of korten, hoe je verbeteringen financiert. De ‘slimme belegger’ met een rentevisie heeft fondsen veel geld gekost. Paul: U was streng. Regina: Ja. Soms niet populair, maar wel consequent. Een pensioenfonds is geen grote zak geld. Het zijn verplichtingen aan alle deelnemers. Benader het alsof het je eigen portemonnee is. CRISIS 2008–2009: ALLE ZEILEN BIJ Paul: Tot 2008 leek het fonds onaantastbaar. Regina: De dekkingsgraad lag jarenlang rond 140–150%. In 2008 hadden we zelfs een premiereserve opgebouwd. In twee à drie maanden zakte de dekkingsgraad onder het vereist eigen vermogen van 123%. Daarna zelfs onder het minimaal vereist vermogen. Directeur van SFB John Neervens op de bouwplaats. Paul: Hoe reageerde het bestuur? Regina: Met grote prudentie. Er werd bewust niet volledig geïndexeerd. Gemiste indexaties werden vastgelegd voor later. Er is nooit gekort. Paul: De bouwsector zelf kreeg flinke klappen… Regina: Enorm. Veel faillissementen, veel uitstroom, veel mensen die zzp’er werden. Het deelnemersbestand kromp structureel. 68

BESTUUR EN GOVERNANCE: VAN SECTOR NAAR AFSTAND Paul: Het bestuur van pensioenfondsen is sterk veranderd. Regina: Vroeger zaten er echte ondernemers en vakbondsmensen in het bestuur. Mensen met diepe wortels in de sector. Vanaf de jaren ’10 kwam de pensioenfondsbestuurder op. In 2014 werd het fonds min of meer gedwongen expertbestuurders aan te stellen. Gepensioneerden kregen ook een plek. Paul: Dat klinkt professioneel. Regina: Dat is het ook. Maar de keerzijde is de afstand tot de bedrijfstak. Het pensioenfonds kreeg steeds meer het karakter van een losstaand financieel instituut. Terwijl het bestaansrecht juist ligt in de binding met de sector. SOLIDARITEIT EN LANGLEVENRISICO Paul: Hoe werkt solidariteit in het pensioenfonds? Regina: Op allerlei manieren. Bijvoorbeeld in het delen van langlevenrisico en arbeidsongeschiktheidsrisico. Bouwvakkers leven gemiddeld korter, maar raken eerder arbeidsongeschikt. De lasten zijn ongelijk verdeeld. Solidariteit betekent altijd kapitaalstromen tussen groepen. Het bestuur moet inzicht hebben in die stromen, zeker onder de Solidaire Premie Regeling (SPR). 69

NAAR HET NIEUWE STELSEL Paul: Per 1 januari 2026 is het fonds overgestapt op de solidaire premieregeling. Regina: De grootste verandering is dat het beleggingsrisico nu bij de deelnemers ligt. Maar er zijn voldoende stootkussens ingebouwd om schokken op te vangen. PENSIOEN ALS LANGE ADEM Paul: Als u terugkijkt op uw carrière, wat is dan de kern? Regina: Dat pensioen draait om lange adem. Bestuurders zijn voorbijgangers, maar hun besluiten werken decennia door. Paul: Dat langetermijndenken verklaart het succes van het fonds? Regina: Ik denk het wel. Durf de korte pijn te nemen om de lange termijn pijn te voorkomen. Paul: Dankjewel voor dit boeiende gesprek. Regina: Heel graag gedaan! 70

Ter vergelijking: cijfers op een rijtje Bron: jaarverslag 2 juli 1951 – 31 december 1952 Deelnemers Gepensioneerd Gewezen deelnemers Aantal werkgevers Pensioenpremie Beleggingen Bron: jaarverslag 2025 Deelnemers Gepensioneerd Gewezen deelnemers Aantal werkgevers Pensioenpremie Beleggingen 207.290 1.234 n.v.t. onbekend 24.600.000 in gulden 27.500.000 in gulden 158.410 246.917 330.636 19.156 1.376.900.000 euro 66.269.000.000 euro Eerste pensioenuitkering voor bouwvakkers De voorzitter van het Bedrijfspensioenfonds voor de Bouwnijverheid, de heer A. van Werven overhandigt aan de heer J. Coene de eerste uitkering van het pensioen en een oorkonde. 71

Prijzen - Job Dura Prijs 2020 Januari 2022 werd The Burton, eerste van drie woontorens van Little C opgeleverd. Daarna volgden The Clark en The Hammond. - Rotterdam Architectuurprijs (publieksprijs én vakjuryprijs) - Shortlist Architectenweb Awards: Woongebouw van het Jaar 2021 - BNA beste gebouw categorie Leefbaarheid & Sociale Cohesie Hiermee voegde Bouwinvest 209 vrije-sector huurappartementen toe aan de residential portefeuille. De vijftien gebouwen van Little C bieden in totaal plaats aan in totaal 320 lofts en appartementen, waaronder de 209 huurappartementen van Bouwinvest. Het gebied biedt ook 10.000 m2 ruimte aan werkplekken en kleinschalige horeca. En inmiddels heeft Familiehuis Daniel den Hoed ook zijn intrek genomen in Little C. Op een plek middenin de stad waar men niet graag kwam, tussen de verkeerstromen in een stukje niemandsland is nu een bloeiende plek ontstaan die verschillende buurten met elkaar verbindt. Hiermee hebben we een positief aandeel kunnen leveren aan een duurzame oplossing van de woningcrisis. Little C aan de Rotterdamse Coolhaven kenmerkt zich door een New Yorkse architectuurstijl. Dat komt vooral door de stoere bakstenen gevels, grote zwarte raampartijen, expressieve stalen hekwerken en loopbruggen die de gebouwen verbinden. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 72

75jaar 73

De lange strijd naar zekerheid Hoe bouwvakkers hun rechten bevochten Het hart van de arbeider groeit niet van het loon, maar van de arbeid die het loon verdient. - Multatuli, Nederlands auteur, geboren Edward Douwes Dekker Wie vandaag de dag een bouwplaats oploopt, ziet helmen, steigers volgens norm, veiligheidsschoenen met stalen neuzen, een verwarmde keet met koffie, een uitvoerder met een tablet en een ploeg die weet waar hij aan toe is. Een vanzelfsprekende veiligheid, zo lijkt het. Maar wie goed kijkt, zou kunnen zien dat een bouwplaats meer is dan beton en staal. Het is een veroverde plek. Het resultaat van een soms bikkelharde strijd om recht en zekerheid. De rechten van de man of vrouw op de bouwplaats zijn bepaald niet uit de lucht komen vallen. Ze zijn bevochten, er is voor gestaakt. Ze zijn uitonderhandeld, vastgelegd in cao’s, verankerd in wetten en ondergebracht in fondsen die hun wortels hebben in de solidariteit van arbeiders zelf. Dat verhaal begint bij mannen die van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat werkten zonder vangnet, zonder verzekering en zonder pensioen en hun wens naar verbetering. Goedschiks of kwaadschiks. Zonodig, legden ze het gereedschap erbij neer. Staakt! Staakt! Staakt! Staken als onderhandelingsstrategie wordt al eeuwen gehanteerd door ontevreden arbeiders. Nederland is daarop geen uitzondering. Hoe ziet de rijke Nederlandse stakingsgeschiedenis eruit? Staken is het georganiseerd en tijdelijk neerleggen van de werkzaamheden door arbeiders om druk te zetten op werkgevers zodat zij de eisen van de werknemers inwilligen. Sinds het staken in Nederland gangbaar werd na de Franse Tijd, kwamen in ons land vier verschillende soorten stakingen voor: • De klassieke staking, waarbij het werk wordt neergelegd tot de eisen zijn ingewilligd. • De gedeeltelijke staking, waarbij een afdeling binnen een bedrijf staakt voor de belangen van die afdeling. • De estafettestaking, waarbij er in één beroepsgroep afwisselend op een andere plaats gestaakt wordt (bijvoorbeeld door politie in verschillende gemeenten). • De proteststaking, waarbij het werk voor korte tijd wordt neergelegd als statement. 75

Met hand en tand De geschiedenis van Nederlandse stakingen begint in 1811. In dat jaar werd Napoleons Code Pénal ingevoerd in Nederland met daarin een verbod op stakingen. Op basis van dit verbod konden stakers worden gestraft door de overheid. Desondanks vonden tussen 1820 en 1830 diverse stakingen plaats. Zo legden bouwvakkers hun werkzaamheden aan het Noord-Hollands Kanaal in 1823 neer. De ingehuurde arbeiders vonden dat zij werden uitgebuit door hun aannemer Gerrit Huyskens en moesten zelfs bedelen en stropen om hun karige rantsoen aan te vullen. Een woedende menigte verzamelde zich bij Huyskens’ keet. Terwijl vanuit de mensenmassa werd gezwaaid met rode vlaggen, dreigden de boze arbeiders Huyskens hardhandig uit zijn schuilplaats te halen. Huyskens schoot daarop twee mannen dood die zijn keet probeerden binnen te dringen. De ontsteltenis maakte plaats voor woede en Huyskens werd door de menigte gedood. Dergelijke stakingen met veel geweld en een slechte afloop waren destijds niet ongewoon: autoriteiten kregen namelijk de opdracht hard op te treden wanneer de rode vlaggen in zicht waren. De escalatie en het bijkomende geweld dat werd gebruikt bij stakingen, zette de vakbonden in een kwaad daglicht. Tegen het begin van de twintigste eeuw vonden daarom veranderingen plaats met betrekking tot de organisatie van grootscheepse vakbondsacties. Door middel van een efficientere organisatie en strakke regie hoopten de bonden beter voor de dag te komen. Spoorwegstaking van 1903 In 1872 werd het stakingsverbod opgeheven. Vakbonden kregen hierdoor meer ruimte om het werk demonstratief neer te leggen. Een belangrijke staking na de opheffing was de spoorwegstaking in 1903. De staking ontstond door een conflict tussen twee havenbedrijven, waarvan er één in een vakbond georganiseerd was en de ander niet. In de Amsterdamse haven weigerden arbeiders die aangesloten waren bij de vakbond samen te werken met hun niet-aangesloten vakbroeders. Werknemers die zich wél bij een bond hadden aangesloten, hoopten op deze manier erkenning voor hun vakbond af te dwingen. De staking verspreidde zich in rap tempo over het gehele Amsterdamse havengebied. Uit solidariteit weigerden ook spoorwegmedewerkers hun ladingen in de haven te lossen. 76

De spoorwegbazen vreesden voor hun omzet en willigden binnen enkele dagen de eisen van hun arbeiders in. In navolging van de spoorwegen gaven ook de havenbedrijven toe. De regering zag de stakingen met lede ogen toe en besloot tot een wetsvoorstel waarin het staken voor ambtenaren en spoorwegpersoneel strafbaar werd gesteld. De arbeiders waren in shock. Het Comité van Verweer werd opgericht waarin alle soorten arbeiders verenigd werden. Twee stakingen van het Comité liepen op niets uit, grote hoeveelheden arbeiders gingen namelijk gewoon aan het werk. Zo’n tien procent van de spoormedewerkers werd ontslagen en kon daarna amper een baan vinden. De staking begon zo hoopgevend, maar eindigde in een compleet fiasco. Stakingen als verzetsdaad Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd volop gestaakt in Nederland. Een bekend voorbeeld hiervan is de Amsterdamse Februaristaking van 1941, waarbij Nederlanders voor het eerst op grote schaal in verzet kwamen tegen de Duitse bezetting en de bijbehorende Jodenvervolging. Een ander beroemd voorbeeld van een staking tijdens de Tweede Wereldoorlog was de Spoorwegstaking van 17 september 1944. Deze acties kwamen op gang nadat de verbannen Nederlandse regering op Radio Oranje het personeel Man verzorgt met duwkar in Amsterdam een transport dat door de spoorwegen werd geweigerd in verband met de spoorwegstaking van januari 1903. De onderkruiper wordt beschermd door een politieagent en een militair. van de Nederlandse Spoorwegen had opgeroepen te staken, ter ondersteuning van de geallieerde luchtlanding ‘Market Garden’. Zo’n dertigduizend medewerkers gaven gehoor aan de oproep en gingen in staking, waardoor het Nederlandse spoorverkeer plat kwam te liggen. 77

Wederopbouw In de jaren na de Tweede Wereldoorlog veranderde het staken. De meeste vakbonden werkten voor het ‘nationaal belang’ tijdens de wederopbouw en door de vakbond uitgeroepen stakingen kwamen bijna niet meer voor. In deze periode brokkelde de macht van de vakbonden ook steeds verder af, totdat ze van koers veranderden in de jaren zeventig. Tegenwoordig zijn de vakbonden veel meer betrokken. Zo werden in 2017 acht van de tien stakingen uitgeroepen door een vakbond. Ter illustratie: in de periode 1960-1966 was maar liefst 97% van de stakingen spontaan in plaats van door de vakbond georganiseerd. Vanaf de jaren ’70 waren de vakbonden meer betrokken bij diverse politieke stakingen, om betere cao’s en arbeidsvoorwaarden te bewerkstelligen. Ook de naderende onderwijsstaking past binnen deze trend: de acties worden namelijk georganiseerd vanuit de grootste onderwijsvakbond AOb. Erkenning van stakingsrecht In 1961 ondertekende Nederland het Europees Sociaal Handvest. Hierin stond onder andere beschreven dat het stakingsrecht gold voor alle werknemers. Nederland kende echter geen stakingsrecht: zo was het staken voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers nog altijd strafbaar. Deze dubbele houding was controversieel, tot het stakingsverbod voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers in 1979 uiteindelijk werd afgeschaft. 78

Strategisch staken In de loop der jaren heeft de staking zich aldus bewezen als een effectief drukmiddel van werknemers om misstanden op de werkvloer aan de kaak te stellen. Niet voor niets hebben in de afgelopen twee eeuwen ruim 16.000 stakingen plaatsgevonden in Nederland. Deze demonstraties dienden als gelegenheid om actie te voeren voor een brede waaier aan doeleinden: van loonsverhoging tot aan vrije dagen en de lengte van werkdagen. De aankomende onderwijsstaking zal hiermee in de voetsporen treden van een lange traditie. Na 1890 gaven de landelijke vakcentrales steeds vaker leiding aan de stakingen en werd ook gestaakt om andere arbeidsvoorwaarden. Aan het einde van de negentiende eeuw was de bouw een wereld van losse verbanden. Aannemers huurden per project in, werk was seizoensgebonden, ziekte betekende vaak een enkeltje armoe. De timmerman die van de steiger viel, mocht van geluk spreken als collega’s een collecte hielden. Structurele bescherming was er niet. “De nood is groot” In archieven van vroege bouwvakverenigingen proef je de toon direct. In een verslag van een vergadering van metselaars in Amsterdam, rond 1898, staat te lezen: “De nood is groot. Ziekte betekent gebrek. Wij moeten elkander steunen, anders gaan wij ten onder.” De eerste vakverenigingen in de bouw ontstonden vanuit die noodzaak. Niet vanuit ideologie alleen, maar vanuit de simpele behoefte aan een ziekenkas en een uitkering bij werkloosheid. Solidariteit was een praktische oplossing voor een hard bestaan, lang voordat het woord zelf was ingeburgerd. Organiseren om te overleven Met de oprichting van landelijke bonden, zoals de voorlopers van de latere bouwbonden binnen wat uiteindelijk de FNV zou worden, kreeg de sector een stem. De kersverse Nederlandsche R.K. Bouwvakarbeidersbond formuleerde het in 1917 in een pamflet zo: “Zonder organisatie geen recht.” De opkomst van de vakbeweging in Nederland liep parallel aan de industrialisering en de groei van steden. In de bouwsector was de organisatiegraad opvallend hoog. Dat had te maken met de aard van het werk. Bouwvakkers werkten samen, op locatie, in ploegen. De onderlinge band was sterk. De bouwplaats was een sociale ruimte waar onvrede zich snel kon verspreiden. 79

De cao als wapen De echte doorbraak in rechten kwam met de collectieve arbeidsovereenkomst. De cao maakte van losse afspraken een afdwingbaar geheel. In de bouw werd al vroeg collectief onderhandeld. Het principe was helder: wat voor één geldt, moet voor allen gelden. In een cao-tekst uit de jaren zestig staat in sobere bewoordingen: “De werknemer is verplicht deel te nemen aan de pensioenregeling van het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid.” Die ene zin markeert een enorme stap. Pensioen werd geen gunst van een werkgever, maar een recht dat collectief was georganiseerd. De cao regelde niet alleen loon. Ze ging over werktijden, over doorbetaling bij ziekte, over veiligheid. In de jaren zeventig, toen de arbeidsomstandigheden steeds meer onderwerp van debat werden, nam de bouwsector bepalingen op over steigerveiligheid en beschermingsmiddelen. Dat ging niet zonder slag of stoot. In vakbondsbladen uit die periode wordt fel geschreven over “de achteloze omgang met mensenlevens” op bouwplaatsen. Een kaderlid van de bouwbond noteerde in 1974: “Een helm kost geld. Een leven ook.” Het was een tijd waarin arbeidsongevallen nog veelvuldig voorkwamen en de roep om strengere regels toenam. Politiek en polderen De strijd om rechten speelde zich niet alleen af tussen bond en werkgever. Politieke partijen speelden een doorslaggevende rol bij het wettelijk verankeren van sociale zekerheid. De invoering van de Werkloosheidswet, de Ziektewet en later de Arbeidsomstandighedenwet gaf een basis waarop cao’s konden voortbouwen. Nederland ontwikkelde een model waarin werkgevers en werknemers samen met de overheid aan tafel zaten. Het poldermodel, vaak geroemd om zijn overlegcultuur, heeft diepe wortels in sectoren als de bouw. Daar werd het principe van gelijke vertegenwoordiging van werkgevers en werknemers concreet in fondsen en besturen. Een oud-bestuurder van een bouwfonds zei daarover in een interview met een vakblad: “Wij zaten daar niet om elkaar vliegen af te vangen, maar om een sector draaiende te houden. Als het slecht ging in de bouw, voelde iedereen dat. Dan moest je samen verantwoordelijkheid nemen.” 80

De geboorte van bpfBOUW In 1951 werd het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid opgericht, het huidige bpfBOUW. Het initiatief kwam van sociale partners. Werkgevers en vakbonden besloten dat pensioenopbouw niet afhankelijk mocht zijn van de grillen van individuele bedrijven. In een van de eerste jaarverslagen staat: “Het fonds heeft ten doel zekerheid te verschaffen aan de arbeider in de bouwnijverheid voor zijn oude dag.” De formulering is zakelijk, maar de impact was groot. Voor het eerst werd op grote schaal structureel gespaard voor later, verplicht en collectief. Dat verplichte karakter was cruciaal. Juist in een sector met veel wisselingen van werkgever en projectmatige arbeid was een individueel pensioen kwetsbaar. Door deelname verplicht te stellen via de cao, werd solidariteit georganiseerd. Jong betaalde mee voor oud, gezond voor ziek, werkend voor gepensioneerd. Vrouwen en nieuwkomers op de bouwplaats Lang was de bouw een mannenwereld. Toch veranderde ook dat beeld. Met de toetreding van vrouwen en later van arbeidsmigranten tot de sector kwam de vraag naar gelijke rechten opnieuw op tafel. De cao’s en pensioenregelingen golden formeel voor iedereen, maar in de praktijk was aandacht nodig voor gelijke behandeling. In een cao-tekst uit de jaren negentig wordt expliciet gesproken over gelijke beloning voor mannen en vrouwen bij gelijke arbeid. Het lijkt vanzelfsprekend, maar was dat niet. Vakbondsvertegenwoordigers wezen er destijds op dat “gelijke rechten niet alleen op papier moeten bestaan, maar ook in de keet en op de loonstrook”. Voor arbeidsmigranten gold iets vergelijkbaars. Zij werkten vaak onder moeilijke omstandigheden, soms via onderaannemers. De bonden maakten zich hard voor naleving van cao-afspraken en pensioenafdracht. Een bestuurder zei in 2008 in een interview: “Als wij toelaten dat groepen buiten de regeling vallen, ondermijnen wij het hele systeem.” Zwaar werk, zwaarwegende rechten De bouw is fysiek zwaar. Dat besef leidde tot aparte regelingen voor vervroegde uittreding en zwaarwerkregelingen. De discussies daarover waren intens. Werkgevers wezen op kosten, werknemers op slijtage. 81

In verslagen van cao-onderhandelingen uit de jaren tachtig wordt melding gemaakt van stakingen rond VUT-regelingen. Een vakbondsleider sprak toen de woorden: “Wij bouwen het land, maar wij willen niet zelf gebroken eindigen.” Het citaat werd breed overgenomen in de vakpers. De latere discussies over de verhoging van de AOW-leeftijd wakkerden dat debat opnieuw aan. Voor bouwvakkers, die vaak al vroeg in hun carrière begonnen, voelde langer doorwerken als een extra belasting. Sociale partners zochten naar oplossingen binnen de sector, met tijdelijke regelingen en extra bijdragen. De crisis als lakmoesproef De economische crisis van 2008 en de jaren daarna trof de bouw hard. Projecten werden uitgesteld, bedrijven gingen failliet, werkloosheid liep op. Juist in die periode bleek het belang van collectieve fondsen en afspraken. Pensioenfondsen kregen te maken met dalende dekkingsgraden. Ook bpfBOUW moest moeilijke besluiten nemen. In nieuwsbrieven werd openlijk gecommuniceerd over kortingen en herstelplannen. Dat leidde tot onrust, maar ook tot betrokkenheid. Een deelnemer schreef in een ingezonden brief: “Ik begrijp dat het tegenzit op de beurs. Maar het gaat hier om mijn oude dag. Leg mij uit wat er gebeurt.” Die oproep tot transparantie typeert de moderne fase van de sociale zekerheid: deelnemers zijn mondiger, beter geïnformeerd en kritischer. Een nieuw pensioenstelsel De recente overgang naar een nieuw pensioenstelsel markeert opnieuw een kantelpunt. Het oude systeem van vaste uitkeringen maakt plaats voor een persoonlijker, maar nog steeds collectief georganiseerd model. In de bouwsector is daar intensief over onderhandeld. Vakbonden legden het resultaat voor aan hun leden. In ledenbrieven werd gesproken over “een evenwicht tussen solidariteit en persoonlijk eigendom”. Het debat was soms fel, maar de basisgedachte bleef: pensioen is geen individueel beleggingsproduct, maar een collectieve voorziening. Zorg als fundament Wat in al die decennia opvalt, is dat zorg en strijd geen tegenpolen zijn. De strijd om rechten was steeds ingegeven door zorg voor elkaar. De ziekenkas van vroeger is de 82

voorloper van het moderne fonds. De staking voor een helm is de voorloper van de Arbowet. Op de bouwplaats wordt nog altijd hard gewerkt. De risico’s zijn kleiner dan vroeger, maar niet verdwenen. De noodzaak van goede afspraken blijft. Rechten moeten worden onderhouden, net als een gebouw. Een jonge uitvoerder in West-Friesland zei onlangs in een gesprek: “Ik ben niet opgegroeid met stakingen. Voor mij is het normaal dat alles geregeld is. Maar als ik hoor hoe het vroeger was, snap ik dat dat niet vanzelf is gegaan.” De menselijke maat Sociale geschiedenis gaat niet alleen over wetten en fondsen, maar over mensen. Over de metselaar die zijn knieën versleet, de timmervrouw die zich staande hield in een mannenwereld, de migrant die hier een toekomst zocht. Hun verhalen geven kleur aan de droge teksten van cao’s en statuten. In een interview uit de jaren zeventig vertelde een bouwvakker uit Noord-Holland: “Mijn vader had niks. Geen pensioen. Hij werkte tot hij niet meer kon. Dat wilde ik anders.” Het is een simpele zin, maar hij vat een eeuw sociale vooruitgang samen. 75jaar 83

Bouwen aan de toekomst De bouwsector staat voor nieuwe uitdagingen: verduurzaming, digitalisering, schaarste aan vakmensen. Ook de sociale zekerheid zal zich moeten aanpassen. De kernvraag blijft dezelfde als in 1898: hoe zorgen wij dat wie bouwt, niet zelf instort? Pensioenfonds bpfBOUW is daarin een schakel in een lange keten. Het fonds is het resultaat van strijd, overleg en compromis. Het is een instituut dat voortkomt uit de overtuiging dat zekerheid niet individueel kan worden geregeld in een sector die zo afhankelijk is van collectieve inspanning. Wie vandaag over een bouwplaats loopt, ziet misschien vooral de kraan en de steiger. Maar wie beter kijkt, ziet ook de onzichtbare constructie van rechten en plichten, van premies en uitkeringen, van overleg en vertrouwen. Die constructie is minstens zo indrukwekkend als het gebouw dat verrijst. En misschien is dat wel de belangrijkste les uit anderhalve eeuw sociale geschiedenis in de bouw: wie samen bouwt, moet ook samen zorgen. Bronnen: - Archieven van vroege bouwvakverenigingen, vergaderverslagen en pamfletten (eind 19e en begin 20e eeuw), Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), Amsterdam. - Jaarverslagen en historische documenten van het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid (vanaf 1951), bpfBOUW-archief. - Cao-teksten Bouwnijverheid (diverse jaren), archief FNV Bouwen & Wonen en CNV Vakmensen. - Interviews met (oud-)bouwvakkers, oral history-projecten Noord-Holland, Reg. Archief Hoorn. - Vakbondsbladen Bouwbond FNV en voorgangers (jaren 1960-1990). - Secundaire literatuur over Nederlandse vakbeweging en sociale zekerheid, onder meer publicaties van historici verbonden aan het IISG en universiteiten in Amsterdam en Utrecht. - PDF Sjaak van der Velden, Stakingen in Nederland, arbeidersstrijd 1830-2008 (Rotterdam 2009) via www.onvoltooidverleden.nl - NOS.nl: Grootste onderwijsbond maakt draai: woensdag toch staken, voorzitter weg. - CBS.nl: In 2017 meeste stakingen sinds 1989 - Vakbondhistorie.nl: Gevolgen van de spoorwegstaking: De ontwikkeling van het stakingsrecht - Vakbondshistorie.nl: “Dit zijn mijn beren”. De staking bij de aanleg van het Noordhollandskanaal in 1823 84

75jaar 85

Gastarbeiders in de bouw De oudere steden van Nederland tonen een boeiende opbouw: vaak een historische binnenstad en daarbuiten, steeds jongere wijken. Typisch Nederlandse, herkenbare stadsdelen. Toch vergeten we weleens dat de bouwers lang niet allemaal hun wortels hadden in de Hollandse klei. De bouwvakkers van vroeger en nu kwamen niet alleen uit Drenthe of Brabant, maar ook uit Emden, Antwerpen, Bari, Kayseri, Nador of Katowice of zelfs verder. Arbeidsmigratie is geen voetnoot in de Nederlandse geschiedenis, maar een constante factor. Al eeuwenlang. Vreemdelingen in de Republiek Al in de zeventiende eeuw was de Republiek der Verenigde Nederlanden een magneet voor arbeidskrachten van buiten. In Holland bestond in sommige steden een aanzienlijk deel van de bevolking uit mensen die in het buitenland waren geboren. Duitse seizoenarbeiders, Vlaamse ambachtslieden, Scandinavische zeelieden: zij trokken naar de snel groeiende steden waar handel, scheepvaart en bouw werk boden. De economische bloei van de Gouden Eeuw rustte mede op hun arbeid. Historici wijzen erop dat de bescheiden Republiek in verhouding een opmerkelijk open arbeidsmarkt kende. Ook in de bouw waren migranten zichtbaar. Metselaars en timmerlieden trokken waar werk was: naar nieuwe vestingwerken, pakhuizen, grachtenpanden. Hun komst werd zelden onderwerp van gesprek; arbeid was schaars, vakmanschap welkom. Toch was hun positie kwetsbaar. Zij waren afhankelijk van tijdelijke contracten en lokale gilderegels, en stonden bij economische tegenwind als eersten op straat. In de negentiende eeuw veranderde het patroon. Nederland industrialiseerde laat en bleef lange tijd een emigratieland. Tussen 1947 en 1963 vertrokken volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ruim 400.000 Nederlanders naar landen als Canada, Australië en de Verenigde Staten. Het idee dat arbeid mobiel was en dat vertrek een rationele keuze kon zijn, zat diep in de Nederlandse samenleving verankerd. 87

Arbeiders te gast Na 1945 stond Nederland voor een immense opgave. Steden lagen in puin, de woningnood was nijpend en de bevolking groeide snel. De bouwsector draaide overuren. Tegelijkertijd vertrokken nog altijd duizenden Nederlanders per jaar naar het buitenland. In de jaren vijftig ontstond daardoor een krappe arbeidsmarkt. Fabrieken, havens en bouwplaatsen zaten om handen verlegen. Voor een oplossing keek men aanvankelijk naar Zuid-Europa. In 1960 sloot Nederland een wervingsakkoord met Italië; later volgden Spanje en Griekenland. De economische logica was helder: in die landen was werkloosheid hoog en waren de lonen laag. Voor veel jonge mannen bood vertrek naar het noorden uitzicht op een inkomen waarmee thuis een huis kon worden gebouwd of een stuk land kon worden gekocht. De gedachte was dat het om tijdelijke arbeid ging. De term ‘gastarbeider’ drukte dat uit: wie te gast is, blijft niet voorgoed. In 1964 tekende Nederland een officieel wervingsverdrag met Turkije. Vijf jaar later volgde een overeenkomst met Marokko. De aantallen namen snel toe. Volgens het CBS groeide het aantal inwoners van Turkse en Marokkaanse herkomst in Nederland tussen 1965 en 1975 explosief, van enkele duizenden naar tienduizenden. Zij vonden werk in de industrie, de metaal, de havens — en in de bouw. Op de steiger De bouw was fysiek zwaar en conjunctuurgevoelig. Het werk was buiten, in weer en wind, vaak op hoogte. Nederlandse jongeren zochten vaker door naar beter betaalde of minder belastende banen. Voor veel migranten was de bouw 88

een eerste toegang tot de arbeidsmarkt. Werkgevers waardeerden hun inzet. Tegelijkertijd was hun positie precair. Contracten waren tijdelijk, huisvesting werd vaak via de werkgever geregeld en vakbondslidmaatschap was niet vanzelfsprekend. In verschillende steden werden pensions en woonoorden ingericht waar mannen met z’n zessen of achten een kamer deelden. Een bekend voorbeeld is Woonoord Atatürk in Amsterdam-Noord, gebouwd in 1964 als tijdelijk onderkomen voor Turkse arbeiders. Die tijdelijkheid had een keerzijde. Investeren in taalonderwijs, integratie of fatsoenlijke huisvesting leek minder urgent als men veronderstelde dat de arbeiders toch weer zouden vertrekken. In de praktijk bleven velen langer dan gepland. Uitbuiting en discriminatie De economische bloei van de jaren zestig verhulde niet dat misstanden voorkwamen. Migranten waren afhankelijk van tussenpersonen en werkgevers, die hun kwetsbare positie soms uitbuitten. Er waren gevallen van achterstallige loonbetalingen, slechte huisvesting en onveilige arbeidsomstandigheden. Wie klaagde, riskeerde zijn baan. En daarmee zijn verblijfsstatus. Discriminatie speelde eveneens een rol. “Geen Turken” of “Geen Marokkanen” waren teksten die in de jaren zeventig niet ongewoon waren bij pensions of in personeelsadvertenties. In sommige wijken leidde de snelle instroom van arbeidsmigranten tot spanningen over huisvesting en voorzieningen. De rellen in de Rotterdamse Afrikaanderwijk in 1972 waren een uitbarsting van frustratie onder autochtone bewoners, maar maakten tegelijk duidelijk hoe geïsoleerd veel migranten leefden. Toch waren zij geen willoze slachtoffers. In fabrieken en op bouwplaatsen sloten steeds meer gastarbeiders zich aan bij vakbonden. Zij eisten gelijke beloning voor gelijk werk en betere arbeidsomstandigheden. De vakbeweging erkende geleidelijk dat de positie van migrantenarbeiders ook de positie van Nederlandse arbeiders beïnvloedde. Solidariteit was niet alleen een moreel, maar ook een economisch argument. De omslag van 1973 De oliecrisis van 1973 maakte een einde aan de aanvoer van nieuwe buitenlandse werknemers. De economie koelde af en de werkloosheid liep op. De Nederlandse regering kondigde een wervingsstop af voor laaggeschoolde arbeid van buiten de Europese Gemeenschap. Nieuwe arbeidsmigranten 89

werden niet langer actief geworven. Maar de mannen die er al waren, bleven. Terugkeer naar het land van herkomst was minder vanzelfsprekend geworden. Zij hadden hier werk, bouwden een sociaal netwerk en zagen in Nederland betere toekomstkansen voor hun kinderen. De wet bood bovendien ruimte voor gezinshereniging. Vrouwen en kinderen kwamen over en vonden een plek in huurwoningen. Met die gezinshereniging veranderde het karakter van de migratie fundamenteel. Nederland kreeg geen rondtrekkende arbeiders meer, maar nieuwe gemeenschappen. Kinderen groeiden op tussen twee talen, twee culturele referentiekaders. De bouwvakker die ooit maandenlang alleen in een pension sliep, werd een gezinsman. Emancipatie en zichtbaarheid De tweede generatie maakte andere keuzes dan hun vaders. Waar de eerste generatie vaak genoegen nam met zwaar, laagbetaald werk, zochten hun kinderen via onderwijs een bredere horizon. Dat ging niet zonder obstakels. Onderzoek liet zien dat leerlingen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond vaker lager werden geadviseerd dan hun prestaties rechtvaardigden. Discriminatie op de arbeidsmarkt bleef een terugkerend thema. Toch voltrok zich een geleidelijke emancipatie. Migranten richtten eigen organisaties en moskeeën op, namen deel aan lokale politiek en cultuur, en werden zichtbaar in vakbeweging en ondernemerschap. In de bouwsector ontstonden bedrijven van ondernemers met een migratieachtergrond die zelf personeel in dienst namen en meededen in aanbestedingen. De term ‘gastarbeider’ dekte de lading niet meer; 90

wie al decennia in Nederland woont, belasting betaalt en kinderen grootbrengt, is geen gast meer maar een inwoner. Continuïteit en verschil Terugkijkend past de komst van de gastarbeiders in een langere traditie van arbeidsmigratie. Net als de Duitse seizoenarbeiders in de zeventiende eeuw of de Belgische arbeiders in de negentiende eeuw kwamen zij vanwege werk. Wat verschilde, was de schaal en de zichtbaarheid. De naoorlogse economische groei, de snelle urbanisatie en de opkomst van de verzorgingsstaat maakten hun aanwezigheid tot een nationaal thema. In de bouwsector is hun bijdrage tastbaar. Woonwijken uit de jaren zestig en zeventig, snelwegen, tunnels en viaducten dragen het stempel van duizenden anonieme arbeiders die hierheen kwamen met een koffer en een contract. De afhankelijkheid van werkgevers, de gebrekkige huisvesting, de discriminatie en de politieke aarzeling om hun komst als blijvend te erkennen, maakten hun positie precair. Pas toen duidelijk werd dat zij niet zouden vertrekken, kwam er ruimte voor structureel beleid rond integratie en gelijke rechten. Een onvoltooid verhaal Vandaag de dag is arbeidsmigratie nog steeds onderwerp van debat. Oost-Europese bouwvakkers werken op Nederlandse steigers; discussies over huisvesting en arbeidsvoorwaarden zijn nog lang niet afgesloten. De geschiedenis van de gastarbeiders uit de jaren zestig laat zien dat economische noodzaak en menselijke waardigheid hand in hand moeten gaan. Wie arbeid vraagt, moet ook verantwoordelijkheid nemen voor de mens achter die arbeid. Bronnen: - Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Tijdlijn migratie 1849–2025 en historische migratiecijfers. - Canon van Nederland, venster “Gastarbeiders”. - Nationaal Archief, dossier over het Nederlands-Turkse wervingsverdrag (1964). - Leo Lucassen & Jan Lucassen, diverse publicaties over migratie in de Republiek en moderne arbeidsmigratie. - Hein de Haas, Hoe migratie echt werkt (2023). - Historiek, artikelen over gastarbeiders in Nederland. - Gemeentearchief Amsterdam, documentatie over Woonoord Atatürk (1964). - Publicaties over de rellen in de Afrikaanderwijk (Rotterdam, 1972). 91

Fineerzaagje Dit zaagje diende om fineer nauwkeurig op maat te zagen. Hiermee sneed men dunne stroken uit fineervellen voor het afwerken van plaatmateriaal. Langs een geleider ontstond een rechte snede. Door de precisie bleef het gereedschap lang in gebruik. 92

Tegeltroffel Hiermee bracht de tegelzetter kalk- of zandcementmortel aan op de achterkant van tegels. Tot circa 1970 was dit de standaardmethode. De tegels werden natgemaakt en daarna met de troffel op hoogte tegen de muur geklopt, langs een gespannen draad. 75jaar 93

Start bouw in zicht Gemeente Amsterdam heeft de locatie inmiddels periode bouwrijp gemaakt. De bouw van de eerste twee deelplannen, de woontorens met 933 huurappartementen en 187 koopappartementen, start naar verwachting in het tweede kwartaal van 2026. De bouw wordt uitgevoerd door Heddes Bouw & Ontwikkeling. De oplevering van deze eerste fase staat gepland voor 2029. Gebiedsontwikkelaar AM en Ballast Nedam Development hebben 933 woningen in Eleven Square, de nieuwe mixeduse stadswijk naast de Johan Cruijff ArenA, verkocht aan het Bouwinvest Residential Fund. Het gaat om 478 vrije sector huurappartementen in de hoogste woontoren van Amsterdam, 455 studentenstudio’s en 3.300 m2 VVO aan commerciële ruimten. Daarmee betreft deze transactie, gemeten naar het aantal woningen, de grootste nieuwbouwtransactie in de Nederlandse woningmarkt. Eleven Square wordt de blikvanger van het gebied met de hoogste woontoren van Amsterdam. Met een hoogte van 145 meter krijgt de skyline van Amsterdam een nieuw icoon. Eleven Square omvat een vloeroppervlakte van circa 170.000 m², wat neerkomt op zo’n 28 voetbalvelden. De naam is een verwijzing naar het nieuwe levendige plein met een cluster aan gebouwen en het postcodegebied 11 waarvan Eleven Square het hart vormt. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 94

75jaar 95

Het bedrijfstakpensioenfonds voor de bouwnijverheid (kortweg bpfBOUW) bestaat dit jaar maar liefst 75 jaar. Een mijlpaal, die een felicitatie meer dan waard is. Als voorzitter van werkgevers in afbouw en natuursteen, maar ook als oud-voorzitter van het pensioenfonds, feliciteer ik dan ook het pensioenfonds zelf natuurlijk. Maar ik feliciteer toch vooral ook al die mensen die in de bouw en afbouw hun brood verdienen of verdiend hebben (en iedereen die nog in de bedrijfstak gaat werken). Al die mensen die ons land elke dag een beetje mooier maken. Gefeliciteerd met jullie pensioenfonds, dat er al driekwart eeuw voor zorgt dat jullie na een leven lang werken vervolgens levenslang kunnen genieten van een welverdiende oude dag.

Bouwen aan vertrouwen En daar zorgt het pensioenfonds, eigenlijk al vanaf dat prille begin net na de oorlog, voor op een manier die bij de bedrijfstak past, die bij de bedrijfstak hoort: zonder veel fratsen. Met een ‘niet lullen maar poetsen’-mentaliteit. Met een sterk besef ook voor wie we het uiteindelijk allemaal doen: voor die mannen en vrouwen die ik net noemde, die onze bedrijfstak máken. Het pensioenfonds doet dat zonder zichzelf daarvoor op de borst te kloppen. Stug werkend aan een goed pensioen voor nu en straks. Voor jong en oud. In nauwe samenwerking mét de bedrijfstak. Met vakbonden en werkgeversorganisaties zoals NOA. Sociale partners die lang geleden al het belang inzagen van een goed pensioen. Snapten dat dat een gezamenlijke verantwoordelijkheid is, van werknemer én werkgever. Waarvan je de kosten dan ook samen draagt. Door tijdens ’t werkzame leven geld opzij te zetten voor daarna. Sociale partners ook die vervolgens samen de verantwoordelijkheid namen om al dat geld goed te beheren. Daar meer geld van te maken, en dus een beter pensioen. Op een verantwoorde manier. Die nauwe samenwerking tussen pensioenfonds en bedrijfstak is het bestaansrecht van het fonds, de kracht ook. Een vanzelfsprekendheid eigenlijk. Maar wat vanzelfsprekend is, gebeurt niet vanzelf. Daar moet aan gewerkt worden. Daarin moet worden geïnvesteerd. Altijd weer. In die 75 jaar dat het pensioenfonds nu bestaat, is er veel veranderd. De wereld om ons heen is veranderd. De bedrijfstak is veranderd. De pensioenregeling is veranderd. Vaker dan eens. En ongetwijfeld niet voor het laatst. Maar het doel bij al die veranderingen, van al die veranderingen eigenlijk, is steeds hetzelfde: zorgen voor een oudedagsvoorziening die staat als een huis. Met, in een woelige wereld, de blik op vandaag én op de lange termijn. Op 1 januari van dit jaar is bpfBOUW ‘ingevaren’ in een nieuwe pensioenregeling. Een mega-operatie die, mede dankzij uitvoerder APG en het eigen bestuursbureau, vlekkeloos is verlopen. Een mega-prestatie ook dus, die de gepensioneerden van het fonds direct een in de Nederlandse pensioenwereld ongekende verhoging van hun pensioen opleverde. Ik begon met te zeggen dat het 75-jarig bestaan van bpfBOUW een felicitatie meer dan waard is. Maar het is ook meer dan een felicitatie waard. Een oproep namelijk om als bedrijfstak trots te zijn op wat ons pensioenfonds doet: samen met sociale partners een geweldige arbeidsvoorwaarde neerzetten. En daar mogen we met ons allen best wat meer reclame voor maken. John Kerstens, voorzitter Nederlandse Ondernemersorganisatie voor Afbouwbedrijven 97

Sluishuis Ontworpen door de gerenommeerde architectenbureaus Bjarke Ingels Group (BIG) en Barcode Architects, wordt geprezen om zijn innovatieve ontwerp dat duurzaamheid, waterleven en stedelijke architectuur naadloos combineert. Het icoon van Amsterdam, Sluishuis, is opgeleverd in 2022. Met haar 242 koopwoningen en 200 betaalbare middenhuurwoningen is dit al enige tijd een prachtige ontmoetingsplek in Amsterdam. Met Sluishuis is de verbinding gemaakt tussen de wijk IJburg en het centrum van de stad. Met een openbare groene daktuin met looproute voor wandelaars, een vogeleiland, watersporteiland, recreatie eiland, aanlegsteigers en horeca is Sluishuis een plek voor iedereen. Het 46.500 m2 tellende iconische woningbouwproject van de hand van architectenbureaus Bjarke Ingels Group (BIG) en Barcode Architects, is ontwikkeld en gebouwd door VORM, BESIX Red en BESIX NL. Toonaangevende architectuur Sluishuis biedt een moderne en duurzame manier van wonen op het water. Wat direct opvalt aan het gebouw is het unieke volume met de ruim 50 meter hoge uitkraging die Sluishuis over het water lijkt te doen zweven. Met deze iconische architectuur, maar ook met nieuwe woningtypologieën, hoogwaardige buitenruimtes en een adembenemend uitzicht over het IJmeer vormt het duurzame gebouw een welkome entree voor Amsterdam IJburg. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 98

75jaar 99

7575jaar 100

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen door bpfBOUW 5 r Een pensioenfonds kijkt vooruit. Maar een pensioenfonds dat verantwoord wil beleggen kijkt verder dan rendement alleen. Voor bpfBOUW is dat geen abstract uitgangspunt maar dagelijkse praktijk. Het fonds beheert het pensioengeld van de Nederlandse bouwsector en heeft daarmee invloed op de wereld waarin deelnemers straks hun pensioen ontvangen. Die verantwoordelijkheid heeft de afgelopen jaren een steeds duidelijkere plaats gekregen in het beleggingsbeleid. Wat ooit begon als voorzichtig aandachtspunt, is uitgegroeid tot een vaste pijler onder de beleggingsstrategie, een integraal onderdeel van de manier waarop keuzes worden gemaakt. Rendement, risico en kosten blijven leidend, maar de impact van beleggingen op mens, milieu en bestuur weegt daarin nadrukkelijk mee. Pensioenfonds met maatschappelijke rol In zijn 75-jarig bestaan heeft bpfBOUW zich ontwikkeld van een fonds dat vooral zekerheid bood, naar een organisatie die ook nadrukkelijk kijkt naar de wereld waarin die zekerheid betekenis krijgt. Klimaatverandering, schaarste aan grondstoffen en veranderingen op de arbeidsmarkt raken immers direct aan de toekomst van deelnemers. Die ontwikkeling is het meest recent vastgelegd in het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid voor de periode 2021 tot en met 2025. Daarin koos het fonds drie duidelijke thema’s: klimaat, arbeidsomstandigheden en circulariteit. Die keuze sluit aan bij wat deelnemers belangrijk vinden en bij de sector waarin het fonds opereert. BpfBOUW wil bijdragen aan een leefbare wereld zonder de financiële doelstelling uit het oog te verliezen. Het uitgangspunt is dat maatschappelijk verantwoord beleggen en goed rendement elkaar niet uitsluiten, maar juist versterken. Meetbare voortgang De resultaten van de afgelopen jaren laten zien dat die benadering concreet vorm krijgt. Eind 2025 was € 21,3 miljard van het vermogen, goed voor 32 procent van de portefeuille, belegd in bedrijven en vastgoed die bijdragen aan de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (SDG’s). Binnen deze SDG-beleggingen groeide het volume aan duurzame energie (SDG 7) tot bijna € 3,5 miljard. 101

Daarmee werd de doelstelling voor 2025 gehaald. Daarnaast is de CO2 -uitstoot van beleggingen in aandelen en bedrijfsobligaties met 46 procent gedaald ten opzichte van 2019. Daarmee ligt het fonds op koers richting de ambitie om in 2030 een halvering te realiseren. “ De CO2 -uitstoot van onze aandelen en bedrijfsobligaties daalde fors en ligt ruim onder de doelstelling voor 2025.” De cijfers laten wel zien dat ontwikkeling niet altijd lineair verloopt. In 2024 lag de reductie nog hoger, maar in 2025 kwam deze lager uit doordat meer bedrijven hun uitstoot zijn gaan rapporteren. Dat maakt de cijfers betrouwbaarder en geeft een realistischer beeld van de werkelijke uitstoot. Ook op andere onderdelen is vooruitgang geboekt. Zo namen onze beleggingen in zorgvastgoed toe tot € 953 miljoen. SDG’s als kompas Een belangrijk instrument bij het beoordelen van beleggingen zijn de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties, beter bekend als de Sustainable Development Goals (SDG’s). Ze vormen een internationaal kader om te bepalen in hoeverre investeringen bijdragen aan maatschappelijke vooruitgang. Deze doelen gaan bijvoorbeeld over: minder armoede, beter onderwijs, schone energie of bescherming van de natuur. Voor bpfBOUW ligt qua investeringen de nadruk op doelen die direct te maken hebben met de bouwsector. Investeringen in woningen dragen bij aan duurzame steden. Beleggingen in energieprojecten ondersteunen de energietransitie. Investeringen in zorgvastgoed sluiten aan bij de groeiende vraag naar passende huisvesting voor ouderen. Het grootste deel van de SDG-beleggingen zit in vastgoed en vastrentende waarden. Met name beleggingen in duurzame steden, energie en gezondheid vormen het zwaartepunt. Daarmee ontstaat een portefeuille die niet alleen financieel rendement oplevert, maar ook zichtbaar bijdraagt aan maatschappelijke vraagstukken. Investeren in de energietransitie Klimaat is het meest bepalende thema binnen het beleid. Niet alleen vanwege de maatschappelijke urgentie, maar ook omdat klimaatverandering direct invloed heeft op de waarde van beleggingen. De doelstelling heeft dan ook een vastomlijnd kader: beleggen in lijn met het Klimaatakkoord van Parijs en toewerken naar netto nul uitstoot in 2050. 102

Om dat doel te bereiken hanteert bpfBOUW verschillende instrumenten. Bedrijven worden geselecteerd op hun klimaatprestaties, er worden gesprekken gevoerd om verbeteringen af te dwingen en via stemrecht wordt invloed uitgeoefend op beleid en strategie. Daarnaast wordt gericht geïnvesteerd in oplossingen. Beleggingen in duurzame energie zijn de afgelopen jaren sterk toegenomen. Via aandelen, obligaties en andere instrumenten wordt kapitaal beschikbaar gesteld voor projecten die bijdragen aan de energietransitie. Vastgoed als sleutel Voor een fonds dat verbonden is met de bouwsector speelt vastgoed een bijzondere rol. Het is niet alleen een belangrijke beleggingscategorie maar ook een directe schakel met de praktijk. De ambitie is dat de vastgoedportefeuille in 2045 voldoet aan de klimaatdoelstellingen van Parijs. Dat betekent gebouwen zonder aardgas, met een laag energieverbruik en gebruik van duurzame energie. 75jaar 103

Deze ambitie vraagt om gerichte investeringen. Gebouw voor gebouw wordt bekeken welke maatregelen nodig zijn en wanneer deze het best kunnen worden uitgevoerd. Daarmee wordt verduurzaming onderdeel van het reguliere beheer. De resultaten laten zien dat die transitie al in gang is gezet. Het energieverbruik van Nederlands vastgoed is met meer dan 30 procent gedaald ten opzichte van 2015. Daarnaast heeft het merendeel van de gebouwen in de Nederlandse portefeuille energielabel A. Betaalbaar wonen en zorg Naast klimaat speelt de woningmarkt een centrale rol. Betaalbaar wonen is een maatschappelijke uitdaging en tegelijkertijd een logisch domein voor een pensioenfonds met wortels in de bouw: bpfBOUW investeert in woningen en hypotheken. Daarmee wordt bijgedragen aan de bouw van nieuwe woningen en de verduurzaming van bestaande voorraad. 104

Een duidelijke groeimarkt is zorgvastgoed. Door de vergrijzing neemt de vraag naar geschikte woningen voor ouderen sterk toe. BpfBOUW heeft de investeringen in dit segment de afgelopen jaren meer dan verdubbeld. “ Investeren in zorgvastgoed is niet alleen een kans voor rendement maar ook een bijdrage aan een groeiend maatschappelijk vraagstuk.” Arbeidsomstandigheden in de praktijk De bouwsector kent specifieke uitdagingen op het gebied van veiligheid en arbeidsomstandigheden. Voor bpfBOUW is dit daarom een belangrijk aandachtspunt. Een groot deel van de bouwplaatsen waarin het fonds via vastgoed investeert, voldoet aan de normen van Bewuste Bouwplaatsen. Daarmee ligt het fonds boven de eigen doelstelling. Op andere onderdelen blijft de voortgang achter. Het aandeel opleidingsplekken en werkplekken voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt ligt lager dan beoogd. Dat heeft te maken met de fase waar projecten zich in bevinden. Ook buiten vastgoed wordt aandacht besteed aan arbeidsomstandigheden. Via engagement worden bedrijven aangesproken op veiligheid, arbeidsrechten en beloning. Circulariteit en grondstoffen Circulariteit is het derde thema binnen het beleid. De bouwsector is een grote gebruiker van grondstoffen en speelt daarmee een sleutelrol in de overgang naar een circulaire economie. bpfBOUW richt zich op efficiënter gebruik van materialen en op het vergroten van inzicht in materiaalstromen. Een belangrijk instrument daarbij is het materialendossier, waarin wordt vastgelegd welke materialen in een gebouw zijn gebruikt. In 2025 beschikten alle opgeleverde projecten over zo’n dossier. Daarmee is een belangrijke stap gezet richting hergebruik en betere informatievoorziening. Toch staat de ontwikkeling nog aan het begin. Standaarden en meetmethoden zijn in ontwikkeling en vragen om samenwerking binnen de sector. De invloed van een belegger Naast directe investeringen zet bpfBOUW in op invloed. Als aandeelhouder kan het fonds bedrijven aanspreken op hun gedrag en strategie. In 2025 werden honderden gesprekken gevoerd met bedrijven over onderwerpen als klimaat, mensenrechten en governance. Daarnaast werd op 105

duizenden aandeelhoudersvergaderingen gestemd. Die invloed is niet altijd zichtbaar op korte termijn maar kan op langere termijn bijdragen aan structurele verandering. Door samen te werken met andere beleggers wordt die invloed versterkt. Tegelijk worden duidelijke grenzen gesteld. Bedrijven die betrokken zijn bij schadelijke activiteiten worden uitgesloten. Daarmee maakt bpfBOUW duidelijk dat niet alles belegbaar is. Samenwerking is noodzaak Veel vraagstukken waar het fonds mee te maken heeft, zijn te groot om alleen op te lossen. Daarom wordt actief samengewerkt met andere beleggers en organisaties. Initiatieven als Climate Action 100+, het Platform Living Wage Financials en netwerken in de vastgoedsector spelen daarbij een belangrijke rol. Door kennis te delen en gezamenlijk op te trekken kan meer impact worden bereikt. Vooruitkijken In 2026 is een nieuwe beleidsperiode gestart. Daarin worden bestaande lijnen voortgezet en verder uitgewerkt. Biodiversiteit krijgt een plek als nieuw thema en de integratie van duurzaamheidsrisico’s wordt verder verdiept. Daarnaast staat de selectie van een nieuwe fiduciair voor bpfBOUW op de agenda. Belangrijk uitgangspunt daarbij is continuïteit in de uitvoering van het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid. Een bredere horizon De ontwikkeling van de afgelopen jaren laat zien dat maatschappelijk verantwoord beleggen geen tijdelijke trend is maar een structurele verandering. Voor bpfBOUW hoort het bij de manier waarop het fonds zijn rol invult. Het uitgangspunt blijft hetzelfde als 75 jaar geleden: zorgen voor een goed pensioen. Alleen de context is veranderd. Dat pensioen moet worden uitgekeerd in een wereld die onder druk staat door klimaatverandering en andere maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom kijkt bpfBOUW verder dan de korte termijn. Niet alleen naar rendement maar ook naar de omstandigheden waarin dat rendement tot waarde komt. “ Een goed pensioen heeft pas betekenis in een wereld die leefbaar blijft.” In die zin bouwt het fonds niet alleen aan financiële zekerheid maar ook aan de toekomst van de sector, de samenleving en de planeet. 106

75jaar 107

Samen iets opbouwen waar je later op kunt vertrouwen Op 1 mei ben ik begonnen als voorzitter van de FNV. De Dag van de Arbeid. Een dag die bij mij thuis altijd enorme betekenis heeft gehad. Ik ben opgegroeid in een familie waarin organiseren vanzelfsprekend was. Mijn opa was timmerman in Zevenhuizen en betrokken bij de oprichting van de SDAP in het dorp. In het logboek stond het simpel: vakarbeider, organiseert u. Dat was nog vóór het algemeen kiesrecht. Hij organiseerde zich dus zonder formele macht, omdat hij begreep dat je het alleen samen beter krijgt. Die gedachte is niet verdwenen. Integendeel. Wie werkt, moet kunnen rekenen op een fatsoenlijk bestaan. Niet alleen tijdens het werkzame leven, maar ook daarna. Pensioenfondsen als bpfBOUW zijn daar een uitdrukking van. Ze laten zien wat collectiviteit in de praktijk betekent: samen iets opbouwen waar je later op kunt vertrouwen. Maar die zekerheid is nooit vanzelfsprekend geweest. En dat is ze nog steeds niet. Bij iedere discussie over AOW, arbeidsongeschiktheid of pensioen zie je hoe snel er naar werkenden wordt gekeken als er bezuinigd moet worden. Alsof het vanzelfsprekend is dat zij het opvangen. Terwijl de arbeidsproductiviteit al decennia stijgt en de samenleving verandert. Zekerheid gaat bovendien niet alleen over het moment dat je stopt met werken. Het gaat ook over de jaren daarvoor. Over de bouwvakker die zich afvraagt of hij het volhoudt tot zijn pensioen. Over het knagende gevoel: red ik het wel? Juist dan heb je die zekerheid nodig. Misschien nog wel meer dan daarna. Hans Spekman, voorzitter FNV Werkgevers en werknemers kunnen samen veel bereiken. Dat bewijst de geschiedenis van sectoren als de bouw. Maar dat vraagt wel om evenwicht. En om het besef dat we het belang van de werknemer niet uit het oog mogen verliezen. Mijn opa wist dat al. Zonder stemrecht. Maar met overtuiging. Die overtuiging is, 75 jaar na de oprichting van bpfBOUW, nog altijd actueel. 109

Damrak 70 en de Beurspassage, gelegen in het hart van Amsterdams belangrijkste winkelgebied, maken deel uit van de Nowadays-herontwikkeling. Voormalige C&A-gebouwen worden getransformeerd tot een moderne winkelbestemming van 28.000 m². De winkelruimtes bieden plaats aan grote internationale merken en profiteren van hoge bezoekersaantallen en een centrale ligging nabij Amsterdam Centraal Station. Een belangrijk kenmerk van deze herontwikkeling is de verplaatsing en artistieke transformatie van de Beurspassage, nu een iconische stedelijke doorgang met het prachtige kunstwerk ‘Oersoep’ van Arno Coenen, Iris Roskam en Hans van Bentem. Deze levendige winkel- en cultuurhub integreert winkelen naadloos met de rijke geschiedenis van Amsterdam, waardoor het een topaanwinst is binnen de portefeuille van het Retail Fund. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 110

75jaar 111

Koen Stephan, directeur van het SOMA College

Nieuwe simulator voor SOMA college Als je het terrein van het SOMA College in Harderwijk oprijdt, zie je meteen dat dit geen gewone school is. Hier geen leslokalen vol stoelen in keurige rijen, maar graafmachines, shovels en walsen die af en aan rijden. Het geluid van staal op zand, het zoemen van elektrische motoren en het geconcentreerde kijken van studenten die de fijne kneepjes van het vak leren. Volgens Koen Stephan, directeur van het SOMA College, is dat precies de bedoeling. “Alles wat je buiten ziet, is onderwijs.” Onderwijs dat uiteraard ook binnen wordt gevolgd, waaronder een deel van de praktijkvakken. Dat gebeurt onder meer aan de hand van ‘simulatoren’, waarvan bpfBOUW een hypermoderne versie heeft gedoneerd ter gelegenheid van het 75-jarig jubileum van het pensioenfonds. Het SOMA College is de landelijke mbo vakschool voor de infra. Studenten uit het hele land worden hier opgeleid tot machinist, vakman grond weg en waterbouw, monteur mobiele werktuigen, landmeter of uitvoerder. De locatie in Harderwijk vormt het hart van het praktijkonderwijs, met een groot oefenterrein en een campus waar studenten doordeweeks verblijven. Jaarlijks volgen ruim duizend studenten onderwijs via het SOMA College en de bijbehorende SOMA Bedrijfsopleidingen. “Wij leiden mensen op voor beroepen die je overal tegenkomt, maar waarvan je hele delen soms niet ziet,” zegt Stephan. “Kijk naar een straat. Boven zie je de bestrating, maar daaronder ligt een wereld van kabels, leidingen en constructies.” Een duurzame investering Die wereld staat de komende decennia voor enorme opgaven. Klimaatadaptatie, energietransitie, waterbeheer en emissieloos bouwen vragen om vakmensen die niet alleen met hun handen kunnen werken, maar ook met nieuwe technologieën kunnen omgaan. Juist daarom is de recente schenking van bpfBOUW aan het SOMA College zo betekenisvol. Het pensioenfonds doneert een geavanceerde grondverzet simulator, waarmee studenten in een virtuele omgeving kunnen leren werken met zware machines. Geen computerspel, maar juist een volwaardig opleidingsinstrument dat diep verankerd is in het onderwijs. Stephan is er zichtbaar trots op. SOMA staat voor: Stichting tot Opleiding van Machinisten voor Aannemersbedrijven 113

“Het is een duurzame investering. Als het pensioenfonds één euro in onze studenten stopt, komt er een tientje uit”, zegt hij. “Ze gaan een hele carrière mee.” De simulator maakt het mogelijk om complexe en risicovolle handelingen veilig te oefenen. Studenten nemen plaats in een realistische cabine met bedieningshendels en werken op een groot scherm aan uiteenlopende scenario’s. Van het graven van sloten en bouwputten tot het slopen van gebouwen en het laden van vrachtwagens. In totaal zijn er tientallen simulaties beschikbaar. “Alles wat je buiten niet veilig kunt oefenen, kun je hier binnen perfect trainen”, aldus Stephan. “Je ziet het als een leerlijn. Eerst de basis op de simulator, dan naar buiten op echte machines en daarna weer terug naar de simulator voor de specialistische handelingen.” 114

Het idee kwam van de studenten Wat de schenking extra bijzonder maakt, is de manier waarop het idee voor het cadeau tot stand kwam. Het was niet alleen een wens van de school, maar vooral een uitdrukkelijke vraag van studenten zelf. Tijdens een bezoek aan de Infra Relatiedagen in Hardenberg liepen studenten samen met medewerkers van SOMA langs innovaties in de sector. “We hebben studenten gevraagd wat zij misten en wat zij belangrijk vonden voor de toekomst,” vertelt Stephan. “Dat waren bewust eerstejaars, omdat die nog helemaal fris kijken. Zij kwamen zelf met de simulator als iets wat echt verschil maakt.” De studenten bezochten ook een bestaand simulatorlokaal en ervaarden hoe realistisch en leerzaam deze manier van oefenen is. Die input werd meegenomen in gesprekken met bpfBOUW, dat de maatschappelijke waarde van het voorstel direct inzag. Het resultaat is een schenking die past bij de opleiding en bij de langetermijnvisie van de sector. “Het mooie is dat dit cadeau is bedacht door de mensen voor wie het bedoeld is”, zegt de directeur zichtbaar trots. “Dat maakt het extra waardevol.” De nieuwe Gouden Eeuw Volgens Koen Stephan leven we in een uitzonderlijke tijd voor de infrasector. “Ik zeg altijd tegen studenten dat ze in een soort Gouden Eeuw zitten”, zegt hij. “Niet uit geschiedenisboeken, maar omdat er zo veel tegelijk verandert.” De sector maakt de overgang van diesel naar elektrisch, van conventionele bouwplaatsen naar emissieloze omgevingen. Studenten leren bij SOMA zowel werken met verbrandingsmotoren als met elektrische aandrijvingen en hoogvoltsystemen. Die combinatie is essentieel, omdat de praktijk voorlopig nog uit een mix van oud en nieuw bestaat. “Je krijgt als beginner niet meteen de nieuwste machine”, legt Stephan uit. “Dus je moet ook de oudere techniek begrijpen. Maar tegelijk moet je klaar zijn voor wat eraan komt. Waterstof, elektrificatie, batterijtechniek. Dat leren ze hier allemaal.” Juist daarin speelt de simulator een sleutelrol. Nieuwe technologieën kunnen veilig en gecontroleerd worden geïntroduceerd, zonder risico voor mens of materiaal. Het maakt de stap naar innovatie kleiner en verlaagt de weerstand tegen verandering. 115

SOMA college in beeld... 116

...een rondleiding 117

De stille(re) bouwplaats Die weerstand is er nog altijd, erkent Stephan. Elektrische machines zouden niet sterk genoeg zijn, niet lang genoeg meegaan of te lastig zijn om op te laden. Het zijn argumenten die sterk lijken op de discussies rond elektrische auto’s: “Onbekend maakt onbemind. Maar als je eenmaal met zo’n machine hebt gewerkt en weet hoe het werkt, wil je eigenlijk niet meer anders.” De bouwplaats wordt stiller, schoner en comfortabeler. Elektrische walsen en graafmachines produceren nauwelijks geluid en geen uitlaatgassen. Tegelijk vraagt dit om nieuwe veiligheidskennis, vooral rond hoog voltage. Ook dat is onderdeel van het lespakket van SOMA. Veiligheid is vanzelfsprekend Veilig werken is bij SOMA geen verplicht lesvak, maar dagelijkse praktijk. Op de campus gelden dezelfde regels als op een echte bouwplaats. “Werkschoenen, helm en persoonlijke beschermingsmiddelen zijn verplicht zodra studenten naar buiten gaan. We maken daar geen uitzonderingen in”, zegt Stephan. “Als je dat van jongs af aan leert, wordt het vanzelfsprekend. Net als de autogordel. Je voelt je onveilig als je hem niet draagt.” Die consequente aanpak zorgt ervoor dat studenten moeiteloos schakelen tussen school en werk. Werkgevers merken dat direct. Nieuwe medewerkers zijn zich bewust van risico’s en handelen daarnaar, zonder dat iemand hen daar telkens op hoeft te wijzen. 118

Voorbereid op de arbeidsmarkt Naast techniek besteedt SOMA veel aandacht aan de positie van studenten op de arbeidsmarkt. In de lessen ‘Burgerschap’ krijgen zij bijvoorbeeld uitleg over werken in loondienst versus zelfstandig ondernemerschap. Sociale partners en werknemersorganisaties verzorgen voorlichting over cao’s, rechten en plichten en de risico’s van het zzp-bestaan. Koen Stephan: “Ze zijn bij dit vak heel nieuwsgierig. En dat is goed. We leggen ook uit wat je opbouwt in loondienst. Pensioen, opleidingen, vergoedingen. De bouwsector is echt heel goed geregeld.” Instrumenten zoals het ‘digitale skills’-paspoort helpen studenten hun ontwikkeling vast te leggen. Zo bouwen zij al tijdens hun opleiding aan een professioneel profiel dat ze hun hele loopbaan begeleidt. Investeren in morgen Ondanks landelijke zorgen over de instroom in technische opleidingen, ziet SOMA juist veel aanmeldingen. De school werkt zonder wachtlijsten en probeert iedereen een plek te bieden. Lukt dat niet direct, dan wordt gekeken naar alternatieve routes via bedrijfsopleidingen. Volgens Stephan laat dit zien dat jongeren wél warm lopen voor techniek, mits het onderwijs aansluit bij de praktijk en maatschappelijke betekenis heeft. “Hier zien ze meteen waarvoor ze het doen. Ze zien het onder hun handen ontstaan. Wel zou een wat meer diverse schoolbevolking mooi zijn. Er zijn nog erg weinig meisjes die voor deze opleiding kiezen, net als jongeren met een andere culturele achtergrond. Maar daar wordt aan gesleuteld.” De schenking van bpfBOUW onderstreept het vertrouwen van de sector in de toekomst. Of zoals de directeur van SOMA het samenvat: “Dit cadeau past perfect bij het onderwijs dat wij willen geven. Veilig, toekomstgericht en dicht bij de praktijk.” 119

120

Op 16 april 2026 overhandigde Corhilde Smits-Van Beijeren Bergen en Henegouwen en Kees Bastiaansen een cheque aan studenten van het SOMA College, bestemd voor de aanschaf van een simulator. In haar toespraak stond Corhilde stil bij het 75-jarig bestaan van bpfBOUW en de rol van het fonds in de sector. Ze benadrukte hoe bpfBOUW al jaren investeert in de toekomst van de bouwnijverheid. Niet alleen via pensioenen en vastgoed, maar ook in de jeugd. De schenking van een simulator aan SOMA past in die lijn: jongeren opleiden en enthousiasmeren voor een vak dat perspectief biedt, voor nu, straks en later, aldus de bestuurder. 75jaar De bpfBOUW redactieraad 121

Belegging Christian Schouten, Head of Dutch Transaction Management bij Bouwinvest, benadrukt het belang van deze investering: “We hebben een doorlopende investeringsopgave voor woningen, zorgvastgoed, winkels, kantoren en hotels. Voor winkels kijken wij met bijzondere interesse naar wijkwinkelcentra met supermarkten voor de dagelijkse boodschappen. De Groote Wielen in Rosmalen is het nieuwe centrum gelegen in de gelijknamige wijk en heeft een totale oppervlakte van ongeveer 8.000 m2, waarvan 4.500 m2 is bestemd voor supermarkten Albert Heijn en Plus. Het winkelcentrum huisvest daarnaast diverse andere functies zoals horeca, fietsenwinkel en zorgfuncties zoals een apotheek, een huisarts-, tandarts en fysiopraktijk. Duurzaamheid Het project scoort hoog voor het energielabel, is gasloos en er zijn ca. 150 PV-panelen geplaatst voor de commerciële ruimten. Bovendien zijn de daken van de drie bouwblokken groen en is er een eco-toren op één van de bouwblokken. Deze toren is 26 meter hoog, gemaakt van een houten constructie, en biedt plaats aan diverse flora en fauna. Dit draagt bij aan het duurzame karakter van het wijkcentrum. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 122

75jaar 123

Bouwen aan later midden in het nu In het jaar dat bpfBOUW werd opgericht, 1951, was Nederland een bouwplaats. Letterlijk. Zes jaar na de bevrijding waren nog altijd tienduizenden woningen onherstelbaar beschadigd en lagen bruggen en spoorlijnen in puin. Het woningtekort was enorm. En er was een tekort aan alles: aan stenen, aan staal, aan glas, en bovenal aan bouwvakkers. De lonen werden door de overheid bewust laag gehouden om de economie weer op gang te brengen. Elke gulden was nodig voor het hier en nu. En tóch gebeurde er in dat jaar iets opmerkelijks. Midden in die schaarste besloten werkgevers en werknemers in de bouw samen een pensioenfonds op te richten. Niet omdat er geld over was, integendeel. Maar omdat beide kanten begrepen dat een sterke sector vraagt om zekerheid voor de mensen die haar draaiende houden. De oprichters van bpfBOUW kozen er in een tijd van tekorten voor om geld opzij te zetten voor later. Dat was moedig. En het was slim. Een collectieve regeling zorgde voor eerlijke arbeidsvoorwaarden, afgesproken door werknemers en werkgevers samen. Dit creëerde een gelijk speelveld tussen bedrijven. Elk bedrijf droeg bij, elke werknemer bouwde op. Zo werd pensioen niet een luxe voor een enkeling, maar een vanzelfsprekendheid voor velen. Die combinatie van solidariteit en nuchter eigenbelang: dat is typisch de bouw. Vijfenzeventig jaar later kijk ik als voorzitter van Bouwend Nederland naar die geschiedenis en zie ik opvallende parallellen. Weer kampen we met een enorm woningtekort. Weer staan we voor een immense infrastructurele opgave. Weer is er een schreeuwend gebrek aan vakmensen. En weer staan we voor de vraag: hoe houden we deze sector aantrekkelijk voor de mensen die we zo hard nodig hebben? Het antwoord is in vijfenzeventig jaar niet wezenlijk veranderd. Een goed pensioen tegen redelijke kosten, collectief georganiseerd zodat individuele werkgevers er geen omkijken naar hebben en werknemers weten dat hun toekomst solide is, is essentieel. In 1951 trok een pensioenregeling mensen naar de steigers. In 2026 doet een sterk pensioenfonds precies hetzelfde. Namens Bouwend Nederland en onze ruim 4.600 lidbedrijven feliciteer ik bpfBOUW van harte met dit jubileum. Vijfenzeventig jaar geleden zagen onze voorgangers in dat je alleen een sterke sector kunt hebben als je ook voor elkaar zorgt. Die overtuiging is springlevend. Het is aan ons allen - werkgevers, werknemers en het fonds - om die klus ook de komende decennia gezamenlijk te klaren. Arno Visser, voorzitter Bouwend Nederland 125

Gijs Lokhorst | George Raessens | Hans Crombeen

In gesprek met Hans Crombeen, Gijs Lokhorst en George Raessens Aan tafel met George Raessens (Bouwend Nederland), Gijs Lokhorst (CNV) en Hans Crombeen (FNV): al jarenlang gesprekspartners als het gaat om cao’s en pensioenen in de bouw. Vijfenzeventig jaar geleden werd de koppeling gelegd tussen de cao in de bouw en de pensioenregeling. Sindsdien trekken werkgevers en werknemersorganisaties samen op in een sector die niet alleen over lonen en arbeidsvoorwaarden praat, maar ook over opleiding, instroom, zwaar werk en de vraag hoe mensen goed hun pensioen halen. Stelling: de verbinding tussen cao en pensioen is al 75 jaar onverminderd sterk. Die stelling kan op instemming rekenen. Volgens George Raessens is het pensioen in de bouw in die driekwart eeuw onmiskenbaar beter geworden. “Als je echt ver terugkijkt, zie je dat de regeling duidelijk is verbeterd. Wat we nu hebben, behoort tot de beste pensioenregelingen van Nederland.” Raessens kent de waarde van een goede reputatie in de praktijk. In zijn tijd als directeur HR bij Heijmans was pensioen zelden een struikelblok in gesprekken over arbeidsvoorwaarden. “Als wij zeiden dat de pensioenregeling via bpfBOUW liep, dan was dat voor veel mensen eigenlijk al genoeg”, zegt hij. “In deze sector weet men dat het goed geregeld is.” Gijs Lokhorst kijkt vooral naar wat die lange geschiedenis heeft opgeleverd. “Het is echt een gouden greep geweest om de verplichtstelling in te voeren. Daarna hebben generaties bestuurders, werkgevers en vakbonden die regeling steeds verder verbeterd. In een sector als de bouw is dat iets om trots op te zijn.” Hans Crombeen ziet in die gezamenlijke geschiedenis vooral het bewijs dat samenwerking hier geen toeval is. “Wij doen in deze sector al 75 jaar samen zaken”, zegt hij. “Werkgevers, werknemers en uitvoeringsorganisaties trekken al heel lang met elkaar op. Het pensioen hoort daar gewoon bij.” 127

Waarom twijfelen werkenden vaak aan de kwaliteit van hun pensioen? Gijs Lokhorst nuanceert: “Mensen die volop aan het werk zijn, hebben vaak het gevoel dat hun pensioen tegenvalt. Ze denken dat er van alles niet goed geregeld is. Maar als ze eenmaal met pensioen zijn, hoor je heel vaak iets anders. Dan zeggen ze juist dat het prima is en dat het ze alles meevalt. Hoe dat komt? Veel mensen verdiepen zich tijdens hun loopbaan nauwelijks in hun pensioen. Het blijft iets voor later, tot het zover is. We slagen er nog niet goed genoeg in om mensen onderweg duidelijk te maken dat we samen juist een sterke pensioenopbouw tot stand brengen.” George Raessens herkent dat. “Er zijn best mensen die zeggen: geef die premie maar gewoon bij mijn loon. Maar dan vergeten ze dat het grootste deel van hun pensioen uiteindelijk niet uit de premie komt, maar uit de beleggingsopbrengsten. Wat een pensioenfonds over zo’n lange periode voor elkaar krijgt, haalt een individuele deelnemer in de praktijk niet.” Crombeen geeft er een andere draai aan. “Je kunt die desinteresse ook zien als vertrouwen. Veel mensen denken: het zal wel goed geregeld zijn. En dat is het ook.” Helpt het nieuwe pensioenstelsel om mensen meer betrokken te maken? Hans Crombeen verwacht daar geen wonderen van. “Ik geloof niet dat de belangstelling voor pensioen ineens veel groter wordt”, zegt hij. “Dertig jaar geleden wilde bijna niemand erover praten, behalve de mensen die bijna met pensioen gingen. Dat is nog steeds zo.” Lokhorst ziet wel dat de buitenwereld meer doordringt in het pensioengesprek. “Mensen begrijpen inmiddels dat er een relatie is tussen hun pensioen en wat er in de wereld gebeurt. Bij geopolitieke spanningen of economische tegenwind denken ze meteen: wat betekent dit voor mijn pensioen?” “Er wordt genoeg over pensioenen gecommuniceerd”, zegt Raessens. “Alleen, zodra mensen denken dat pensioen ingewikkeld is, haken ze af. Ik ken mensen die een arbeidsovereenkomst van buiten kennen, maar een pensioenbrief meteen wegleggen. Dat ligt niet aan de inhoud van de brief, het is een automatisme: pensioen is ingewikkeld, dus dat schuif ik voor me uit.” 128

“Vergelijk het met de blauwe envelop van de Belastingdienst”, vult Crombeen aan. “De aangifte is door de jaren heen een stuk makkelijker geworden. Toch zijn er nog steeds mensen die denken: mij te ingewikkeld, hier huur ik liever iemand voor in.” Dat betekent volgens Lokhorst niet dat er geen interesse is. “Bij pensioenbijeenkomsten zie je juist wel degelijk betrokkenheid”, zegt hij. “Zeker verderop in de loopbaan komen er makkelijk 150 tot 200 mensen op af, vaak met partner. Dan merk je dat de behoefte aan uitleg en gesprek er wel is.” Raessens denkt dat die bijeenkomsten vooral werken door degene die het verhaal vertelt. “Als de persoon die voor hen staat vertelt dat alles goed gaat, dan vinden de mensen het verhaal al snel prima.” 75jaar 129

Persoonlijk contact werkt dus beter dan papier en digitale communicatie? Voor Lokhorst is dat een uitgemaakte zaak. Hij wijst op het netwerk van vakbondsconsulenten in de regio, dat deelnemers helpt bij praktische vragen over eerder stoppen, minder werken of het combineren van verschillende regelingen. “Die regionale infrastructuur is van grote waarde. Dat persoonlijke gesprek, gewoon aan tafel, is voor veel mensen zo belangrijk. Dat wordt weleens onderschat.” Crombeen vult aan dat zulke consulenten in pensioenland niet vanzelfsprekend zijn. “Veel andere fondsen hebben dat niet”, zegt hij. “Nieuwe bestuurders van buiten de sector vragen zich dan soms af wat ze ermee aan moeten. Maar wij doen dit al heel lang en het werkt.” Ook werkgevers maken daar volgens Raessens gebruik van. “Werkgevers verwijzen werknemers regelmatig door naar een vakbondsconsulent”, zegt hij. “Soms omdat die vragen specialistisch zijn, soms ook omdat een werknemer zo’n antwoord sneller accepteert.” Hoe kunnen tegenpolen als werkgevers en vakbonden toch samen besturen? George Raessens. “Natuurlijk verschillen we vaak van mening. Werkgevers vinden de looneisen vaak te hoog en vakbonden vinden ze te laag. Maar daarnaast zijn er ook zeer grote gezamenlijke belangen. 130

Een goede basispensioenregeling, bijvoorbeeld. Die is goed voor werknemers, maar voorkomt ook concurrentie. Hetzelfde geldt voor opleiding en instroom. Daar heb je elkaar gewoon in nodig.” Lokhorst benadrukt dat cao-onderhandelingen maar een klein deel van het gezamenlijke werk vormen. “De rest van het jaar werk je samen om de sector goed te laten functioneren”, zegt hij. “Werkgevers moeten kunnen verdienen, anders is er ook geen ruimte voor verbetering. En samen wil je dat de sector aantrekkelijk blijft voor nieuwe mensen.” Juist omdat die relatie breder is dan de onderhandelingstafel, kun je volgens hem ook in lastige periodes in gesprek blijven. “Als je in die relatie investeert, doe je ook meer moeite om uit een conflict te komen”, legt Lokhorst uit. “Dat wil niet zeggen dat het nooit hard tegen hard gaat, maar je houdt zo het vertrouwen dat die oplossing er wel komt.” Crombeen ziet dat ook bij zware dossiers zoals het nieuwe pensioencontract. “Dan is de spanning soms hoog”, zegt hij. “Maar juist dan merk je dat je elkaar al lang kent en dat je in staat bent om ook in moeilijke omstandigheden door te praten.” Gijs Lokhorst vult aan: “Kijk, het gaat wel ergens over, hè. De bestaanszekerheid van 130.000 gezinnen. Die druk moet je wel blijven voelen, je mag er nooit lichtzinnig over denken.” Hans Crombeen: “Je kunt die druk ook opzoeken. Stap een willekeurige bouwkeet in en er is altijd wel iemand die je in je borst prikt en zegt: jullie zorgen maar dat jullie je best doen voor ons!! Mensen met opvallend grote handen vaak. Kolenschoppen.” Zzp’ers: een olifant in de kamer? Over de omvang van de groep bestaan verschillende cijfers en interpretaties, maar over het pensioenprobleem zijn de drie bestuurders helder. “Er is onderzocht wat zelfstandigen doen aan pensioen en bescherming tegen risico’s”, vertelt Crombeen. “De uitkomsten waren schrikbarend. De meeste mensen hadden helemaal niets geregeld. Veel zelfstandigen denken dat een afgelost huis hun pensioen is. Maar daar kun je niet van leven.” Raessens maakt onderscheid tussen echte ondernemers en schijnzelfstandigheid. “Als iemand bewust ondernemer is, hoort daar ook bij dat je nadenkt over verzekeringen en pensioen.” 131

Daar zit voor Lokhorst en Crombeen precies de kern. “Als iemand op een bouwplaats onder instructie van een ander werkt, dan wordt het woord ondernemerschap wel erg dun”, zegt Crombeen. Stelling: bpfBOUW mag na 75 jaar best met enige trots terugkijken. En vooruit. Daarover bestaat geen verschil van inzicht. “Je mag best zeggen dat hier iets moois is neergezet”, zegt Lokhorst. “Werkgevers, bonden, bestuurders en uitvoerders hebben ervoor gezorgd dat mensen in deze sector er na hun werkzame leven financieel behoorlijk goed uitkomen.” Voor de toekomst ziet Crombeen wel een aandachtspunt. “De eisen aan fondsen worden steeds zwaarder en complexer. Dat is begrijpelijk, maar het risico is dat bestuurders steeds verder van de sector af komen te staan. Je moet blijven weten voor wie je het doet. Af en toe met de poten in de klei.” Raessens voegt daar een ambitie aan toe. “Deelname aan een pensioenfonds is verplicht en dat is goed. Maar stel nou eens dat het niet verplicht zou zijn, dus dat mensen voor jou zouden moeten kiezen. Dan zou dat betekenen dat je als pensioenfonds veel meer communicatie en wervingskracht naar voren zou moeten brengen, om jouw toegevoegde waarde uit te leggen. Dat zou de bewustwording ten goede komen. Nogmaals, de verplichtstelling moet blijven, maar je mag eens filosoferen over je klantgerichtheid, vind ik.” Lokhorst ziet vooral kansen om de band met de sector nog zichtbaarder te maken. “Laat als fonds zien van wie je bent en voor wie je werkt. Dat gevoel van eigenaarschap is zo ontzettend belangrijk.” De andere heren knikken instemmend. 132

75jaar 133

Optimale duurzaamheid Central Park draagt een BREEAM Excellent certificaat, een garantie dat het gebouw voldoet aan alle eisen op het gebied van duurzaamheid. Central Park kreeg een positieve beoordeling in alle negen categorieën, waaronder energie, transport, water, materialen en gezondheid. Op 7 maart 2024 is de officiële Grand Opening van Central Park in Utrecht verricht; een van de meest duurzame multi-tenant kantoorgebouwen in Nederland. Het gebouw voldoet aan de strengste eisen op het gebied van duurzaamheid en milieu en is zelfs Paris Proof. Wat het gebouw extra uniek maakt, is het inpandige park op 45 meter hoogte. Met deze toren is Utrecht niet alleen een blikvanger rijker, maar ook 28.000 m2 kantoorruimte, gevuld met een prachtige mix van huurders die voor veel werkgelegenheid in Utrecht zorgt en ook nog eens op een toplocatie ligt. Central Park staat in het nieuwe Central Business District, hartje Utrecht. De bereikbaarheid van het bijzonder duurzame multi-tentant gebouw is meer dan ideaal. Niet alleen ligt het gebouw direct aan Utrecht Centraal Station, er zijn ook 366 parkeerplekken, waarvan 50 smart elektrisch, en er is een fietsenstalling met 800 plaatsen, waarvan 80 voor elektrische fietsen. Central Park is ontworpen door architect Adam Visser van GroupA, ontwikkeld door Angelo Gordon en APF International en is gekocht door het Bouwinvest Office Fund. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 134

75jaar 135

Bouwen aan een stevig pensioen al 75 jaar BpfBOUW bestaat 75 jaar. Een mijlpaal van formaat. Namens het CNV van harte gefeliciteerd. Zonder overdrijving mogen werkgevers en werknemers in de bouw en infra trots zijn op wat zij samen hebben neergezet: een solide pensioenregeling die al decennialang zekerheid biedt. In die 75 jaar is er niet alleen gebouwd aan pensioenen, maar ook aan vertrouwen. Goede rendementen en een zorgvuldige uitvoering. De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel per 1 januari 2026 verliep soepel. Dat gebeurt niet vanzelf, maar is het resultaat van samenwerking, doorzettingsvermogen en gedeeld verantwoordelijkheidsgevoel. BpfBOUW is bovendien een krachtig voorbeeld van solidariteit in de praktijk. Generaties werknemers en werkgevers hebben samen premie betaald om een waardige oude dag mogelijk te maken. Voor mij als CNV-voorzitter krijgen begrippen als collectiviteit en solidariteit hier concreet vorm. Wat dit extra bijzonder maakt, is de complexiteit van de sector. Meerdere cao-tafels, uiteenlopende belangen en economische schommelingen, de bouw en infra hebben hun crises gekend. En toch bleef de pensioenregeling overeind. Sterker nog: ze groeide mee met haar tijd. Al 75 jaar zorgt bpfBOUW ervoor dat deelnemers pensioen opbouwen én ontvangen. Misschien nog wel mooier is dat veel werknemers het fonds echt als hún fonds zien. “Het is van ons,” hoor ik vaak. En precies daar ligt de sleutel voor de toekomst. Daar ligt ook de kracht en de uitdaging naar de toekomst toe. Een goede wisselwerking tussen sociale partners en de bestuurlijke omgeving van het bedrijfstakpensioenfonds op een hoog peil krijgen en houden. Niet uit het oog verliezen waarvoor en voor wie het fonds is opgericht. Er voor zorgen dat de betrokkenheid van werknemers en deelnemers groot blijft. Als dat lukt, kunnen we met vertrouwen vooruit kijken en het jubileum in 2051 vast in de agenda zetten. Hans Van den Heuvel Voorzitter CNV 137

SOMA-student Anouk over vrouwen in de bouw Anouk van den Heuvel (17) uit Son en Breugel zit in het tweede jaar van het SOMA College in Harderwijk. Ze leert voor machinist grondverzet, een richting waarin vrouwen nog altijd schaars zijn. Zelf haalt ze haar schouders erover op. “Ik zit hier vooral omdat ik het gewoon heel leuk vind.” Die keuze kwam niet uit de lucht vallen. Toen het gezin een paar jaar geleden verhuisde, regelde haar vader een minigraver en een kleine loader. “Toen ben ik daarmee gaan werken en dacht ik: dit is gewoon mooi werk. Het sloot aan bij wat ze al kende. Als kind ging ze al mee met haar vader, die in het grondonderzoek zat. “Op studiedagen ging ik mee de vrachtwagen op. Buizen draaien, de grond in. Dan zie je precies wat er onder zit. Dat vond ik altijd al interessant. Dan snap je ook waarom ergens wel of niet gebouwd kan worden. Je ziet gewoon wat je doet. Dat vind ik het leukste.” In haar jaar zitten twee meisjes op ruim negentig studenten. Op de hele opleiding zijn het er slechts een stuk of tien. Heb je nooit getwijfeld of dit het juiste vak voor je zou zijn? “Geen moment. Thuis zeiden ze meteen: dat is echt Anouk. Ik ben ook nooit zo’n meisje-meisje geweest. Ik deed altijd al met de jongens mee, een beetje lomp, haha. Vriendinnen moesten in het begin wel even schakelen. Die zeiden: grondverzet, wat moet je daar nou doen?! Eigenlijk wist ik dat ook niet meteen precies. Maar ja, dat leer je vanzelf.” “Ja, je merkt wel dat het een mannenwereld is. Zeker in het begin. Dan kijken ze van: wat doen die meiden hier? Ik lach er maar een beetje om. Het is voor hun ook raar. Maar dat is snel over. Ik doe er niet moeilijk over, maar ik laat me ook niet wegzetten. Als iemand vervelend doet, zeg ik er gewoon wat van. Ik heb mijn mond niet vastgeplakt, zeg maar.” Hoe reageer je dan? “Het hoort er een beetje bij. Maar je moet wel voor jezelf opkomen. Gewoon zeggen: hé en nou houden we op! Je grens aangeven. Maar dat gebeurt niet vaak. 139

Ik heb eigenlijk nooit echt last van gehad van vervelende opmerkingen of zo. Het is ook hoe je jezelf opstelt. Ook met het werk zelf: niet zeuren, maar doen, vind ik. Als er iets getild moet worden, probeer ik het gewoon. Je kan niet meteen gaan zeggen: dat kan ik niet. Pas als het echt niet lukt, kun je hulp vragen. Maar ze moeten wel zien dat je het wilt. Anders denken ze: ja, wat doe je hier dan?” En dat werkt? “Als je je best doet, is het goed. Dan maakt het niet uit dat je een meisje bent. Ik heb ook niet het idee dat meiden hier anders behandeld worden. Misschien kijken ze een keer raar, maar niet dat ze anders tegen je doen.” “Of vrouwen in de bouw steeds minder een uitzondering worden? Nou, ik zie wel dat er iets verandert, ja. Het wordt steeds normaler. In het begin denken ze misschien: hé, een meisje. Maar daarna is het gewoon: die hoort erbij. Het moet gewoon ook normaal worden. Maar het gaat de goede kant op. De sfeer op school helpt daarbij. Iedereen praat met elkaar. Het is best sociaal. Natuurlijk is er wel eens gedoe. Je hebt altijd wel een moment dat je denkt: jongens, hou eens op. Maar dat heeft iedereen.” Wat ga je na de opleiding doen? Ik denk bij Defensie. Dat lijkt heel iets anders, maar ik mik op de genie, dat lijkt me mooi. Daar kun je ook met machines werken, graven en zo. Dus dat past wel. Nu werk ik in mijn vrije tijd al bij een grondverzetbedrijf, daar kan ik ook straks mijn stage doen. Het kan ook zijn dat ik daar blijf werken. Ik zie wel.” Hoe krijgen we meer vrouwen in de bouw? “Gewoon laten zien dat het kan. Dat is het belangrijkste. Ik dacht in het begin zelf ook wel: wat nou als ik daar de enige ben op die opleiding? Maar kijk, als het je mooi lijkt, waarom zou je het dan laten? Je moet gewoon doen wat je zelf wilt. Ik denk wel dat het scheelt als je als meisje vaker ziet dat er meer meiden in de bouw werken. Dus dat het zichtbaarder is. Dan denk je toch sneller: oké, dan kan ik het ook. Als je het leuk vindt, moet je het gewoon doen. Zo simpel is het. Dat je een meisje bent of een vrouw, dat hoort niet uit te maken. Ik vind dit werk prachtig, maar ik doe mijn nageltjes ook weleens, hoor.” 140

Het aantal vrouwelijke studenten in bouw- en techniekopleidingen neemt toe. Geleidelijk, maar toch. In het hbo steeg het aandeel vrouwen van circa 21 procent in 2018/’19 naar bijna 26 procent in 2024/’25. In het wetenschappelijk onderwijs groeide dit aandeel van ongeveer 26 naar ruim 30 procent. Toch geldt de bouw nog altijd als een mannenbolwerk. Vooral in het mbo is de scheefgroei groot: daar is slechts 16 procent van de studenten vrouw. Bronnen: - Ministerie van OCW, CBS. 75jaar 141

Samen bouwen aan een sterke toekomst voor iedereen Namens de NBVT wil ik graag een korte bijdrage leveren voor het jubileumboek ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van bpfBOUW. Het is bijzonder om te reflecteren op de rol die de NBVT heeft gespeeld als mede-grondlegger van het pensioenfonds, en om te kijken naar de ontwikkelingen die de sector de afgelopen decennia heeft doorgemaakt. Het belang van een sectorpensioenfonds voor de bouw en industrie was destijds enorm: het zorgde voor zekerheid en stabiliteit voor generaties bouwvakkers, stukadoors en uiteraard ook voor medewerkers in de timmerindustrie. Door collectief te werken aan goede pensioenvoorzieningen, konden werkgevers en werknemers samen bouwen aan een sterke toekomst voor iedereen in de bouwnijverheid en aanverwante sectoren zoals de timmerindustrie. Die samenwerking heeft niet alleen de continuïteit van het fonds gewaarborgd, maar ook gezorgd voor een gevoel van verbondenheid en gedeelde verantwoordelijkheid binnen de sector. De NBVT heeft de ontwikkeling van bpfBOUW altijd als positief en krachtig ervaren. De betrokkenheid van onze organisatie en andere partners heeft geleid tot een solide basis waarop het fonds verder kon groeien en inspelen op veranderende behoeften van de sector. Een aantal momenten zijn daarbij extra memorabel, zoals de introductie van nieuwe pensioenregelingen, de samenwerking bij grote sectorprojecten en het gezamenlijk oplossen van uitdagingen. De inzet van vele mensen, waarvan sommigen zich jarenlang met veel passie en toewijding hebben ingezet, blijft ons bij. Voor de toekomst verwachten wij dat bpfBOUW zich blijft inzetten voor een stabiel en toekomstbestendig pensioen voor iedereen in de bouwsector en timmerindustrie. De komende decennia zullen ongetwijfeld nieuwe uitdagingen brengen – denk aan veranderende arbeidsverhoudingen, innovatie in de timmerindustrie en duurzaamheid – maar wij zijn ervan overtuigd dat het fonds, samen met werkgevers, werknemers en hun organisaties, deze uitdagingen met dezelfde kracht en samenwerking zal oppakken. Namens de NBVT feliciteren wij bpfBOUW van harte met het 75-jarig jubileum. We kijken met trots terug op onze gezamenlijke geschiedenis en met vertrouwen naar de toekomst. Michel Nijenhuis Voorzitter NBVT 143

Het WTC Rotterdam, gevestigd in een beschermd nationaal monument, is een van de meest iconische kantoorlocaties van de stad. Na een uitgebreide renovatie combineert het gebouw naadloos moderne voorzieningen met architectonisch erfgoed, waardoor het een centrum voor zaken en innovatie is geworden. Als landmark in het centrum van Rotterdam en onderdeel van het Bouwinvest Office Fund, blijft het WTC Rotterdam de lokale skyline verrijken en biedt het huurders een prestigieuze, toekomstbestendige werkomgeving. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 144

75jaar 145

Dick van Haaster en Leon Ceelen houden het fonds tegen het licht Op het voormalige kazerneterrein in Harderwijk, in het gebouw waar nu onder meer bpfBOUW is gevestigd, schudden twee bestuurders van het fonds elkaar de hand. Dick Van Haaster en Leon Ceelen. Van Haaster vertegenwoordigde jarenlang de werknemers. Hij was voorzitter van FNV Bouw van 2003 tot 2009, een tijd waarin pensioen nog nadrukkelijk aan de cao-tafel lag en de strijd om vervroegde uittreding minstens zo urgent was als het gewone ouderdomspensioen. Ceelen komt uit de werkgevershoek. Zijn loopbaan liep via cao-overleg en fondsenbestuur in de transportsector naar de bouwwereld. Voor dit jubileumboek kijken Dick van Haaster en Leon Ceelen naar wat er in het fonds veranderde en wat hetzelfde bleef. Anders dan vroeger, zeggen ze allebei, dat pensioenfondsbestuur allang geen nevenfunctie meer is. Daarvoor zijn de belangen te groot en de materie te ingewikkeld geworden. Dat geldt zeker bij een fonds als bpfBOUW, met ruim 700.000 deelnemers en gepensioneerden, bijna 19.200 aangesloten werkgevers en een belegd vermogen dat in 2025 uitkwam op circa 66,3 miljard euro. Toch begint hun verhaal niet bij schaal, maar bij mensen. Van Haaster vertelt over de tijd dat arbeiders op hun veertiende of vijftiende begonnen en op hun zevenenvijftigste eigenlijk ‘op’ waren: “Voor hen was de VUT geen luxe, maar een manier om het einde van het werkende leven nog enigszins menselijk te maken. Jaar na jaar werd daarover onderhandeld. Werkgevers wilden soms best meebewegen, ook omdat vervroegde uittreding hun eigen personeelsvraagstuk hielp oplossen. Maar tegelijk zagen beide kanten dat het systeem onhoudbaar werd. Dat is de kern van goed bestuur: niet vasthouden aan wat geliefd is, maar durven erkennen wanneer iets financieel niet meer kan.” Poldermodel Dat typeert ook de verhouding tussen werkgevers en werknemers in de sector. Ze onderhandelen stevig, soms hard, soms met stakingen op de achtergrond, maar altijd met het besef dat ze elkaar ook weer nodig hebben. 147

Ceelen: “Ik vind het jammer dat ‘polderen’ een negatieve connotatie heeft gekregen, want het is juist een heel mooi voorbeeld van zakelijkheid op de lange termijn. Het is niet gezellig koffiedrinken, het is gewoon stevig onderhandelen en toch afspraken maken waar beide kanten mee verder kunnen.” Van Haaster trekt de vergelijking verder: “Ik leerde: je mag alleen een staking beginnen als je ook weet hoe je ’m eindigen moet. Want uiteindelijk moet je weer samen door. In de bouw werk je elke dag met elkaar samen, dus je kunt het je niet permitteren om alleen maar te escaleren.” De verschillen tussen toen en nu zitten vooral in de professionalisering. Ceelen: “De tijd is voorbij waarin een bestuurder per kwartaal aanschoof en ter plekke de envelop openscheurde. Van fondsbestuurders wordt meer tijd, meer deskundigheid en meer aantoonbare voorbereiding gevraagd. Dat is niet alleen een kwestie van betere organisatie, maar ook van toezicht en veranderde eisen aan risicobeheersing.” Van Haaster herkent dat beeld, al plaatst hij er meteen een kanttekening bij: “Ho ho, Ook in mijn tijd moest je je huiswerk doen, hoor. Ik moest een zware pensioencursus volgen voordat ik namens de bond het fonds inging. Ik ben van huis uit econoom, maar ook voor mij was dat echt een jaar lang studeren, in Zwolle was dat. Je moest weten waar je het over had.” Nina Hagen Die deskundigheidsslag werd mede afgedwongen door crises. Van Haaster maakte de dot.com-crisis mee. Van Haaster: “Dat was toch met Nina Hagen..?” Ceelen: “Nina Brink. Hagen was van ‘Unbeschreiblich Weiblich’.” De heren lachen. Later volgde de bankencrisis. Ceelen maakte op zijn beurt de stelselwijziging en geopolitieke schokken van dichtbij mee. Hun conclusie: “Een crisis kun je niet managen.” Van Haaster: “Een crisis komt van buiten. Daar kun je niet zoveel aan doen. Als het echt misgaat op de markten, ben je altijd te laat om nog snel uit aandelen of obligaties te stappen. Het kwaad is dan al geschied.” 148

Ceelen: “Wat je wél kunt doen, is vooraf scenario’s doordenken, buffers opbouwen en zorgen dat de gereedschapskist klaarstaat. Je probeert zoveel mogelijk voorbereid te zijn. Anticiperen.” Olietanker De overstap van bpfBOUW naar het vernieuwde pensioenstelsel per 1 januari 2026 laat precies die ontwikkeling zien: jaren voorbereiding, voortdurend overleg met sociale partners, toezichthouders en uitvoerder en een uitvoering in fases in plaats van één grote sprong. Van Haaster vergelijkt het besturen van een pensioenfonds met “Het besturen van een enorme olietanker. Je kunt hem maar een paar graden bijsturen, maar dat heeft op den duur enorme gevolgen.” Leon Ceelen sluit daarop aan: “Wij houden ons nu, op dit moment dus, bezig met het ontwikkelen van plannen voor bouwvakkers van in de twintig, mensen die pas over veertig, vijfenveertig jaar met pensioen gaan.” Leon Ceelen | Dick van Haaster Mede daarom is de beleggingsportefeuille meer dan een financieel vraagstuk. Vastgoed neemt van oudsher een opvallende plaats in bij bpfBOUW. Het fonds noemt vastgoed nadrukkelijk een categorie die past bij zijn langetermijnkarakter; tegelijk onderkent het de specifieke risico’s, zoals de beperkte verhandelbaarheid. 149

Beleggen in DNA Voor Ceelen heeft vastgoed bovendien nog een andere betekenis: “Voor de bouw, door de bouw. Daar zit wel wat in. Beleggen in vastgoed past bij ons DNA. Mensen herkennen zich erin. BpfBOUW is geen commerciële speler die klanten moet werven, maar een fonds dat zijn bestaansrecht ontleent aan de sector zelf. Dan helpt het als deelnemers en werkgevers zich herkennen in wat het fonds doet en waarin het belegt.” Niet voor niets benadrukt het fonds op de eigen site dat het bestuur gevormd wordt door vertegenwoordigers uit de bouw en dat sociale partners het fundament vormen onder de regeling. Ook de verplichtstelling hoort daarbij. Zowel Ceelen als Van Haaster zien die als een cruciale pijler onder het Nederlandse stelsel. Dick van Haaster: “Zonder verplichtstelling zou concurrentie op arbeidsvoorwaarden de collectieve pensioenopbouw snel uithollen.” 93-jarige stratenmaker Uiteindelijk komt ook dat grote stelsel weer uit bij de individuele deelnemer. Van Haaster: “Ik doe de belastingpapieren van een 93-jarige stratenmaker. Die man werkte in de jaren dertig en veertig letterlijk al op straat, deed zwaar werk en ontvangt nu een bescheiden pensioen van een paar honderd euro per maand. Voor buitenstaanders is dat misschien een klein bedrag. Voor hem het verschil tussen krap overleven en ademruimte.” 150

Dat verhaal maakt zichtbaar waar al die scenario’s, commissies, dekkingsgraden en beleggingscategorieën feitelijk om draaien. Ceelen: “Een pensioenfonds moet degelijk, deskundig en toekomstgericht zijn. Het moet kunnen omgaan met crises zonder in paniek te raken. Maar het mag nooit vergeten voor wie het bestaat. Niet voor spreadsheets. Niet voor bestuurders. Het gaat om de mensen in de sector. Die hoeven niet per se precies te weten wat er onder de motorkap van de auto gebeurt. Het gaat erom dat mensen erop kunnen vertrouwen dat er iets voor ze is na een tijd van hard werken.” 75jaar 151

Voegenkrabber Deze werd gebruikt om specie uit voegen te verwijderen vóór het opnieuw voegen. Zo hechtte de nieuwe mortel beter. Metselaars maakten dit gereedschap vaak zelf, bijvoorbeeld van een houten blok met een metalen pen. 152

Scharnieraftekenblokje Ook wel kruisstaal genoemd. Hiermee tekende de timmerman scharnieren nauwkeurig af op deur en kozijn. Verstelbare pennen bepaalden breedte, dikte en positie van de keep. Zo ontstond een precieze passing. 75jaar 153

Het Bouwinvest Retail Fund heeft de huurovereenkomst voor een NIKE Flagship Store in Rotterdam aanzienlijk uitgebreid. Volgens Collin Boelhouwer, Fund Manager Dutch Retail Investments, is de optimalisatie en realisatie van de grootste NIKE winkel in Europa een grote aanwinst en trekpleister voor het centrale winkelgebied van Rotterdam. Daarnaast versterkt de nieuwe flagshipstore de vastgoedportefeuille van het Bouwinvest Retail Fund, die zich richt op zowel Convenience- als Experience-winkelobjecten. Bouwinvest werd bij de uitbreiding geadviseerd door City Real Estate. Jacobs van der Meij Real Estate trad op namens de huurder. Projectmanagement is uitgevoerd door Bouwplot. Bouwinvest is een 100% dochteronderneming van bpfBOUW. Meer informatie op: bouwinvest.nl 154

75jaar 155

Vastgoed als solide basis van het pensioenfonds De geschiedenis van bpfBOUW is altijd verbonden geweest met beleggen in vastgoed. Het eigenaarschap van Bouwinvest illustreert dit bij uitstek. Het pensioenfonds viert het 75-jarig bestaan en daarmee wil ik het fonds van harte feliciteren. We mogen gepast trots zijn op de goede pensioenregeling van bpfBOUW en de resultaten die het fonds voor de deelnemers heeft bereikt. De beleggingen van het fonds in vastgoed via Bouwinvest hebben daar in de achterliggende decennia stevig aan bijgedragen. Met een beheerst risicoprofiel en oog voor duurzaam bouwen - met circa een vijfde deel van het belegd vermogen van bpfBOUW - konden goede rendementen worden behaald. Als voormalig bestuursvoorzitter van bpfBOUW (2008-2014) heb ik Bouwinvest een professionele speler zien worden. Een vastgoedbelegger die zich zowel in Nederland als internationaal een uitstekende reputatie heeft. Dat is ook gebleken: vele collega-pensioenfondsen kozen ervoor via Bouwinvest in vastgoed te beleggen. Als pensioensector staan we samen sterk door collectief te beleggen in tastbaar bezit, gebouwd door onze deelnemers en werkgevers. Het ondernemerschap zit in de genen van bpfBOUW. Door te beleggen in vastgoed laat het bestuur van het pensioenfonds zien dat het gelooft in de kracht van de eigen bouwsectoren. Sectoren die nog altijd voor grote bouwopgaven staan. Ik wens bpfBOUW een gezonde toekomst met de nieuwe pensioenregeling die in 2026 van start ging. Een fonds dat blijvend is betrokken bij duurzaam bouwen met een passend rendement en risicoprofiel. Duurzaam, omdat we ‘de aarde niet hebben geërfd van onze ouders, maar geleend van onze (klein)kinderen’. Eén met een passend rendement om deelnemers een financieel onbezorgde inkomensvoorziening te kunnen blijven bieden als ze van hun pensioen gaan genieten. Solidariteit is niet voor niets gedefinieerd als ‘een gevoel door saamhorigheid te zijn verbonden en de bereidheid om de consequenties daarvan te dragen’. In de bouwsectoren doen we het met, door en voor elkaar. Ing. Henk de Pagter 157

De bouwvakker van 1961... 75 Jan aan het werk in 1961 158

...versus die van 2026 Dit zijn Jan en Sven. Jan is een bouwvakker uit het jaar 1961 en Sven uit 2026. Beide heren zijn rond de dertig en werken al een paar jaartjes in de bouw. Mooi werk, daarover zijn ze het eens. Maar er zijn wat verschillen. We nemen de prijzen van hun lifestyles onder de loep. Indicatief, puur bedoeld om de verschillen eens op een rijtje te zetten. We hebben ons gebaseerd op historische CBS-reeksen, sectorgegevens en actuele cao-informatie. Bedragen voor 1961 zijn benaderd of geïndexeerd om ze vergelijkbaar te maken met die van 2026. Voor de duidelijkheid hebben we de euro omgezet in guldens. Sven in 2026 75jaar 159

160

1 Online Touch

Index

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30
  31. 31
  32. 32
  33. 33
  34. 34
  35. 35
  36. 36
  37. 37
  38. 38
  39. 39
  40. 40
  41. 41
  42. 42
  43. 43
  44. 44
  45. 45
  46. 46
  47. 47
  48. 48
  49. 49
  50. 50
  51. 51
  52. 52
  53. 53
  54. 54
  55. 55
  56. 56
  57. 57
  58. 58
  59. 59
  60. 60
  61. 61
  62. 62
  63. 63
  64. 64
  65. 65
  66. 66
  67. 67
  68. 68
  69. 69
  70. 70
  71. 71
  72. 72
  73. 73
  74. 74
  75. 75
  76. 76
  77. 77
  78. 78
  79. 79
  80. 80
  81. 81
  82. 82
  83. 83
  84. 84
  85. 85
  86. 86
  87. 87
  88. 88
  89. 89
  90. 90
  91. 91
  92. 92
  93. 93
  94. 94
  95. 95
  96. 96
  97. 97
  98. 98
  99. 99
  100. 100
  101. 101
  102. 102
  103. 103
  104. 104
  105. 105
  106. 106
  107. 107
  108. 108
  109. 109
  110. 110
  111. 111
  112. 112
  113. 113
  114. 114
  115. 115
  116. 116
  117. 117
  118. 118
  119. 119
  120. 120
  121. 121
  122. 122
  123. 123
  124. 124
  125. 125
  126. 126
  127. 127
  128. 128
  129. 129
  130. 130
  131. 131
  132. 132
  133. 133
  134. 134
  135. 135
  136. 136
  137. 137
  138. 138
  139. 139
  140. 140
  141. 141
  142. 142
  143. 143
  144. 144
  145. 145
  146. 146
  147. 147
  148. 148
  149. 149
  150. 150
  151. 151
  152. 152
  153. 153
  154. 154
  155. 155
  156. 156
  157. 157
  158. 158
  159. 159
  160. 160
Home


You need flash player to view this online publication